METODOLOGIJA

NAUCNOISTRAŽIVAČKOG RADA

1. POJAM, PREDMET I SADRŽAJ METODOLOGIJE

Metodologija je

naucna disciplina i potice od slozenica grckih rijeci meta, hodos i logos i oznacava

puteve naucnog istrazivanja pomocu odabranih metoda. Ona je filozofska disciplina, dio logike, koja
proucava sveukupnost puteva, oblika i nacina naucnog istrazivanja pomocu kojih se dolazi do
naucnog saznanja. Metodologija je posebna logicka disciplina ciji je zadatak proucavati i razvijati
logicke okvire saznanja, ali i istrazivackih sredstava i postupaka koje odredjena nauka ili grupa
srodnih nauka primjenjuje u svojim istrazivanjima i pomocu kojih pokusava doci do novih saznanja.
Osnovna je funkcija metodologije logicko-epistemoloska kritika jedinstvu naucno-istrazivacke
prakse u svim aspektima (organizacionom, logickom, tehnickom i strateskom). To je teorija naucno-
istrazivackog rada. Metodologija je alat, instrument pomocu kojeg nauka dolazi do svojih saznanja.
Ona utvrdjuje, formulise i proucava opste principe kojima se dolazi do naucnog saznanja; utvrdjuje
karakteristike i okvire postupaka i metoda istrazivanja. Na neki nacin metodologija se bavi
problemom naucne strategije ( kako racionalno doci do rezultata). Ona razmatra sveukupnost
metoda i oblika istrazivanja u odredjenoj nauci, ali istovremeno kriticki posmatra istrazivacku praksu
i logicku stranu istrazivackih postupaka. Njen cilj je da sistematizuje i odabere najprikladnije metode
za odgovarajucu naucnu disciplinu (ekonomija, pravo, medicina), zato se cesto metodologija
definise kao nauka o metodama, sto je i logicno, jer metode predstavljaju tkivo metodologije.
Razlikujemo

opstu metodologiju, posebne i pojedinacne metodologije

Opsta metodologija

bavi se

opstim problemima logickog misljenja i saznavanja, odnosno opstim metodama, putevima,
nacinima i nacelima istrazivanja, proucava saznajne metode primjenjive na svim podrucjima.
metode, oblici i postupci istrazivanja zavise od cilja, zadataka i predmeta (sadzaja) istrazivanja.
Buduci da su cilj, zadaci, predmet i sadrzaj istrazivanja u pojedinim naucnim podrucjima, poljima i
granama razliciti, moguce su i posebne metodologije koje proucavaju metodoloske probleme
odredjenog podrucja nauke ( npr. metodologija prirodnih nauka ili metodologija drustvenih nauka) i
pojedinacne , specijalne metodologije, koje proucavaju metodoloske probleme odredjenih naucnih
grana sama po sebi specificna, mora imati svoju specificnu metodologiju.

Posebne i pojedinacne

metodologije

prema tome, bave se problemima istrazivanja konkretnog naucnog podrucja ( polja,

grane) i predmeta istrazivanja. Temelje se na zakonitostima i saznanjima opste metodologije, aliih
prilagodjavaju specificnostima svog predmeta istrazivanja. One imaju i specificnosti koje su
uslovljene predmetom, svrhom i karakterom istrazivanja u konkretnoj naucnoj disciplini.
Pojedinacne metodologije osnovne teorijske postavke, ali ih modifikuju u skladu sa problemima,
predmetom i zadacima vlastitih istrazivanja. Istrazuju specificne puteve i postupke utvrdjivanja
vlastitih saznanja, stvaraju i strukturisu vlastiti naucni sistem.

Funkcija

je metodologije, ali i same metodologije kao naucne discipline, naucno uobliciti sisteme

stecenih saznanja. Ona ubrzava procese sinteze razlicitih pristupa i teorijskih shvatanja koja postoje
u njenom naucnom sistemu.

3. POGLED NA SVIJET - NAUCNI, RELIGIJSKI I UMJETNICKI

Naučni pogled na svijet

je objektivan pogled jer je u temelju takvog shvatanja objektivna

istina. Naučni pogled na svijet se konstituiše tako da se govori i vjeruje argumentima
sigurne provenijencije, a ne proizvoljno i subjektivno. To je naravno teško postići, jer svaki
događaj, svaka pojava i svaki čovjek ima svoju predstavu i istinu o nečemu. Osnovni
element naučnog pogleda na svijet je istina koja se može provjeriti i dokazati. U teoriji i u
praksi javlja se više istina i one se mogu svrstati u

tri kategorije

i to:

1) apsolutna istina

koja je najtačnija, ali vrlo često nedostižna. Najviši stepen dokazivanja apsolutne istine
ostvaruje se u prirodnim naukama, kao što su matematika, fizika, hemija. To je zbog toga
što se kod ovih naučnih disciplina može više puta provjeriti tvrdnja naučnom metodom. U
društvenim naukama teško je, skoro nemoguće govoriti o apsolutnoj istini, jer svaki
društveni subjekt ima svoju istinu.

