SKRIPTA:
Međunarodno krivično pravo
Međunarodno krivično pravo
P r v i d e o
OPŠTA PITANJA MEĐUNARODNOG MATERIJALNOG KRIVIČNOG PRAVA
I - POJAM MEĐUNARODNOG MATERIJALNOG KRIVIČNOG PRAVA
Pravo kao društvena pojava može se posmatrati i doživljavati na više načina:
Samo jedna u nizu mnogobrojnih društvenih pojava koje u tom
slučaju pokušavamo razlikovati od drugih pojava te vrste.
Ogromna masa pravnih pravila kojima se uređuju raznovrsni
društveni odnosi.
Sistem prava, kojeg treba razlikovati od pojma pravnog poretka.
Pravni poredak se sastoji iz
normativnog elementa - iz pravnih normi (opštih i
pojedinačnih),
faktičkog elementa - stvarnog ljudskog ponašanja
Pravni sistem je tvorevina koju čine
pravne ustanove (institucije), kao niži, i
pravne grane kao viši element tog sistema.
U pravnoj teoriji postoje razne podele pravnih sistema, od kojih je za nas
najvažnija ona koja pravne sisteme deli na
unutrašnji pravni sistem (sistem određene države) i na
međunarodni pravni sistem (sistem međunarodnog prava).
U okviru ovih sistema sva njihova pravna pravila sistematizuju se u određene
pravne grane, pa se tako međunarodna krivičnopravna pravila sistematizuju u
granu međunarodnog prava koja se naziva
međunarodnim krivičnim pravom.
Medunarodno krivično pravo se određuje kao skup propisa medunarodne
zajednice država ili ugovora između pojedinih država kojima se radi zaštite
međunarodnih odnosa (međunarodnog mira i bezbednosti čovečanstva)
određuju međunarodna krivična dela i sankcije prema njihovim učiniocima.
Međunarodno krivično pravo predstavlja skup pravila i propisa sadržanih u
aktima međunarodne zajednice i ugovorima zaključenim između pojedinih
zemalja kojima se određuju međunarodna krivična dela i sankcije u cilju
očuvanja međunarodnog mira i bezbednosti čovečanstva, kao i skup
propisa kojima se predviđaju uslovi o pružanju međunarodne pravne
pomoći u pogledu primene krivičnih sankcija prema učiniocima krivičnih
dela.
1
Međunarodno krivično pravo se određuje kao ukupnost krivičnopravnih
normi vezanih za međunarodne odnose.
Značajna je i definicija prema kojoj međunarodno krivično pravo obuhvata
"kako međunarodnopravne aspekte krivičnog prava, tako i krivičnopravne
aspekte međunarodnog javnog prava. Osim toga, ono obuhvata i
supranacionalno krivično pravo koje je tek u nastajanju". Međunarodno
krivično pravo se pravno upotpunjuje kroz unutrašnje pravne sisteme na
koji način se uspostavlja jedna nova veza između država.
Poseban značaj ima odnos
međunarodnog krivičnog prava prema međunarodnom javnom pravu, kao i
odnos
međunarodnog krivičnog prava i međunarodnog privatnog prava.
Kada govorimo
o odnosu međunarodnog javnog i međunarodnog krivičnog prava,
onda se, prvenstveno, misli na njihove dodirne tačke, iako se ove dve grane prava
ponegde i suštinski razlikuju.
Na primer, dok je u međunarodnom javnom pravu dovoljno postojanje načela
nullum crimen sine iure
, za međunarodno krivično pravo nužno je načelo
nullum
crimen sine lege
.
Uz to, direktna primena međunarodnog prava može se samo
izuzetno dozvoliti, i to samo
ukoliko unutrašnje pravo neko društveno negativno
ponašanje ne predviđa kao krivično
delo, a postoji opšta saglasnost da se radi o
takvom delu. To je jedan od načina stvaranja supranacionalnog krivičnog prava.
