1.
TENDENCIJE RAZVOJA TURIZMA - OSNOVE ZA PROMENE U NAČINU
UPRAVLJANJA TURISTIČKIM DESTINACIJAMA
UVOD
U procesu upravljanja turizmom se na svim nivoima dešavaju duboke promene koje su
podstaknute posledicama masovnog razvoja turizma i dostignutog obima turističkog prometa i
ostvarene potrošnje.
Turizam tako postaje privlačan za sve veći broj država, regija i mesta. S druge strane, razvijena
turistička odredišta su suočena sa problemom usklađivanja odnosa između brojnih učesnika u
razvoju turizma.
Utvrđivanje ciljeva razvoja turizma
, prvenstveno na nacionalnom nivou, je jedno od ključnih
pitanja u okviru planiranja i celokupnog procesa upravljanja razvojem turizma. Važnost ciljeva
razvoja je posebno naglašena potrebom za usklađivanjem odnosa između svih učesnika
(stejkholdera) u zadovoljavanju potreba turista i, u krajnjoj liniji, u razvoju turizma.
Kako bi svi stejkholderi funkcionisali zajedno, neophodno je postojanje institucionalizovanog
okvira koji definišu, pre svega, država i njeni organi. Prioritetni ciljevi razvoja turizma mogu biti
veoma brojni, raznovrsni i konfliktni.
Većina država smatra
osnovnim strategijskim ciljevima razvoja turizma
:
podsticanje ekonomskog i regionalnog razvoja
povećanje deviznog priliva i povećanje zaposlenosti
Uz ove osnovne ciljeve navode se i
:
stvaranje povoljnog imidža zemlje
zaštita prirode
zaštita kulturno-istorijskog nasleđa
poboljšanje kvaliteta života
zaštita potrošača
podsticanje privrednog razvoja u nedovoljno razvijenim područjima
Osnovni cilj strategijskog pristupa razvoju turizma i formulisanja politike razvoja turizma
je
integrisanje (spajanje) ekonomskih, političkih, envajronmentalnih i kulturnih koristi od razvoja
turizma, udruženih sa ljudima i destinacijama, u cilju unapređivanja kvaliteta života i
obezbeđivanja osnova za prosperitet (napredak).
U tom kontekstu,
tri su fundamentalne osnove strategijskog pristupa razvoju turizma
:
Odgovarajuće upravljanje razvojem turizma
Ujednačavanje razvoja između turizma i drugih privrednih delatnosti
Rast turizma kroz razgranavanje aktivnosti, specijalizaciju i uspostavljanje što čvršćih
veza između svih nosilaca razvoja turizma
Postojanje odgovarajuće organizacione strukture je
jedan od osnovnih preduslova za
ostvarivanje strategijskih ciljeva razvoja turizma u jednoj zemlji
. Poseban problem, u vezi sa
turizmom, uslovljen je potrebom za postojanjem, s jedne strane, samostalnih organa kao
nosilaca turističke politike i, s druge strane, organizacionih oblika kojima bi se usklađivali
raznorodni interesi različitih subjekata pri definisanju i sprovođenju turističke politike.
Upravljanje razvojem turizma u okviru turističkih destinacija i odgovarajući organizacioni oblici
upravljanja zavise i
od stepena razvoja turizma
. Jedan pristup razvoju i organizovanju je
svojstven turističkim destinacijama koje se nalaze u fazi uključivanja/ uvođenja na tržište dok je
drugi pristup karakterističan za destinacije koje se nalaze u fazi zrelosti na tržištu.
U prvom slučaju je potrebno veće angažovanje države u raznim oblicima (izgradnja
infrastrukture, podupiranje razvojnih projekata, marketing i dr.) dok razvijene turističke
destinaciju imaju potrebu za usklađivanjem odnosa između javnog i privatnog sektora kao i za
većim uključivanjem privatnog sektora u upravljanje turističkom destinacijom.
1.1. OSNOVNE KARAKTERISTIKE RAZVOJA TURIZMA
Turizam, kao društvena i ekonomska pojava, nalazi se u procesu neprestanih i snažnih promena.
Posle II svetskog rata, prvenstveno pod uticajem porasta životnog standarda i povećanja
slobodnog vremena, turizam je prerastao u masovnu pojavu, uzimajući u obzir ostvareni
turistički promet i obim aktivnosti u turističkim destinacijama. Obim razvoja turizma kao
globalne aktivnosti uočljiv je i iz podatka Svetske turističke organizacije (UNWTO) da je 2010.
godine u međunarodnim putovanjima bilo 935 miliona učesnika dok je devizni priliv od
međunarodnog turizma ostvaren u 2009. godini iznosio 852 milijarde USD. Ako se ovi podaci
uporede sa rezultatima iz 1950. godine (25, miliona učesnika u međunarodnim turističkim
putovanjima uz prihod od 2,1 milijarde USD) uočljive su razmere prerastanja turizma u masovnu
pojavu.
