Maturski rad-Mehanizmi trgovanja na berzi
2
1.
U
VOD
Pod pojmom
berza
podrazumijeva se stalno mjesto trgovanja na kojem se,
prema strogo određenim pravilima kupuje određena roba. Samo ime berza ima
više tumačenja: jedni smatraju da potiče od francuske reči „
bourse
", koja je
označavla mjesto gdje su se sastajali trgovci, drugi smatraju da potiče od
italijanske riječi „
borsa",
što znači kesa ili novčanik, a treći da potiče od grčke reči
„
byrsa
", što znači oderanu kožu. Neki su opet mislili da termin berza potiče od
imena bogate porodice Van der Burse iz Briža, ispred čije se kuće nalazila jedna
od prvih berzi. Prema ovome, prvi tragovi organizovane berze javljaju se u XV
veku. Međutim, moderne berze kakve danas poznajemo počinju svoj razvoj
krajem XVIII vijeka.
Berza
se definiše kao regulisano i organizovano sekundarno tržište hartija od
vrijednosti, sa strogo utvrđenim pravilima trgovanja, opštim kriterijumima za
prihvatanje hartija od vrijednosti kojima će se trgovati, kao i sa kriterijumima
kojima se definiše pitanje članstva na berzi. Iz navedene definicije zaključuje se
da je berza institucija koja organizuje proces trgovanja, standardizuje predmet
trgovanja i određuje način trgovanja.
Berza ne određuje cijenu hartija od vrijednsoti sa kojima se trguje, ona samo
definiše pravila za odvijanje aukcije na kojoj se slobodnim susretanjem ponude i
tražnje u određenom trenutku određuje cijena hartija od vrijednosti U donošenju
pravila poslovanja berze su potpuno samostalne, kao i u kontroli njihove primjene
i sankcionisanju prekršilaca. Posao sankcionisanja je djelatnost koja je djelatnost
posebnih berzanskih sudova - arbitraža.
Maturski rad-Mehanizmi trgovanja na berzi
4
Prve ideje o osnivanju berze u Srbiji javile su se tokom tridesetih godina XIX.
Srpsko trgovačko udruženje, koje je imalo presudan uticaj na cjelokupan razvoj
trgovine u Srbiji pokrenulo je inicijativu za donošenje Zakona o javnim berzama,
tako da je Narodna skupština 1886. godine usvojila navedeni Zakon.
Ubrzo potom, početkom XX vijeka na bezi su počele da se kotiraju razne hartije
od vrijednosti, gdje su najtraženije bile državne hartije od vrijednosti, što je i
razumljivo, obzirom da je u tom periodu povjerenje u akcionarska društva bilo na
izuzetno niskom nivou. Datum, koji se uzima kao zvaničan datum početka rada
Beogradske berze jeste 02. Januar 1895 godine. Trgovina akcijama se obavljala u
zgradi hotela Bosna, u Beogradu. Berza je nesmetano funkcionisala sve do
početka drugog svjetskog rata. Nakon rata, nastavila je svoj rad, da bi zatim,
1953-e godine bila zatvorena od strane državnih vlasti, budući da se postojanje
Berze nije uklapalo u Socijalističko shvatanje ekonomije.
Berza je otvorena opet 1989 godine, kao Jugoslovensko tržište kapitala, da bi
sa raspadom Jugoslavije promenila svoje ime u Beogradska Berza. Tokom 2001.
godine, nakon otpočinjanja procesa privatizacije u Srbiji, na Berzi su počele da se
kotiraju akcije privatizovanih preduzeća, da bi godinu dana kasnije počela i
trgovina sa obveznicama Republike Srbije.
3.
R
EGULATORNI OKVIR POSLOVANJA BEOGRADSKE BERZE
Zakonom o tržištu hartija od vrijednosti i drugih finansijskih instrumenata
uspostavljen je osnovni zakonski okvir u kome Beogradska berza posluje, kako u
smislu osnivanja i organizacije rada same Berze, tako i u smislu osnivanja i
poslovanja članova Berze - učesnika na organizovanom tržištu, te drugih
institucija tržišta kapitala.
Ovim Zakonom uređuju se:
Maturski rad-Mehanizmi trgovanja na berzi
5
1)
uslovi i postupak izdavanja hartija od vrijednosti;
2)
trgovina hartijama od vrijednosti na organizovanom tržištu hartija od vrijednosti;
3)
organizacija, struktura i način funkcionisanja organizovanog tržišta u Republici
Srbiji;
4)
pojam i djelatnost organizatora tržišta;
5)
osnivanje i djelatnost učesnika na organizovanom tržištu;
6)
organizacija i nadležnosti Komisije za hartije od vrijednosti;
7)
organizacija i nadležnosti Centralnog registra, depoa i kliringa hartija od
vrijednosti.