No, ne bi se smelo dozvoliti da načelo zakonitosti po svom kvalitetu bude lošije od
onog što važi u nacionalnom (unutrašnjem) krivičnom pravu. Međunarodno javno
pravo prožima međunarodno krivično pravo duhom internacionalizma čime se
ublažava egoistička koncepcija apsolutnog suvereniteta država, a koncepcija
međunarodnog povezivanja dolazi do izražaja. Za odnos međunarodnog krivičnog
prava i međunarodnog javnog prava možemo reći da je to odnos prožimanja i
dopunjavanja - međunarodno krivično pravo ništa ne oduzima od međunarodnog
javnog prava, nego samo detaljnije razrađuje pojedine njegove norme, i to u
domenu krivičnog prava i njegovih institucija.
Zajednička karakteristika
međunarodnog krivičnog prava i međunarodnog privatnog
prava
je elemenat inostranosti, kao i pitanja koja se odnose na državljanstvo,
državnu
teritoriju,
lexfori
i sl.
Pri tome, treba imati u vidu i uticaj međunarodnog
javnog prava na međunarodno privatno pravo i međunarodno krivično pravo, pre
svega putem odgovarajućih konvencija.
S druge strane, većina normi
međunarodnog privatnog prava spada u privatno pravo, dok međunarodno
krivično pravo u celosti spada u kategoriju javnog prava.
Pored toga,
međunarodno krivično pravo je po svojoj prirodi obavezno pravo
(ius cogens),
dok
u međunarodnom privatnom pravu postoji autonomija volje.
"U međunarodnom
krivičnom pravu domaći sud primjenjuje
lex fori
, dok u međunarodnom
privatnom
pravu rešavajući sukob zakona, domaći sud može doći u situaciju da na
određeni
privatnopravni odnos primijeni strani zakon. U međunarodnom privatnom pravu
primaran je izbor zakona koji na jedinstven način, a radi pravne sigurnosti,
reguliše
određeni privatnopravni odnos u široj zajednici. U međunarodnom
2
regionalnog međunarodnog javnog prava (pravo Evropske unije, anglosaksonsko
pravo), kompleks normi nacionalnog krivičnog prava postuliran međunarodnim
konvencijama, kao i odredbe nacionalnog krivičnog zakona o granicama
represivne vlasti države, te kompleks procesnopravnih normi (pružanje pravne
pomoći), kao i pitanje dejstva stranih sudskih presuda i stranih procesnih radnji.
Činjenica je da je međunarodno pravo u principu pravo koordinacije, a
unutrašnje pravo - pravo subordinacije
.
Međunarodno materijalno krivično pravo ima za predmet naučnu obradu
krivičnopravnih pojmova i instituta, njihovu sistematizaciju, ali i izlaganje ne samo
o tom pravu kakvo ono u datom trenutku jeste (izlaganje
de lege lata)
već i kakvo
bi, u cilju njegovog poboljšanja, trebalo da bude (izlaganje
de lege ferenda)
radi
uspešnije borbe sa raznim oblicima kriminaliteta na međunarodnom planu.
Specifičnost međunarodnog materijalnog krivičnog prava ogleda se u činjenici da
sve do nedavno ova pravila nisu mogla biti pronađena na jednom mestu, u
nekom jedinstvenom pravnom aktu (kao u slučaju odgovarajućih zakona u
unutrašnjem pravu država), već su bila sadržana u pravnim aktima pojedinih
ad
hoc
međunarodnih krivičnih tribunala.
Donošenjem i usvajanjem Rimskog statuta ICC učinjen je veliki korak napred u
tom pogledu, jer taj statut sadrži odredbe o najvažnijim institutima ove grane
prava (o osnovnim načelima, krivičnom djelu, krivičnoj odgovornosti, vinosti,
zabludi, o nekim krivičnim sankcijama). Istina, ne može se reći da su te odredbe
do kraja razvijene, ali je verovatno upravo zbog toga zadatak nauke
međunarodnog materijalnog krivičnog prava da ukaže na te nedorečenosti i
predloži rešenja za njihovo poboljšanje u budućnosti.
II - PREPREKE U RAZVOJU MEĐUNARODNOG MATERIJALNOG KRIVIČNOG
PRAVA
Međunarodno krivično pravo se sporo, ali sistemski oblikuje iz početnih
međudržavnih odnosa povodom krivičnih dela s elementima inostranosti u
samostalno pravo međunarodne zajednice koje ima sve više univerzalnih
karakteristika.
Postoje dva razloga koji su predstavljali svojevrsne prepreke u razvoju ovog prava.
