Međunarodna trgovina uslugama – uloga međunarodne špedicije

376

Ivana POPOVIĆ PETROVIĆ

UDK: 339.5:656.96

Biblid 0025-8555,59(2007)

Vol. LIX, br. 2-3, pp. 376-399

Izvorni naučni rad

Jul 2007.

MEĐUNARODNA TRGOVINA USLUGAMA — ULOGA

MEĐUNARODNE ŠPEDICIJE

ABSTRACT

The General Agreement on Trade in Services (GATS) is one of the World

Trade Organisation's most important agreements. This accord is the first and
only set of multilateral rules covering international trade in services. It is a
framework for international trade in services and a legal basis for resolving
conflicting national interests. For the past two decades, trade in services has
grown faster than merchandise trade. Currently, they represent more than two
thirds of the World Gross Domestic Product. As the term services covers a wide
range of intangible and heterogeneous products and activities, there has been an
increasing demand for detailed, relevant and internationally comparable
statistical information on trade in services. In the last ten years, the share of
transportation services in international trade in commercial services was steady
and amounted to about one quarter.

Key words

: Uruguay Round, GATS, classification of services, international

transportation services, commercial services, FIATA

Ključne reči

: Urugvajska runda, GATS, klasifikacija usluga, međunarodne

transportne usluge, komercijalne usluge, FIATA

MEĐUNARODNA TRGOVINA USLUGAMA — POJAM I ZNAČAJ

rugu polovinu dvadesetog veka karakteriše veliki rast međunarodne
trgovine. Pored rasta trgovine robom, poslednjih tridesetak godina
uočava se veoma dinamičan rast trgovine uslugama. Sektor privrede u

kom nastaju usluge naziva se tercijalna industrija.

1 Ivana Popović Petrović, istraživač saradnik u Institutu za međunarodnu politiku i

privredu, Beograd.

377

MP 2-3, 2007 – Međunarodna trgovina uslugama – uloga međunarodne špedicije

(str. 376-399)

Na međunarodnom nivou statističko praćenje ove oblasti je uglavnom

bilo nepotpuno, a uzroci su brojni. Prvenstveno se radi o problemu
odvajanja usluga od roba i samim tim nepotpunim nacionalnim
statistikama o uslugama. Zatim, podaci o međunarodnoj razmeni uslugama
po pojedinim sektorima su nedovoljno dezagregirani (prevoz robe, ostali
transport, putovanja, komunikacijske usluge, privredna propaganda u
inostranstvu, profesionalne usluge, tehničke usluge). Pored toga, jedan deo
usluga koje su vezane za međunarodnu razmenu često je uključen u
vrednost izvoza robe. Radi se o uslugama koje se pružaju u paketu sa
robom koja se izvozi. Najčešće se radi o robi koju direktno izvozi
proizvođač, a usluge koje prate tu robu su najčešće: obuka kadrova za rad
na uvoznoj opremi, transport koji obavlja proizvođač direktno. Takav input
se uključuje u vrednost izvoza robe i uvećava je, a vrednost izvoza tako
pružane usluge se ne registruje. Međunarodni monetarni fond nije u
mogućnosti da raspolaže kompletnim statističkim podacima o trgovini
uslugama zato što neke od zemalja, čija je uloga u trgovini uslugama
značajna, ne dostavljaju svoje nacionalne statističke podatke. I
Međunarodni monetarni fond i Svetska trgovinska organizacija registruju
samo „nefaktorske usluge”, odnosno sve usluge osim usluga koje nastaju
po osnovu kapitala, a to su direktne investicije i po osnovu faktora radne
snage, a to bi mogle biti usluge vezane za doznake radnika zaposlenih u
inostranstvu. S obzirom na to da direktne strane investicije ostvaruju
značajan rast, a i doznake radnika iz inostranstva nisu zanemarljive, jasno
je koliko je statističko praćenje međunarodne razmene usluga nepotpuno.

Usluge je sa materijalnog aspekta teško definisati i opisati. Radi se o

aktivnostima koje su pretežno neopipljivog karaktera, kojima se rešavaju
određeni problemi korisnika usluga i on će te aktivnosti platiti. Usluge
zaokružuju proces kupovine i omogućuju neometano korišćenje kupljenog
proizvoda. Na mikronivou, proizvođačima koji nude proizvod, usluge daju
dodatnu mogućnost za diferenciranjem ponude u odnosu na konkurentske
firme. Predmeti robne trgovine najčešće su visoko standardizovani, za
razliku od usluga. Usluge su neodvojive od subjekata koji pružaju i od
subjekata koji koriste usluge. Za razliku od robe, usluge se ne mogu
proizvesti i uskladištiti, već se koriste u trenutku pružanja usluge.

2 Prema: Mlađen Kovačević,

Međunarodna trgovina

, Ekonomski fakultet, Beograd, 2002,

str. 58-59.

379

MP 2-3, 2007 – Međunarodna trgovina uslugama – uloga međunarodne špedicije

(str. 376-399)

transporta-distribuciju prospekata, oglašavanje putem medija (kl. 35);
usluge izdavanja putničkih čekova i kreditnih pisama (kl. 36); usluge
osiguranja robe i putnika za vreme transporta (kl. 36); održavanje i
popravku vozila i objekata vezanih za transport (kl. 37); rezervisanje soba
u hotelima od strane turističkih agencija (kl. 42).

– Klasa 40: obrađivanje materijala.
– Klasa 41: obrazovne usluge; pripremanje obuke; razonoda; sportske i

kulturne aktivnosti.