Ovakav razvoj uticao je na to da se stalno povećavala uloga turizma u ukupnom društvenom i
privrednom razvoju u svetskim okvirima. Ako se ovome doda i činjenica da je domaći turistički
promet u svetu bio za oko deset puta veći u odnosu na međunarodni, onda je jasno da je
turizam imao posebno važno učešće u ukupnom privrednom razvoju.
Na ovako dinamičan razvoj međunarodnog, a i domaćeg turizma, prevashodni uticaj imao je
povoljan ukupni privredni razvoj u svetu i na bazi toga rast životnog standarda stanovništva.
Poseban problem u definisanju mesta i uloge turizma u društveno-ekonomskom razvoju,
njegovih ekonomskih i ostalih efekata, kao i uticaja celokupne turističke privrede imaju tzv.
društveni troškovi turizma.
Neophodno je što preciznije utvrđivanje karaktera raznovrsnih posledica razvoja turizma (uticaj
na prirodno i socio-kulturno okruženje, na privredni razvoj i dr.). U tom okviru treba posmatrati
i
društvene troškove
, odnosno društvenu cenu razvoja turizma, posebno u privredno
nedovoljno razvijenim zemljama.
Osnovno pravilo, koje bi trebalo poštovati, jeste da svi troškovi u okviru odre
đenog sistema
moraju biti pokriveni prihodima od strane onih koji posredno ili neposredno prouzrokuju te
troškove.
Očito je da primena ovoga principa u turizmu nailazi na niz teškoća i ograničenja. To se posebno
odnosi na troškove u vezi sa zaštitom prirodnog okruženja, odnosno životne sredine,
prvenstveno zbog problema vezivanja ovih troškova za njihove uzročnike.
S druge strane, javlja se opasnost da turistički proizvod, u čiju su cenu uključeni svi troškovi,
posebno društveni, ne bude konkurentan na turističkom tržištu.
Postoji, međutim, i druga strana razmatranja ovog problema. Proizvod turističke destinacije,
koji uključuje i društvene troškove razvoja, trebalo bi da obezbedi, na osnovu preferencija
turističke tražnje, bolji položaj na tržištu. Polazi se od pretpostavke da je želja za boravkom u
nezagađenoj i zaštićenoj životnoj sredini jedna od bitnih karakteristika turističke tražnje.
Shodno tome, potencijalni turisti, pogotovu viših platežnih kategorija, spremni su da podnesu i
više troškove, odnosno veću cenu, ukoliko im to obezbeđuje boravak u turističkoj destinaciji čije
su karakteristike u skladu sa njihovim zahtevima, željama, potrebama i očekivanjima.
Nezadovoljstvo ukupnim učincima masovnog turizma dovelo je početkom osamdesetih godina
prošlog veka do uvođenja pojma tzv.
alternativnog turizma
.
Ovaj pojam se pojavio u razvojnoj fazi pune zrelosti turizma, kao posledica delovanja
alternativnih pokreta koji su kritikovali uslove života i rada u savremenom svetu,
suprotstavljajući se principima profita, uz zalaganje za humanije društvo, solidarnost,
decentralizaciju, autonomiju, humane uslove rada i korišćenje odgovarajućih tehnologija.
Distanciranje od masovnog turizma je, u suštini, osnovni razlog za usmeravanje ka
alternativnom turizmu - ne radi o nekom novom turizmu, odnosno o novoj pojavi, već o
kvalitativnim promenama koje su normalne u razvoju pojave kao što je turizam.
U novije vreme ovi termini se podvode pod naziv „eko turizam” ili „održivi turizam” (sustainable
tourism). Ovi pojmovi nisu sinonimi, nekada se jedna takva konfuzija sreće u literaturi.
Kad je reč o „
eko turizmu
” on se definiše kao
„
turizam koji je zavistan od prirodnog okruženja
(živa i mrtva priroda) i od bilo koje postojeće kulturne atraktivnosti koja postoji u tom
okruženju
”.
Takođe, on se može definisati i kao
„
odgovorno putovanje u prirodnu sredinu, koje
čuva okruženje i unapređuje blagostanje lokalne zajednice
”.
S druge strane,
održivi turizam
bi se mogao definisati kao
„
pozitivan pristup koji nastoji da
umanji probleme koji nastaju iz kompleksne interakcije između turističke industrije, posetilaca,
okruženja i društva kao domaćina
”.
To je pristup koji uključuje
„
rad za dugotrajniji kvalitet i
prirodnih i ljudskih resursa
”
. Takođe, održivi turizam se definiše (vrlo često navođena definicija)
kao
„
izlaženje u susret potrebama sadašnjih generacija
(turista i domaćina)
bez
onemogućavanja sposobnosti budućih generacija
(turista i domaćina)
da zadovolje svoje
potrebe
”.