2) Logička istina

koja je vrlo blizu najvišeg dometa istine,

jer se do nje dolazi logičkim zaključkom.

3) Relativna istina

se najčešće javlja i ona se vrlo često prihvata kao kompromisno

rješenje. Relativna istina se najčešće javlja na osnovu određenih pretpostavki. Istina se
utvrđuje na osnovu činjenica, dokaza i provjera. Činjenica je najbolji način da se formira
naučni pogled na svijet. Dokaz je važna poluga koji se traži za određenu činjenicu, jer se
dokazi mogu provjeriti, a potom potvrditi ili promijeniti. Podloga formiranju naučnog pogleda
na svijet je dijalektička metoda koja za sve činjenice ili pojave traži uzroke i posljedice i na
toj osnovi formira se naučna istina i naučni pogled na svijet.

Religijski pogled

na svijet se

formirao mnogo ranije od naučnog. Ljudi su u svome početnom razvoju društvenih odnosa
malo znali o prirodi i društvu, pa su sve ono što nisu shvatali ili mogli da shvate proglašavali
shverom viših sila. Podloga za religijski pogled na svijet je metafizička metoda koja polazi
od toga da je tačno ono što je izvan - iza realnog svijeta. Na toj osnovi javljala su se
teološka tumačenja svijeta, koja su dogmatski prihvatala stanje čovjekova okruženja. Prema
dogmatskom shvatanju u religiju se treba vjerovati, a ne dokazivati i provjeravati. Tek u 6.
vijeku n.e. pojavila su se učenja i u teološkim krugovima koja su prihvatala dijalektiku (ne
odbacujući metafiziku). Tako je teolog Aurelije napisao dvije knjige, jedna je „Tera non
inkognita“ („Zemlja nije nepoznata“) i drugu knjigu „De i inkognita“ („Bog je nepoznanica“),
tako je već nagoviješteno da dolazi do postepenog zbližavanja naučnog i religijskog, te
dijalektike i metafizike. Tako da danas religija ne odbacuje naučne činjenice i dijalektiku, a
nauka pokušava pažljivije proučavati metafiziku i teologiju.

Umjetnički pogled

na svijet se zasniva na subjektivnom osjećanju stvarnosti koja nas

okružuje. Umjetnički pogled na svijet sugeriše da svi ljudi, a pogotovo umjetnici traže ljepšu
stranu u pojavama i predmetima. Zato se smatra da je umjetnički pogled sadržan u
osjećanju ljepote, u uživanju u nečemu. Umjetnički pogled na svijet je uvijek relativan i
subjektivan. Na primjer, kada gledamo neko umjetničko djelo (sliku) svako će od nas o
istom djelu imati barem nekoliko različitih elemenata i shvatanja. Jedni će reći djelo mi se
ne dopada jer je suviše boja koje su tamne i sl, drugi će reći upravo takve boje daju realan
odraz postojećeg svijeta itd.

4 . POJAM LOGIKE I LOGICKO MISLJENJE

Logika

kao filozofska disciplina (nauka) proučava i objašnjava forme i procese mišljenja

radi saznanja stvarnosti - objektivne istine. Ljudsko saznanje nastaje pod uticajem dva bitna
faktora: prvo, spoljnim uticajem preko čula, i drugo, racionalnom i misaonom funkcijom. U
osnovi cjelokupnog saznanja čovjeka stoji logičko mišljenje kao primarna funkcija mozga.

Logičko mišljenje

je psihička funkcija, odnosno misaona aktivnost mozga koja je

pokrenuta spolja. Uticaji spolja vrši se na razne načine: simbolikom, stvarima, zvukom,
bojom, ukusom, mirisom, dodirom, govorom, mimikom, kretanjem i dr. Logičko ili apstraktno
mišljenje zasniva se na određenim pravilima i odvija se u mašineriji mozga. Osnova
logičnog mišljenja su: pojam, sud i zaključak.

