DICE-ĐAKUS
MISAO O DRUŠTVU
UVOD
Misao o društvu je mnogo starija od vremena konstituisanja sociologije kao nauke.
Razmišljanja o društvu raznih mislilaca i filozofa, pokazuju da geneza misli o društvu beleži
raspon od više hiljada godina. Različite ideje o tome kakvo treba da bude društvo, ili analize
duštvenih sistema, bile su inspirativne i kada su kritički prevazilažene. Sociologija nije slučajan
pronalazak jednog čoveka, niti prolazan proizvod jednog veka, kako je rekao sociolog Barnes.
1 MISAO O DRUŠTVU NA STAROM ISTOKU
U starim civilizacijama nastalim u četvrtom milenijumu pre nove ere u egiptu i Vavilonu,
ili trećem milenijumu u Kini i VII veku pre nove ere u Indiji, do danas čuveni mislioci promišljali
su o čoveku kao društvenom biću, moralnim normama, o upravljanju državom, klasnoj i
kastinskoj podeli, o bogu. Ova razmišljanja su se uglavnom svodila na opravdanja za postojeći
poredk, dok su potpunije analize društva izostale. Robovlasnički sistem na istoku imao je
despotski karakter a vladar je poistivećivan sa bogom na zemlji.
Medju najznačajnijim pisanim dokumentima tog doba su drevni zapisi, pouke faraona i
Hamurabijev zakon. Ovaj zakonik, nastao oko XVII veka pre nove ere, sačuvan je na kamenom
stubu kao svedočanstvo Vavilonskog carstva o regulisanju mnogih aspekata društvenog života
(porodica, položaj robova, obaveze prema državi i caru i dr.). U Kini imamo čuvenog mislioca
Konfučija, koji u prvi plan stavlja etička načela na kojima treba da počiva društveni život. Na tlu
Indije su izmedju VII i III veka pre nove ere nastala dva mistična učenja: bramanizam, koji je
objašnjavao nastanak kasti i budizam, kao njegova suprotnost, koji je zastupao ideju jednakosti
ljudi, prosvećivanja i oslobadjanja od misticizma. Sve u svemu, iz tog perioda imamo bogato
kulturno nasledje koje se ogledalo u razvoju znanja iz astronimije, matematike, gradjevinarstva –
imamo imponzantne gradjevine iz tog doba, i nezaobilazna Aleksandrijska biblioteka sa 700.000
dela
na
kamenu
ili
glinenim
pločama
(III
vek
pren.e.)
2 MISAO O DRUŠTVU STARE GRČKE
stavljali u prvi plan. Platon je pošao od jedinstva politike i filotofije jer se zalagao da se politikom
bave najumniji ljudi, što je elitističko uredjenje države. Najviše polemike je inače izazvalo
njegovo delo ZAKON u kome tvrdi da zakonodavstvo treba da reguliše sve pore društvenog
života, čak i lična pitanja, što podrazumeva apsolutnu kontrolu države, u kojoj sloboda znači
slobodu države a ne pojedinca, što je totalitarni oblik društva.
ARISTOTEL,
Platonov učenik živeo je u IV veku pre n.e. Bio je član Akademije, filozofske škole koju
je osnovao Platon. Kasnije je osnovao svoju školu – Likej.
On je živeo u vreme raspada grčkih, često medjusobno zavadjenih samostalnih država, i za
razliku od Platona, bavio se analizom konkretnih oblika državnog uredjenja da bi utvrdio koje je
najbolje. U klasifikaciji oblika državnog uredjenja pravio je podelu na dobre i loše, ističući da je
ova podela relativna u zavisnosti da li bi uspostavljena vlast bila dobra za opštu ili ličnu korist. S
obzirom da je po njemu država najviše dobro za čoveka, dobra su oni oblici državnog uredjenja
gde preovladjuje opšti interes: monarhija, aristokratija i republika - politeja, a loši oni gde
preovladjuje lični ili interesi odredjenih slojeva: tiranija (monarh), oligarhija (bogataši) i
demokratija (siromasi – nerazumni).
Aristotelovu socijalnu filozofiju koja je imala velikog uticaja na kasnija izučavanja
karakterišu dva stava. Prvi, da je čovek društveno biće koje ne može da živi i formira svoju
ličnost izvan društva. Čovek je takodje i političko, državotvorno, biće jer ga politička praksa
izdvaja od ostalih živih bića. Drugi stav je pravdanje ropstva kao prirodne pojave, jer bez robova
ne bi bilo slobodnih gradjana koji jedini mogu da učestvuju u političkom životu i potvrdjuju se
kao politička bića. Ipak, do kraja je smatrao da svim robovima treba staviti u izgled sticanje
slobode. Inače, ovakav Aristotelov stav o prirodi ropstva polazi od pojma svojine na kome počiva
porodica i gde se u imanje domaćinstva rob ubraja kao živo orudje za rad.
Slobodne gradjane prema stepenu bogatstva on deli na bogate, srednje imućne i siromašne. Po
njemu srednja klasa drži ravnotežu u društvu i smanjuje mogućnost pobuna. Robove nije ubrajao
u klasnu strukturu društva. I on je, kao I Platon, insistirao na suverenosti grada-polisa ne
uspevajući da anticipira drugačiji tip države
.3. HELENIZAM I STARI RIM
Sa Aristotelom je završen period političke filozofije antičke Grčke. Aleksndar
Makedonski je osvojio grčke polise i dalje i stvorio svetsku imperiju gde su se prožimali uticaji
različitih kultura ali je najjači bio grčki uticaj. Dominirajući karakter grčke filozofije obeležio je
čitavo naredno razdoblje, te se ta epoha naziva helenizama .Uticaj helenizma proširio se i na
Zapad, u Rim i dao pečat razvoju rimske kulture. S obzirom da je u periodu svog uspona Rimsko
carstvo objedinjavalo mnoge države i narode, mislioci su se naročito bavili praktičnim pitanjima
funkcionisanja državnog uredjenja. Tako je pravna regulative došla do najvišeg izražaja, naročito
u gradjanskom pravu, i smatra se da je pravo najviše dostignuće koje je stari Rim ostavio svetskoj
kulturi.