Navedeni stavovi, kao i mišljenja istraživača u oblasti turizma, upućuju na zaključak da se
turizam nalazi u prekretničkoj fazi razvoja. Marketinški posmatrano, on se nalazi u fazi zrelosti,
koju karakteriše zasićenost tržišta postojećim načinima zadovoljavanja turističkih potreba. Ova
faza je rezultat prolaženja turizma kroz fazu uvođenja (epoha turizma „privilegovanih klasa”) i
rasta (masovni turizam - značajna kapitalna ulaganja u razvoj turizma uz višestruko povećanje
turističkog prometa). U fazi zrelosti, u kojoj se sada nalazi, turističko tržište se karakteriše
masovnošću i postojanjem velikog broja konkurenata. Osnovne promene, koje ga čine izrazito
turbulentnim, odnose se na značajno delovanje uticaja iz okruženja, povezanih sa sve izrazitijom
svešću o potrebi za očuvanjem osnove njegovog razvoja – prostora.
Trend ka stvaranju sve humanijih uslova života i rada, posebno provođenja slobodnog vremena,
sve je izraženiji u zemljama – najvažnijim emitivnim turističkim tržištima. S druge strane, mnoge
turističke destinacije, pod uticajem efekata preobimnog turističkog prometa u odnosu na
prostorne i ostale kapacitete, gube jednu od osnovnih privlačnosti – karakteristike prostora koje
ga čine različitim od gradskih centara. U tome je sadržana i osnova na kojoj će se razrešavati
konflikti u razvoju turizma u budućnosti.
„Turizam, razvijajući se, sam sebe uništava“ – Lefebre.
Neophodno je da turističke destinacije brižljivo vode računa o svojim maksimalnim
mogućnostima (prostornim i ostalim) za zadovoljavanje potreba, zahteva i želja turista.
Ukupnim razvojem turizma mora se težiti ka ostvarivanju osnovnog cilja – poštene i odgovorne
razmene za sve učesnike.
Uticaj globalizacije -
U odnosu na turističke destinacije bitni načini uticaja globalizacije
ispoljavaju se kako na ponudu tako i na tražnju
. Što se tiče ponude
, treba izdvojiti sledeće
uticaje:
Globalno poslovanje ponuđača i uticaj kompjuterizovanih informacionih i rezervacionih
sistema
– problem društvenih troškova razvoja turizma i zaštitu i očuvanje prirodnih i kulturnih resursa
na kojima počiva razvoj turizma.
Ukupne težnje za promenom pristupa razvoju turizma, odnosno za formulisanjem osnova
razvoja koji uključuje poštovanje društvenih i potreba za zaštitom životne sredine sadašnjih i
budućih generacija
, uobličene su kroz koncept održivog razvoja
.
S jedne strane, turizam ima važnu i svakako veoma pozitivnu ulogu u društveno-ekonomskom
razvoju mnogih zemalja doprinoseći i kulturnoj razmeni, unapređivanju međunarodnih odnosa i
miru u svetu. S druge strane, veliki broj turističkih destinacija je iskusio negativne posledice
razvoja turizma po životnu sredinu, kulturu i društvo.
Neki od bitnih aspekata
negativnih posledica razvoja turizma
mogu biti predstavljeni na sledeći
način:
a.
ekonomski aspekti
– uticaj sezonskih činilaca na turističko poslovanje i delovanje
konkurencije što bitno smanjuje ostvareni devizni priliv od turizma, posledice globalizacije,
udeo nekvalifikovanih i slabo plaćenih poslova u ukupnoj zaposlenosti, uništavanje
tradicionalnih oblika zapošljavanja (poljoprivreda, ribarstvo);
b.
socio-kulturni aspekti
– gubitak kulturnog identiteta, nestanak tradicionalnog sistema
vrednosti, ugrožavanje ljudskih prava, kriminal i dr.
c.
ekološki aspekti
– emisija štetnih gasova od strane turističkih saobraćajnih sredstava,
ogromno korišćenje resursa i proizvodnja otpada, značajna potrošnja vode, korišćenje zemljišta
u turističke svrhe i dr.
Da bi turizam na pravi način doprinosio ukupnom razvoju, potrebno je da bude planiran i vođen
na način koji doprinosi kvalitetu života lokalnog stanovništva i zaštiti prirodnog i kulturnog
okruženja. To predstavlja i osnovu koncepta održivog razvoja, koji je još 1987. godine bio
definisan od strane Svetske komisije o životnoj sredini i razvoju
kao razvoj koji zadovoljava
potrebe sadašnje generacije bez ugrožavanja sposobnosti budućih generacija da zadovolje
sopstvene potrebe.
Pod održivim razvojem ne podrazumeva se fiksirano stanje harmonije, već proces u kojem se
stvara sklad iskorišćavanja resursa, usmeravanja investicija, pravca tehnološkog razvoja i
institucionalnih promena sa sadašnjim i budućim potrebama.
U okviru održivog razvoja smatra se da ekonomski razvoj, društveni razvoj i zaštita životne
sredine predstavljaju međuzavisne i međusobno pomažuće komponente održivog razvoja, što
je odgovarajući okvir za usmeravanje napora ka dostizanju višeg kvaliteta života za sve ljude.
Kvalitet života i blagostanje su pod uticajem kako ekonomskih tako i neekonomskih činilaca:
dohotka, stanja zdravlja ljudi, nivoa obrazovanja, kulturne raznovrsnosti, kvaliteta životne
sredine, lepote prirode i dr.