5 . DEFINISANJE I VRSTE POJMOVA

Pojam je

osnovni element apstraktnog mišljenja. Pojam je zamisao bitnih svojstava nekog

objekta, bića, procesa, vrste, klase, stvari koje su oko nas. Pojam se iskazuje terminom -
riječju. Svaki pojam mora imati svoje ime - termin pomoću kojeg se on prepoznaje. Dakle,
termin je spoljašnja manifestacija - oznaka pojma, a pojam je misaona strana termina. Da bi
ljudi mogli međusobno komunicirati, pojmovi se moraju ujednačiti, moraju imati isto
značenje. Očigledno da se pojmovi moraju označiti. Bez svoje oznake pojam u
konvencionalnom smislu ne postoji, sve su pojmovi oko nas (sto, računar, stolica, knjiga,
slika, telefon) i ima ih bezbroj. Pojmovi se iskazuju definicijom, odnosno definicija je iskaz
pojma koji iskazuje ono što termin označava. Logika kao nauka utvrdila je

vrste pojmova

kojih ima mnogo. Navodimo samo dvije vrste i to: a)

pojmovi po predmetu

koji mogu biti

kvalitativn

i (bijel, crn, zelen, debeo, dobar, loš) i

kvantitativni

(sve, mnogo, malo, često,

ništa).
b)

pojmovi po obimu

koji mogu biti

pojedinacni

( oko, most, zvijezda),

opsti

(svijet, svemir,

novac, ljudi) i

posebni

( fizicar, pilot, budan, itd.)

Samo izvojeni pojmovi nemaju funkciju. Oni se moraju povezivati, a povezuju se u sudove.

6 . POJAM, ELEMENT I KLASIFIKACIJA SUDOVA

Sud je

misaoni iskaz o objektivnoj stvarnosti koja ima određenu logično-saznajnu

vrijednost. On je misaono utvrđena veza između dva ili više pojmova. Sud se mora uvijek
jasno iskazati da se zna da je istinit, ili da je lažan, ili da je vjerovatan. Svaki sud ima

tri

osnovna elementa

: subjekat, predikat i kopulu.

Subjekat označava

pojam predmeta o

kojem se raspravlja, koji je predmet pažnje.

Predikat označava

pojam o svojstvu predmeta

koji je u vezi sa subjektom.

Kopula je

veza

Proces pamćenja. U mozgu je smješten depo - riznica za pamćenje. Prethodno akumulirano
znanje bitno utiče na zapamćivanje i sticanje novog znanja. Pamćenje ima funkciju zadržavanja
(skladištenja) činjenica, zatim prepoznavanje radi reprodukcije i obnavljanje - oživljavanje
ranijih činjenica - znanja.
U stvari ljudski mozak u funkciji pamćenja prima utiske, uskladištava informacije, analizira
informacije, te kontroliše te informacije. Pamćenje je intenzivnije što je cjelokupna mentalna
struktura lica koje uči i želi zapamćivanje stabilnija i što je metoda učenja prilagođenija čovjeku.

Pamcenje je brze I bolje ako se ucenje odvija organizovano I planski. Ljudski mozak teze pamti I
muci se sa nejasnim cinjenicama I pojmovima. Mozak za pamcenje trazi red I metodicnost.
Teoreticari su ispitali I istrazili kada I u kojim okolnostima covjek bolje pamti odredjene
cinjenice. O tome T. I B. Buzan I M.Galogaza pisu da mozak covjeka primarno (bolje) pamti
sljedece cinjenice:

Podatke s pocetka perioda ucenja ( tzv. Efekat prvenstva)

Podatke s kraja perioda ucenja ( tzv. Efekat skorasnjosti),

Cinjenice koje vec djelimicno znamo ( tz. Efekat razervoara)

Cinjenice koje su jedinstvene – neobicne ( tzv. Efekat argumenata)

Cinjenice koje privlace cula ( tzv. Efekat simbolicnosti)

Cinjenice koje su od posebnog znacaja ( tzv. Efekat interesa I egoizma)

9. IZRADA I KREIRANJE MAPE UMA

Mapa uma predstavlja

misaono, a potom i tehničko rješenje za svaki konkretan rad. U stvari

mapa uma je plan akcije - rada za svaki konkretan slučaj. Mapa uma je mehanizam i način
kreativnog razmišljanja. To praktično znači da se prvo postavi problem - centralni pojam, a
potom se razmisli (kreativno) kako će se riješiti postavljeno pitanje. Npr. centralno pitanje
(slika) za rješavanje je: automobil, fakultet, brak, sreća, odmor, učenje. Kreativnim
razmišljanjem razrađujemo sve elemente centralnog pojma (postavljenog problema). Ciljevi
kreativnog razmisljanja I rjesenje problema po zamisljenoj mapi su: da se sto lakse I sa manje
energije rijesi postavljeni problem, da se istraze sve kreativne mogucnosti subjekta koji kreira
mapu uma, da se stvara prostor za nove kreacije I nova briljantna razmisljanja I djelovanje, da
se omoguci reorganizacija ranijih ideja, te da se kreativno planira svako pitanje bilo naucno ili
empirijsko. Mapa uma ima neke utvrdjene I provjerene elemente. Prvo, predmet koji se mapira
je centralna slika, drugo su glavne linije koje se granaju ( ima ih najmanje dvije, optimalno je
cetiri, a moze biti I vise), trece od glavnih linija razvijaju (granaju) se mnoge pomocne,
pojedinacne linije.