Jedan od tih razloga je, u suštini, pravne prirode, jer mu u pozadini stoji određeno
pravno učenje, dok je drugi razlog političke prirode.
Prvi razlog predstavlja učenje o suverenosti država čije osnove su postavljene još
u XVI veku. Njegov tvorac je francuski pravnik i politički teoretičar Žan Boden.
Glavna sadržina ovog pojma je nezavisnost u donošenju zakona. Suverena vlast je
značila isključivo pravo državnog suverena na određivanje radnji koje se mogu
smatrati krivičnim delima, kao i koje sankcije za ta dela mogu biti izrečene.
Razvoj ideje o državnoj suverenosti od tada se može pratiti u tri faze
.
U prvoj fazi
njenog razvoja rimski papa i car Svetog rimskog carstva predstavljali
su apsolutnu vlast u Evropi pod tim carstvom
.
Tridesetogodišnji rat između
nekoliko evropskih sila (1618-1648) završen je Vestfalskim mirom 1648. godine
4
koji je doveo do pojave suverenih država u Evropi. Njihovi vladari prihvatili su i
branili teoriju o suverenosti kako bi se oslobodili papske vlasti. Države i njihovi
vladari su u vršenju svoje vlasti unutar granica države bili apsolutno
slobodni i
nezavisni kako na unutrašnjem, tako i na spoljašnjem planu.
Druga faza
u kojoj dolazi do svojevrsnog oživljavanja doktrine o suverenosti
država nastupa usvajanjem Povelje Ujedinjenih nacija posle Drugog svetskog rata.
Prema toj povelji, organizacija Ujedinjenih nacija zasnovana je na načelu suverene
jednakosti svojih članica, i postoji zabrana mešanja u unutrašnje stvari bilo koje
države. Na ovaj način, doktrina o suverenosti država dobila je svojevrsno
međunarodnopravno priznanje u najvišem pravnom aktu Ujedinjenih nacija.
Treća faza
, u kojoj se ukazuje i zagovara važnost državne suverenosti, nastupa
pedesetih i šezdesetih godina XX veka. Nove afričke i azijske države, oštro su
kritikovale bilo kakav oblik mešanja u njihove unutrašnje poslove.
Tek po završetku Drugog svetskog rata, kada su osnovana dva međunarodna
ad
hoc
krivična tribunala, po prvi put u istoriji na međunarodnom nivou određena
dela bila su propisana kao krivična dela, određene su kazne za njih i utvrđena
načela međunarodnog krivičnog prava. Ova načela predstavljaće kasnije osnovu
Komisiji Ujedinjenih nacija za međunarodno pravo da 1950. godine formuliše
sedam principa, od kojih jedan sadrži krivična djela (zločine protiv mira, ratne
zločine i zločine protiv čovječnosti), dok se ostali odnose na određena opšta
načela krivične odgovornosti, saučesništvo i druga krivičnopravna pitanja.
Međutim, pored pravne doktrine o suverenosti država, i razlozi političke prirode
bili su prepreka u razvoju međunarodnog krivičnog prava. Po završetku Prvog
svetskog rata savezničke sile, članom 227 Versajskog ugovora, javno su optužile
nemačkog cara Viljema II "za najvišu povredu međunarodnog morala i
osveštenog poštovanja ugovora", zbog čega je bilo predviđeno i formiranje
specijalnog suda koji bi sudio ovom nemačkom vladaru. Medutim, do toga nije
došlo, jer je Holandija, na čiju teritoriju je car izbegao, jednostavno odbila da izvrši
njegovu ekstradiciju.
III - RAZVOJ MEĐUNARODNOG MATERIJALNOG KRIVIČNOG PRAVA
Razvoj ove grane prava može se pratiti u dva odvojena pravca. Jedan od njih
odvijao se kreiranjem statuta posebnih
ad hoc
tribunala i ICC, dok se drugi pravac
odnosio na razne međunarodne opšte pravne akte (konvencije, paktove) sa
krivičnopravnom sadržinom, kojima su države njihove članice prihvatale obavezu
da u domaćem krivičnom zakonodavstvu izvrše inkriminaciju određenih
ponašanja u raznim oblastima života.