– Klasa 42: naučne i tehnološke usluge i istraživanje i projektovanje u vezi

s navedenim uslugama; usluge industrijske analize i istraživanja;
projektovanje i razvoj kompjuterskog hardvera i softvera; pravne usluge.

– Klasa 43: usluge obezbeđivanja hrane i pića; privremeni smeštaj.
– Klasa 44: medicinske usluge; veterinarske usluge; higijenska zaštita i nega

lepote za ljude ili životinje; agrikulturne, hortikulturne i šumarske usluge.

– Klasa 45: individualne i društvene usluge koje pružaju drugi, radi

zadovoljavanja potreba pojedinaca; usluge obezbeđenja radi zaštite
imovine i lica.

Pored ove klasifikacije postoji još nekoliko primenjivih načina za

sagledavanje i obuhvatanje usluga. Svoje klasifikacije imaju i Svetska
trgovinska organizacija (STO) i Konferencija Ujedinjenih nacija o trgovini
i razvoju (UNCTAD), kao i Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj
(OECD).

Svetska trgovinska organizacija pod terminom usluga obuhvata veliku

grupu nedeljivih i heterogenih proizvoda i aktivnosti, kao što su: transport,
telekomunikacije, kompjuterske i informatičke usluge, građevinarstvo,
finansijske usluge, osiguranje, hotelijerstvo, zdravstvo i obrazovanje,
profesionalna, marketinška i ostala poslovna podrška, upravljanje, turizam,
rekreacija i sport.

Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj OECD (

Organisation for

Economic Cooperation and Development — OECD

) u sektor usluga ubraja

sledeće vrste: trgovina i ugostiteljstvo, transport, finansije i osiguranje,
poslovne usluge, socijalne i lične, državne usluge.

4 Ibid.

5 Internet, WTO,

Measuring trade in services

, March 2006.

6 OECD,

Manual on statistic of international trade in services

, OECD, Paris, 2002, p.7.

380

MP 2-3, 2007 – Međunarodna trgovina uslugama – uloga međunarodne špedicije

(str. 376-399)

ZNAČAJ SEKTORA USLUGA U MEĐUNARODNOJ PRIVREDI

Međunarodna razmena usluga se u poslednje tri decenije, koliko se

ozbiljnije prate statistički podaci vezani za sektor usluga, dinamičnije
povećavala od međunarodne razmene roba. Na to ukazuju sledeći podaci:

Tabela broj 1: Svetski izvoz proizvoda i usluga

u periodu od 1980-2005. godine

Struktura (u %)

Godina

Svetski izvoz

roba i usluga (u

mlrd. USD)

Svetski izvoz

proizvoda

(u mlrd USD)

Svetski izvoz

usluga

(u mlrd USD)

Proizvodi

Usluge

1980

2440,1

2074,4

365,7

85,0

15,0

1985

2351,5

1968,9

382,6

83,7

16,3

1990

4300,3

3516,0

784,3

81,8

18,2

1995

6291,0

5098,2

1192,8

81,0

19,0

1999

7035,9

5682,1

1353,8

80,8

19,2

2000

7799,0

6364,0

1435,0

81,6

18,4

2005

10159,0

2415,0

Izvor: WTO,

Trade in Services

, Geneva, 1998. i

International Trade Statistics,

2001, Geneva, 2001,

preuzeto iz: Mlađen Kovačević,

Međunarodna trgovina

, Ekonomski fakultet, Beograd, 2002, str. 60.

Podaci za 2005. godinu: WTO,

International Trade Statistics

, www.wto.org/statis_e/its2006

_e/toc_e.htm (30.03.2007)

Dinamičniji rast međunarodne trgovine uslugama u odnosu na

međunarodnu trgovinu robom se najbolje može uočiti ukoliko se uporede
podaci iz prethodne tabele, koji se odnose na 1980. godinu, kada je vrednost
svetskog robnog izvoza bila 2074,4 mlrd USD, a vrednost svetskog izvoza
usluga 365,7 mlrd USD, i na 2000. godinu, kada je vrednost svetskog robnog
izvoza bila 6364 mlrd USD, a vrednost svetskog izvoza usluga 1435 mlrd USD.

Posmatrano sa regionalnog stanovišta, učešće grupa zemalja u ukupnom

izvozu komercijalnih usluga je veoma raznoliko. Neke od zemalja Istočne
Azije, Pacifika i Južne Azije, ostvarile su za samo deset godina, dakle 2000.
godine u odnosu na 1990. godinu, čak dva puta veći izvoz komercijalnih
usluga. U istom periodu smanjenje učešća je prisutno samo na području
Subsaharske Afrike. Postoje i zemlje, poput Grčke ili Egipta, kod kojih je
zabeleženo učešće izvoza komercijalnih usluga u ukupnom izvozu roba i
usluga od preko 50% i to 64,9% za Grčku i 57,8% za Egipat.

7 Mlađen Kovačević,

Međunarodna trgovina

, Ekonomski fakultet, Beograd, 2002, str. 60.

382

MP 2-3, 2007 – Međunarodna trgovina uslugama – uloga međunarodne špedicije

(str. 376-399)

Za sektor komercijalnih usluga karakteristična je dominacija razvijenih

zemalja. One najviše i uvoze i izvoze. To su zemlje Zapadne Evrope, Severne
Amerike, Japan i Australija. One su 2000. godine obavljale gotovo 71%
izvoza i 69,5% uvoza usluga.

Tabela broj 2: Regionalna struktura izvoza komercijalnih usluga

u periodu 1980-2000. godine

IZVOZ (u%)

UVOZ (u%)

Godina Godina

1980

1990

2000

1980

1990

2000

Svet