Posle Aristotela dve škole su dale značajniji doprinos socijalnoj misli: stoička i epikurejska.
Stoičku školu osnovao je Zenon (oko 300 godine pre n.e.). Najviši domet je dostigla za vreme
rimskog filizofa Seneke,a ukinuta je dekretom cara Justinijana 529. godine, kao i sve druge
filozofske škole. Stoici su istakli ideju jednakosti svih ljudi i ljudske slobode, odbacujući ropstvo
i ističući prirodno pravo svakog čoveka. Okrećući se individui zanemarili su mogućnost uticaja
društva i bili ravnodušni na promene u državi. Epikurejci su razvili teoriju društvenog ugovora
koja je po njima obuhvatala zakone i druge norme ponašanja. Po njima nema nikakvog prirodnog
prava, već je sve stvar sporazuma, kako bi čovek bolje živeo u društvu. Za Epikura (polovina IV
veka pre n.e.) inspiracija je bio Sokrat i njegov stav da je znanje vrlina, ali je on smatrao da
znanje ima smisla ukoliko služi postizanju cilja. Ove dve škole su imale velikog uticaja u Rimu, a
naročito u vreme narastajućeg uticaja hrišćanstva. Medju istaknutim rimskim misliocima u čijem
je učenju prepoznatljiv njhov uticaj naročito su poznati Ciceron, Seneka i Lukrecije Kar.
Lukrecije Kar je društveni razvoj prikazao ne evolucionistički način, prolaskom kroz različite
stupnjeve i opstankom najprilagodjenijih smatra se prvim velikim sociologom evolucionistom.
Hrišćanstvo će obeležiti rimsku filozofsku i društvenu misao. Hrišćanstvo je dobilo ime po Isusu
Nazarećaninu, nazvanom Hristos. Ideje jednakosti pred Bogom i medju sobom, altruizam i
žrtvovanje za spas u budućem životu su osnovno duhovno jezgro izvornog hrišćanstva. U
početku su proganjani u Rimskom carstvu, a onda je 313. godine car Konstantin Milanskim
ediktom priznao hrišćanstvo za zvaničnu državnu religiju. Glavni razlog za ovo je
raspostranjenost hrišćanstva na teritoriji kojom je vladao Rim, što je obezbedjivalo podršku
ustanovljenjem srpske arhiepiskopije 1219 godine sa sedištem u Žiči. Rastko Nemanjić, tj. Sveti
Sava, prvi sprpski arhiepiskop, svojim delima je služio i interesima države. Žitija srpskih vladara,
koje su pored Save pisali i Stefan prvovenčani i Domentijan, tertirala su dinastička i državna
pitanja i zakonodavstvo. Dušanov Zakonik iz 1349. godine je kompromis običajnog I
vizantijskog prava i regulisanja crkvenih pitanja. Srednjevekovni mislioci. U srdnjevekovnoj
Evropi je preovladao katolicizam i zahvaljujući svom ekonomskom bogatstvu crkva je bila
dominantna snaga. Religijske postavke obeležavale su društvenu misao, u kojoj se razlikuje
patristika iz ranog i sholastika iz kasnijeg perioda. Avgustin i drugi predstavnici patristike su
religijskim determinizmom objašnjavali razvoj društva. Sholastika je srednjevekovna filozofija
koju je razvio Toma Akvinski (XIII vek). U njegovom delu sadržana je filozofska postavka kao
sinteza hrišćanske, helenske i arapske misli. On je pomirio hrišćanske dogme sa Aristotelovom
metafizikom i suština njegovog učenja o društvu bazira se na Aristotelovom modifikovanom
sistemu. On polazi od Aristotelove postavke da je čovek društveno biće i dalje je razradjuje u
smislu da je zbog postojanja različitih ciljeva i interesa potrebna viša vlast da usmerava
društvo.Unoseći u system crkvene dogme on ističe da je duhovna vlast iznad političke, jer je bog
iznad svega. Zbog velikog uticaja njegovih dela društvena misao je potpala pod okrilje teologije i
na teorijskom planu se razvijala u pravcu odbrane prevlasti crkve nad državom. U vreme
evropske sholastike javlja se mislilac iz Arabije Ibn Haldun (XIV vek) koji daje značajan
doprinos humanističkom saznanju. On objektivno prikazuje istoriju arapskih naroda kao realni
teoretičar, zbog čega se smatra jednim od osnivača filozofije istorije. Medjutim on nije samo
opisivao sled dogadjaja većje tražio opšte pravilnosti koje pokreću promene. Tako dolazi do
zakona evolucije po kome sve društvene pojave (države, narodi) imaju svoj početak, razvoj i kraj.
Ciklično kretanje koje važi za žive organizme primenio je na kretanje društva. Smatrao je da
razlike izmedju različitih tipova društava potiču iz bioloških i geografskih uzroka, i naročito
načina života i proizvodnje. Medjutim, mada je njegov značaj što je razvoj društva posmatrao kao
dijalektički process u krajnjoj instanci u objašnjenju društvenih pojava dolazi do Boga, koji
pokreće sve determinizme.
5. NOVOVEKOVNA MISAO O DRUŠTVUOVO UVOD ZA SVE DOLE
Društveno-istorijski uslovi. Od sredine XIV veka počinje kriza evropskog feudalizma i formira se