Odredbe ovog Zakona koje se odnose na hartije od vrijednosti primjenjuju se i na
druge finansijske instrumente, osim ako Zakonom nije predviđeno drugačije.
Zakonom o tržištu hartija od vrijednosti i drugih finansijskih instrumenata
bliže su uređena sledeća pitanja od značaja za organizaciju i rad Berze: pravni
status; osnovni kapital; osnivači; djelatnost; kadrovska i organizaciona
osposobljenost i tehnička opremljenost; izdavanje dozvole za rad; upis u nadležni
registar; korišćenje naziva; uprava; zaposlena lica; opšta akta; promjena naziva
sedišta i adrese; članovi Berze; informacioni sistem; arbitraža; prijem i početak
trgovine hartijama od vrijednosti; kursna lista; obustava trgovine hartijama od
vrijednosti; nadzor i prestanak rada.
U skladu sa Zakonom, berza se definiše kao "pravno lice organizovano kao
akcionarsko društvo koje, u skladu sa ovim zakonom obavlja djelatnost
organzovanja trgovine hartijama od vrijednosti i drugim finansijskim instrumentima
na berzanskom tržištu, odnosno na berzanskom i vanberzanskom tržištu"
Dakle, kao što se vidi, uloga berze jeste da organizuje trgovinu hartijama od
vrijednosti koja zapravo podrazumeva sljedeće:
•
Organizovanje javne ponude hartija od vrijednosti i povezivanje ponude i
tražnje hartija od vrijednosti;
•
Objavljivanje informacija o ponudi, tražnji i tržišnoj ceni hartija od vrijednosti
i drugih podataka značajnih za trgovinu istima;
•
Utvrđivanje i objavljivanje kursnih lista hartija od vrijednosti;
Maturski rad-Mehanizmi trgovanja na berzi
7
Prvi korak koji je potrebno da se preduzme, jeste da potencijalni akcionar
potpiše ugovor sa odabranim brokersko - dilerskim društvom.
Ugovorom se klijent obavezuje da brokeru da ovlašćenje za otvaranje i vođenje
vlasničkog računa hartija od vrijednosti, kao i potpunog ovlašćenja za poslove
posredovanja u trgovini hartija od vrijednosti. Evidencija o svim hartijama od
vrijednosti koje klijent posjeduje, nalazi se na vlasničkom računu klijenta koji se
vodi u Centralnom registru hartija od vrijednosti.
Ukoliko je riječ o klijentu prodavcu, koje već posjeduje određene hartije od
vrijednosti, i ima namjeru da iste proda, te hartije od vrijednosti se vode na
njegovo ime u elektronskoj bazi podataka Centralnog registra, a broker dobija
ovlašćenje za administriranje tog vlasničkog računa. Tim putem, broker je u
mogućnosti da provjeri da li klijent posjeduje hartije koje želi da proda.
Pored toga što je u obavezi da potpiše ugovor sa brokerskom kućom,
klijent je u obavezi da u banci otvori namjenski račun za trgovanje hartijama od
vrijednosti. Račun se otvara u namjeri da se izvrši uplata novca od prodatih hartija
od vrijednosti, dok je klijent u obavezi da na isti račun deponuje dodatna sredstva
ukoliko želi da poveća obim svojih kupovina.
S druge strane, broker je u obavezi da klijentu dostavi Pravilnik o
poslovanju brokersko -dilerskog društva, kao i da informiše klijenta o osnovama
trgovanja hartijama od vrijednosti. Klijent takođe treba da dobije osnovne
informacije od brokera o načinu ispostavljanja naloga za trgovanje, koje vrsta
naloga može da ispostavi, šta znači koja vrsta naloga, kao i sve druge informacije
koje će klijentu biti od koristi. Međutim, postoji i granica dokle znatiželja klijenta
može ići, obzirom da neke informacije mogu se tretirati kao poslovna tajna.
Takođe, jedna od najbitnijih informacija koje broker može i mora da dostavi
klijentu jeste poslednja cena hartije od vrijednosti koja je predmet njegovog
interesovanja, kao i informacije o dozvoljenom cjenovnom odstupanju za naredna
trgovanja. Cjenovna odstupanja su zapravo zone fluktuacije i zapravo
predstavljaju jedan vid zaštite tržišta od naglih skokova ili padova cijene.
Pravilima trgovanja na Beogradskoj berzi, zona fluktuacije na vanberzanskom
