FINANSIJSKO PRAVO
*Finansijsko pravo
predstavlja skup pravnih normi kojima se regulišu finansijsko-pravni odnosi do kojih
dolazi prilikom
prikupljanja, upravljanja, raspodele
i
trošenja
sredstava namenjenih zadovoljavanju javnih
rashoda.
U širem smislu – skup pravnih propisa kojima se reguliše finansijska delatnost države i njenih institucija,
kao i finansijsko-pravni odnosi do kojih dolazi pri novčanoj aktivnosti privrednih organizacija, fizičkih i
pravnih lica.
- mlada disciplina koja je počela da se izučava kao samostalna nauka u periodu između dva svetska rata
- grana prava koja spada u javno pravo, jer zakonom uređuje odnose između države i javno pravnih tela s
jedne strane, i fizičkih i pravnih lica, s druge strane
*U finansijskoj literature se posebno razmatra problematika pojedinih delova finansijskog prava kao npr.
porezno pravo, budžetsko pravo.
Finansijsko-pravni odnosi javljaju se, egzistiraju i prestaju na osnovu opštih akata nadležnih državnih
organa, a ti akti su izvori finansijskog prava (Ustav, zakoni, podzakonski akti).
1. Budžetsko pravo
- sistem pravnih normi kojim se uređuju pitanja vezana za izradu, izglasavanje, izvršenje i kontrolu
državnog budžeta
- naziva se i
državno računovodstvo
, koje obuhvata pored izučavanja sistema pravnih normi kojim se uređuj
pitanja upravljanja državnom imovinom, zaključivanje administrativnih ugovora, poslovanja državnog
trezora itd.
2. Poresko pravo
- izučava pravne norme koje su osnov utvrđivanja javnih dažbina (porez, takse, obavezni doprinosi i
socijalno osiguranje
- poresko osiguranje izučava i one norme koje su osnov za uvođenje, utvrđivanje i naplatu javnih dažbina
*U savremenoj literature je uobičajena praksa da se posebno izučava materija budžetskog prava i mateija
poreskog prava.
3. Finansijsko pravo i druge grane prava
*Finansijsko pravo je deo javnog prava, a svoje korene ima u ustavu. Ustavno prao je temelj poreskog prava
jer je ustavom utvrđen fiskalni suverenitet države, odnosno pravo države da uvodi, utvrđuje i naplaćuje
javne dažbine od građana.
Ustavno pravo je temelj i budžetskog prava jer se Ustavom utvrđuje pravo parlamenta kao najvišeg
narodnog prestavničkog tela da donosi i kontroliše njegovo izvršenje.
*Poresko pravo se razvilo kao posebna grana prava iz upravnog prava. Osnovni principi poreskog prava su
izvedeni iz upravnog prava, što znači da između poreskog i upravnog prava postoji odnos posebnog prema
opštem.
Poreska administracija je uvek deo javne uprave pa je njena organizacija određena normama upravnog
prava. Poreski organi su upravni organi pa u postupku utvrđivanja naplate oni vrše upravnu vlast.
*Određene odredbe finansijskog prava, kojim konkretna država ograničava svoj finansijski suverenitet,
zadire u domet međunarodnog javnog prava. Države popisuju bilateralne ugovore o izbegavanju dvostrukog
oporezivanja ili o poreskim privilegijama diplomatskog i konzularnog osoblja.
4. Međunarodno finansijsko pravo
Međunarodno finansijsko pravo je skup pravnih normi koje regulišu međudržavne finansijsko-pravne
odnose između međunarodnih organizacija i određenih država. Subjekt međunarodnog finansijskog prava je
država.
Međunarodno finansijsko pravo nema univerzalni karakter. Mnoga se finansijska prava međusobno razlikuju
dok su neke norme za većinu nacionalnih prava međusobno prihvaćene.
Postojanje regionalnih i drugih asocijacija međunarodne finansijske institucije (Svetska banka, Međunarodni
monetarni fond) kao i druge organizacije (Svetska trgovinska organizacija) znatnoje ubrzalo i olakšalo
razvoj međunarodnih ekonomskih odnosa.
