1
MEJOZA
Mejoza
je ćelijska dioba koja se odvija u polnim ćelija. Obrazovanje polnih ćelija (gameta) čovjeka
naziva se gametogeneza . Razlikujemo
- spermatogenezu (obrazovanje spermatozoida) i
- oogenezu (obrazovanje jajne ćelije)
U procesu mejoze se od diploidnih, matičnih ćelija spermatogonija i oogonija stvaraju polne ćelije, tj.
muške i ženske gamete koje sadrže haploidan broj hromozoma (n), odnosno za polovinu manje od
somatskih. Značaj mejoze se ogleda u održavanju stalnog broja hromozoma iz generacije u generaciju.
U suprotnom bi se broj hromozoma duplirao u svakoj sljedećoj generaciji,i na kraju desete generacije
broj hromozoma kod čoveka bi iznosio 23552. Haploidan broj hromozoma nastaje u procesu tzv.
redukcione diobe
(lat. reductio = smanjenje) matičnih polnih ćelija. Ova dioba se odvija kroz dvije
brze, uzastopne diobe koje su označene kao
prva i druga mejotička dioba.
U ovoj diobi se jedna
diploidna ćelija dva puta dijeli i nastaju četiri haploidne ćelije. Redukcija broja hromozoma obavlja se
u prvoj diobi, označenoj kao mejoza I, kada se majka-ćelija (2n broj hromozoma) podijeli na dvije
kćerke ćelije (n broj hromozoma). U drugoj diobi, mejozi II, se obje kćerke ćelije (sa n brojem
hromozoma) podijele tako da nastaje ukupno 4 ćelije. Rezultat ove diobe su polne ćelije - gameti koji
su genetski različiti. Još jedan značaj mejoze je u održavanju ogromne genetičke raznovrsnosti što
omogućuje slučajan raspored majčinih i očevih hromozoma u polnim ćelijama. U ovim hromozomima
je prethodno došlo i do crossing-overa što takođe doprinosi raznovrsnosti. U gametima čovjeka od 23
hromozoma moguće je 2
23
kombinacija, što znači da čovjek može da obrazuje 8 000 000 različitih
polnih ćelija.
Mejoza I
Prva mejotička dioba se, slično kao i mitoza, sastoji od četiri faze koje
su označene kao: profaza I, metafaza I, anafaza I i telofaza I. Ovoj
diobi podliježu primarne spermatide i primarne spermatogonije koje
su diploidne, a nastale su mitotičkom deobom iz spermatogonija.
Mejozi I prethodi interfaza u kojoj je, između ostalog, izvršena
replikacija DNK. Svaki hromozom ćelije koja ulazi u mejozu I se
sastoji od 2 molekula DNK (dvije hromatide).
Profaza I
Profaza prve mejotičke diobe je duža nego kod mitoze i podijeljena je
na pet podfaza:
- leptoten
- zigoten
- pahiten
- diploten
- dijakineza.
2
-U
leptotenu
počinje kondezovanje hromatina pa se
hromozomi uočavaju kao končaste tvorevine koje su vezane
krajevima vezane za jedrovu membranu. Hromozom se
sastoji od 2 hromatide, ali su one priljubljene jedna uz drugu
pa se ne uočavaju. Dakle, u leptotenu se u jedru germinativne
ćelije kao i primarne spermatocite i primarne oocite nalazi
diploidan broj uskih i dugačkih hromozoma koji će se u
sljedećoj podfazi, grupisati u bivalente.
-U
zigotenu
dolazi do sparivanja homologih hromozoma tj. grupisanja u bivalente,
homologe hromozomske parove (jedan porijeklom od oca,
jedan od majke) koji se čvrsto pripajaju, jednom složenom
proteinskom strukturom koja je označena kao
sinaptonemalni
kompleks.
Proces formiranja bivalenata je označen kao
sinapsis.
Budući da je svaki hromozom sastavljen od dvije
hromatide, bivalenti imaju četiri hromatide, zbog čega se
nazivaju i tetrade, grč. tetra = četiri).
-U
pahitenu
se između homologih hromatida na određenim
mjestima uspostavljaju veze, hijazme (mostovi), kojima se vezuju homologi
genski parovi. Preko hijazmi se vrši razmjena odgovarajućih fragmenata
hromatida između homologih hromozoma, što se naziva crossing-over, a ima
za rezultat stvaranje nove genske konfiguracije, odnosno genetsku
rekombinaciju. Posle izvršenog crossing-overa hromozom iz majčine
garniture sadrži dio očevog homologog hromozoma i obrnuto.
-U
diplotenu
hromozomi se razdvajaju, ali
spojevi na
hijazmama ostaju.
-U
dijakinezi
hromozomi se maksimalno kondenzuju, a za njih se
zakače kinetohorne mikrotubule i počinje njihovo pomjeranje ka
ekvatorijalnom regionu ćelije. Jedarce nestaje, a jedrova
membrana se dezintegriše.
- Metafaza I
Metafaza I se karakteriše prisustvom homologih hromozomskih parova spojenih hijazmama, koji se,
zakačeni za mikrotubule diobnog vretena, grupišu u područja ekvatora gdje formiraju figuru
označenu kao metafazna (ekvatorijalna) ploča. Ovdje se hromozomi nalaze u parovima od kojih svaki
vodi poreklo od jednog od roditelja- jedan od oca, a jedan od majke.Za razliku od mitoze, gde su na
ekvatoru ćelije bili pojedinačni, u metafazi mejoze I nalaze se parovi homologih hromozoma.
Centromere hromozoma su koncima diobnog vretena vezane za polove ćelije i to tako što je jedan