Statuti međunarodnih krivičnih tribunala od značaja za razvoj
međunarodnog materijalnog krivičnog prava
5
od krivičnih dela iz nadležnosti Tribunala, može osuditi na smrtnu kaznu ili drugu
kaznu za koju smatra da je pravedna.
Po ugledu na ovaj tribunal bio je osnovan i Međunarodni vojni tribunal za
Daleki istok, sa sedištem u Tokiju. Međutim, za razliku od Nirnberškog tribunala
koji je bio osnovan ugovorom između Savezničkih sila, Tribunal u Tokiju osnovan
je 1946. godine, proklamacijom vrhovnog komandanta savezničkih snaga za
Daleki istok američkog generala Daglasa MekArtura, prema nacrtu koji je
napravio američki pravnik Kinan, a koji je potom postavljen za glavnog tužioca
pred tim sudom. I ovaj tribunal je bio nadležan da sudi za tri grupe krivičnih dela, i
to najvišim japanskim oficirima, političarima i diplomatama. On se najviše bavio
ratnim zločinima koji su saveznike najviše pogađali, a to su ratni zločini protiv
ratnih zarobljenika, koje su Japanci široko praktikovali. Grupu A su predstavljala
krivična dela protiv mira, grupu B su činili ratni zločini koji su obuhvatali kršenja
zakona i običaja ratovanja, a grupu C su činili zločini protiv čovečnosti kod kojih
nije bio predviđen progon na verskoj osnovi.
Važnost ovih
ad hoc
sudova, a posebno Nirnberškog tribunala, leži u činjenici da
njegov statut, kao i kasnija tzv.
Nirnberška presuda,
sadrže niz načela koji su
Rezolucijom broj 95 iz 1946. godine potvrđeni od strane Generalne skupštine
Ujedinjenih nacija, kao
opštevažeća načela međunarodnog prava.
Reč je o sledećim načelima: (1) svako lice koje učini delo koje predstavlja krivično
delo po međunarodnom pravu, odgovorno je za njega i za to delo se kažnjava; (2)
činjenica da nacionalno zakonodavstvo ne propisuje kaznu za delo koje
predstavlja krivično delo po međunarodnom pravu, ne oslobađa njegovog
učinioca od odgovornosti po međunarodnom pravu; (3) činjenica da je neko lice
učinilo delo koje predstavlja krivično delo po međunarodnom pravu, delujući kao
šef države ili kao odgovorno lice vlade, ne oslobađa ga od odgovornosti po
međunarodnom pravu; (4) činjenica da je neko lice delovalo po naređenju njegove
vlade ili pretpostavljenog, ne oslobađa to lice od odgovornosti po
međunarodnom pravu, pod uslovom da je u stvarnosti imalo mogućnost izbora;
(5) svako lice optuženo za krivično delo po međunarodnom pravu, ima pravo na
pravično suđenje; (6) sledeća krivična dela su kažnjiva kao krivična dela po
međunarodnom pravu: a) zločini protiv mira - u njih spadaju: planiranje,
pripremanje, pokretanje i preduzimanje agresije ili rata kojima se krše
međunarodni ugovori, sporazumi ili jemstva, kao i učestvovanje u zajedničkom
planu ili zaveri usmerenim na činjenje nekog od navedenih krivičnih dela; b) ratni
zločini - u njih spadaju ubistvo, zlostavljanje, deportaciju civiinog stanovništva sa
okupirane teritorije radi prinudnog rada ili ostvarenja drugog cilja, ubistvo ili
zlostavljanje ratnih zarobljenika ili lica na moru, ubijanje talaca, pljačkanje javne ili
privatne imovine, strahovito razaranje gradova, varoši ili sela koje nije opravdano
vojnim potrebama; c) zločini protiv čovječnosti - u njih spadaju ubistvo,
istrebljenje, porobljavanje, deportacija i druge radnje protiv civilnog stanovništva,
pre ili u toku rata, odnosno progon na političkoj, rasnoj ili verskoj osnovi, ako su
preduzeti prilikom izvršenja ili u vezi sa izvršenjem nekog od krivičnih dela iz
nadležnosti Nirnberškog tribunala; (7) saučesništvo u izvršenju zločina protiv
mira, ratnih zločina ili zločina protiv čovečnosti takođe predstavlja krivično delo po
međunarodnom pravu.
7