- nastanak nadnacionalnog poreskog prava u okviru Evropske unije
*Izvori međunarodnog prava su: međunarodni ugovori, međunarodni običaji, presude međunarodnih sudova
i arbitraže, unutrašnji zakoni koji regulišu pitanja međunarodne saradnje i određeni propisi međunarodnih
organizacija koji ne protivreče načelima međunarodnog prava.
5. Razvoj finansijskog prava
5.1.
Razvoj nauke o finansijama
5.2.
Prva shvatanja o državnim finansijama
5.3.
Ekonomska misao o finansijama
5.4.
Moderna nauka o javnim finansijama
6. Finansijska politika
Finansijska politika podrazumeva primenu finansijske aktivnosti države radi ostvarivanja konkretnih ciljeva
makroekonomske i socijalne politike.
*Finansijskom politikom obuhvaćene su politika javnih prihoda i politika javnih rashoda.
Politika javnih prihoda
– finansijska aktivnost države u domenu prikupljanja drugih sredstava
Politika javnih rashoda
– finansijska aktivnost države u domenu raspodele i trošenja društvenih sredstava, sve radi
ostvarivanja određenih ciljeva makroekonomske i socijalne politike
**Finansijska politika se često naziva i
fiskalna politika
(poreklo iz engleskog jezika) – podrazumeva samo poresku
politiku, odnosno politiku javnih prihoda.
7. Ciljevi finansijske politike
U savremenim državama sa mešovitom privredom primenjuju se različite mere i instrumenti politike javnih
prihoda i politike javnih rashoda, u zavisnosti od utvrđenih ciljeva konkretne finansijske politike, a u okviru
ukupne makroekonomske i socijalne politike.
Ciljevi finansijske politike mogu biti kratkoročni (usmereni na održavanje tekuće privredne ravnoteže) i
dugoročni (usmereni na privredni rast i privredni i socijalni razvoj).
Ciljevi fiskalne politike se mogu svrstati u četiri kategorije:
1) korekcija tržišne aktivnosti
2) stabilizacija privrednih tokova
3) preraspodela nacionalnog dohotka
4) promena strukture privrede
POREZI
1. Pojam poreza
*
Porez predstavlja
instrument javnih prihoda
kojim država (i niže političko-teritorijalne zajednice) od
subjekata prinudno uzima novčana sredstva, u svrhu pokrivanja svojih finansijskih potreba i postizanja
ekonomskih i socijalnih ciljeva.
Prihodi države se dele na:
1.
privatnopravne prihode
– originarni javni prihodi koji se ostvaruju poslovnom aktivnošću države koja
se izjednačava poslovnom aktivnošću preduzeća;
-
prihodi od državne imovine
-
dobit koju ostvaruju javna preduzeća u državnoj svojini
2.
javnopravne prihode
–derivativni javnvi prihodi do kojih država dolazi na osnovu svoj imperiuma,
vršeći preraspodelu nacionalnog dohotka tako što zakonom oduzima sredstva od lica potčinjenih
njenom fiskalnom suverenitetu
*obezbeđuju se:
-
neposrednim nametanjem
obaveze plaćanja neke javne dažbine licima koja
se nađu u određenoj zakonom predviđenoj situaciji, a koja su potčinjena
fiskalnom suverenitetu države
-
posrednim nametanjem
: novčane kazne izrečene u prekršajnom/krivičnom
postupku
**Porezi spadaju u
javnopravne prihode
neposredno nametnute
fizičkim ili pravnim licima potčinjenim
fiskalnom suverenitetu određene države.
Karakteristike:
1.
Derivativnost poreza
–Porezi su
derivativni
– “izvedeni” kroz mehanizam sekundarne raspodele
dohotka, odnosno imovinelica nad kojima država ima poreski suverenitet, a nisu rezultat njene
ekonomske aktivnosti.
Sredstva koja država ostvari prodajom svojih proizvoda i usluga (železnica, elektroprivreda itd.) su originarni javni
prihodi.
2.
Prisilnost poreza
–Naplata poreza u svim savremenim državama počiva na
prisili
. Ako se u
redovnom postupku ne podmiri poreska obaveza, pribegava se prinudnoj naplati, koju država
obezbeđuje primenom svog aparata sile.
U demokratskim društvima prisilnost ne dolazi do izražaja kod uvođenja (izglasavanje u parlamentu, na referendumu u
pojedinim zemljama), već samo kod naplate poreza.
3.
Porezima se finansiraju javni rashodi
–Značajan deo acionalnog dohotka uzima se putem poreza
od privatne privrede (fizičkih i pravnih lica) i usmerava na javnu potrošnju. Prikupljenim sredstvima
finansira se obezbeđivanje javnih dobara od strane države, čiji su krajnji korisnici opet lica koja su
bila podvrgnuta oporezivanju.
-
relokacija ekonomskih resursa
4.
Odsustvo neposredne protivnaknade
–Porez ne počiva na principu
quid pro quo
i onome ko je
porez platio ne javlja se neposredna proitvusluga od strane države. Korist je opšteg karaktera. Javno
dobro mogu koristiti svi i korišćenje javnog dobra od strane jednog lica ne umanjuje korisnost koju
ono pruža drugim licima.
5.
Porez je novčano davanje
–Porezi se u savremenim tržišnim ekonomijama utvrđuju u novčanim
jedinicama i ubiraju u novcu.
Finansijska istorija je puna primera da su se porezi plaćali u naturi ili u radu.
*Izuzeci u Srbiji:
-
uplaćivanje samodoprinosa
-
Uredba Vlade –poljoprivrednici mogu svoje obaveze po osnovu poreza na dohodak
građana za prihode od poljoprivrede i šumarstva i doprinose za socijalno osiguranje
izmirivati predajom poljoprivrednih proizvoda
Drugi oblici fiskalnih (dažbinskih) prihoda:
TAKSE
– fiskalni prihod u novcu koji država uvodi na osnovu svog imperiuma, ali koji se, plaća kao
naknada za određenu uslugu
koju neki državni organ pruža obvezniku.
NAKNADA
– fiskalni prihod koji država uvodi na osnovu imperiuma, a plaća se kao cena za korišćenje
dobara od opšteg interesa (voda, šuma, puteva, zemljišta itd.).
-
zakonom utvrđena “cena korišćenja”nekog dobra
Takse i naknade imaju zajedničko to što plaćen iznos u dobroj meri odgovara troškovima usluge koju pruža državni organ,
odnosno ceni za korišćenje dobra od opšteg interesa, dok kod poreza ne postoji veza između visine iznosa koji obveznik plaća i
koristi koje dobija od države.
DOPRINOS
– oblik fiskalnih prihoda kod kojih država pruža određenu korist obvezniku (kao kod taksi), ali
je ta korist šira jer se rasprostire na sve pripadnike određene zajednice.
Npr. izgradnjom infrastrukturnih objekata povećava se vrednost nepokretnosti, pa je njen vlasnik dužan da po tom osnovu plati
doprinos.
Obaveza plaćanja doprinosa nije povocirana zahtevom obveznika, već joj podleže svako lice koje se nađe u zakonom
predviđenoj situaciji.
– retko se sreću u savremenim državama
*Doprinos za socijalno osiguranje
– dažbina uvedena zakonom čija je namena unapred utvrđena (isplata
određene sume osiguraniku ili drugim licima kada se desi osigurani događaj – starost, invalidnost, bolest,
nezaposlenost), a koje su dužna da plaćaju samo ona lica koja pripadaju određenoj društvenoj grupi
povezanoj zajedničkim ekonomskim ili socijalnim interesom.
2. Pojam poreskog sistema
*Poreski sistem predstavlja ukupnost poreskih oblika jedne zemlje. S obzirom da su porezi svi javni
prihodi fiskalnog karakteraporeski sistem obuhvata sve poreze, doprinosetakse i naknade.
Oporezivanje se u mnogim državama odvija primenom različitih poreskih instrumenata, od kojih svaki ima sopstvene
ciljeve i način zahvatanja ekonomske snage obveznika.
Pored
standardnih
poreza, koji se sreću u najvećem broju zemalja (porez na dohodak građana, promet,
akciza, porez na nepokretnosti itd.), javljaju se i brojni
specifični
fiskaliteti, čija je izdašnost, po pravilu,
mala, ali koji su uvedeni s nekom posebnom namenom.
(Npr. uvođenje “glavarine” –
poll tax
– komunalnog poreza u
Velikoj Britaniji; Ustavom propisana naknada za korišćenje gradskog građevinskog zemljišta u RS)
