UNIVERZITET U BEOGRADU
FAKULTET POLITIČKIH NAUKA
DIPLOMSKI RAD
Mentor: Student:
Prof. dr Milan Petričković Vesna Ljubić 835/01
Beograd, 2013
UTICAJ VASPITNE FUNKCIJE PORODICE NA SOCIJALIZACIJU DECE
2
UVOD
Porodica je nezamenljiva sredina u kojoj se čovek formira kao ličnost, u kojoj živi
zadovoljavajući neke od svojih najbitnijih potreba koje samo u porodici i mogu da se
zadovolje. Porodica je takva društvena zajednica za kojom svaki pojedinac oseća potrebu,
jer su ciljevi koji se u njoj ostvaruju temelji celokupnog čovekovog života i zbog toga je
ona najsvestranija i najjedinstvenija skupina od vitalnog značaja za svakog člana društvene
zajednice.
Porodica je u današnje vreme suočena sa brojnim teškoćama i problemima kako bi se
održala i ispunila pretpostavljene funkcije i očekivanu ulogu. Promene koje se odvijaju
velikom brzinom u svim segmentima savremenog društva ostavljaju značajne posledice na
stanje, razvoj, ulogu i mesto porodice u društvu. Svakako najznačajnija pojava našeg
vremena jeste globalizacija. Globalizacija donosi neke pozitivne elemente u razvoju
savremenog društva, ali i dosta negativnih posledica po različite socijalne, etničke i
kulturne grupe. Sve to ostavlja tragove na položaj porodice kao primarne društvene grupe i
osnovne ćelije društva, kako se prema klasičnom poimanju određuje porodica.
Sledeća globalna pojava koja je uticala na promenu oblika, položaja i uloge savremene
porodice jeste kriza patrijarhalnih društvenih odnosa i njima imanentnog sistema vrednosti.
Patrijarhalna društva i patrijarhalni sistem vrednosti počinje ubrzano da se menja, posebno
u razvijenim zemljama i zemljama tranzicije. Partrijarhalni stil i način života počinje da se
„ osipa ” čak i u onim zemljama koje su ga uporno i tvrdokorno branile i održavale, kao što
su arapske zemlje, azijske, afričke i latinoameričke zemlje. Kriza i predstojeći slom
„ patrijarhalizma ” donosi brojne izazove i iskušenja pred savremenu porodicu.
Savremena porodica rađala se postepeno u procesu nastanka kapitalističkog društva i
industrijske revolucije i formirala se pod uticajem industrijalizacije, urbanizacije i opšteg
tehničkog progresa pa se njen nastanak vezuje za formiranje radničke klase i sloja tehničke
i humanističke inteligencije. Od proizvodne porodica se transformisala u potrošačku
društvenu grupu.
Savremena porodica teži da vaspitava svestrano obrazovanu i slobodnu ličnost, nastoji da
kod svoje dece razvija pozitivna karakterna svojstva, osigura usklađivanje ličnih i
društvenih interesa, teži da osposobi mlade za kreativnu delatnost, stvara uslove da se
mladi osposobe da u zrelo doba ponesu stvaralački dinamizam, veru u sopstvene snage,
veru u ljude i život.
Odlika savremene porodice je da se u njoj neguje topla porodična atmosfera sa čvrstim
emocionalnim vezama između roditelja i dece. U ovoj porodici, za razliku od patrijahalne,
dete je glavni član kome se posvećuje maksimalna pažnja, pa je gotovo čitav porodični
život podreden njemu.
Polazi se od toga da je, u periodu detinjstva, detetu potrebno pružiti što više ljubavi, jer se
to kasnije odražava na njegov život u zrelom periodu, na njegovu interakciju sa
okruženjem, otvorenost prema drugima, na ljubav i razumevanje za drugoga.
4
Zadovoljavanjem detetove potrebe za ljubavlju i nežnošću razvija se kasnije osećanje
sigurnosti, bezbednosti, prihvaćenosti i pripadnosti u društvu. Iz ovih osećanja razvija se
osećanje sopstvene ličnosti. Ponašanje roditelja deci služi kao model kome ona teže da se
približe ili da se sa njime poistovete.
Zbog toga je međusobno uvažavanje, uzajamna pomoć i ljubav između supružnika i
roditelja i dece, što je karakteristično za većinu savremenih porodica, važan podsticajni
primer za mlado biće.
U nizu faktora koji utiču na razvoj deteta i formiranju ličnosti čoveka, porodica je jedan od
najvažnijih. Porodica i porodično vaspitanje predstavljaju prvi i temeljni stupanj u razvoju
deteta i njegove ličnosti i ničim se ne mogu zameniti.
Porodica se razlikuje od drugih društvenih grupa svojom društvenom ulogom koju vrši u
životu svake individue, tj. po tome što ona pruža mnogo konkretniji podsticaj za razvoj
čoveka kao ljudskog bića. Razlikuje se i po funkcijama koje vrši, a koje nisu usmerene
prevashodno ni jedino na društvo, već i na individualne članove.
Pojedinac danas oseća potrebu za porodicom kao zajednicom. U svim dosadašnjim
društvima porodica nastaje na bazi specificne društvene ustanove braka, koji označava da
je porodica društveno regulisana zajednica suprotnih polova u granicama dozvoljenog
oblika. Porodica se razlikuje od ustanove braka po tome što porodična zajednica može
postojati i funkcionisati uspešno i izvan okvira društveno dozvoljenih i sankcionisanih
formi. Članovi porodice su povezani mnogostrukim vezama.
Porodica se obično definiše prema funkcijama, a pet, u litaraturi, najčešće spominjane
funkcije porodice jesu biološko-seksualna i emotivna funkcija, reproduktivna funkcija,
ekonomska funkcija, funkcija pružanja zaštite, vaspitna i obrazovna funkcija.
Socijalne funkcije porodice usmerene su na podizanje, zaštitu, vaspitanje i socijalizaciju
dece. Način na koji se formiraju komponente ličnosti od najranijeg detinjstva ostavlja
trajan pečat na svakog pojedinca.
Da bismo razumeli značaj savremene porodice u razvoju ličnosti, objasnićemo njene
najčešće spominjane funkcije a posebno vaspitnu funkciju, kao i neke njene karakteristike i
razvoj kroz istoriju.
5
1.1. Oblici porodice
Porodica se posmatra kao osnovna društvena grupa koja se zasniva brakom između
dva lica suprotnog pola i koju pored njih sačinjavaju njihovi potomci. Postoje mnoge
klasifikacije porodica zasnovane na različitim kriterijumima.
U zavisnosti od kriterijuma mogu se razlikovati sledeći oblici porodice:
- porodica totemskog klana
- patrijahalna konjugalna porodica
- individualna konjulalna porodica
Porodica totemskog klana
Prvi oblik porodice je totemskog klana za koje je karakteristično zajedničko ime svih
pripadnika roda, što je simbolizovano znakom i verovanjem o zajedničkom poreklu. Deca
se u ovoj porodici određuju po materinskoj liniji, jer u njenoj osnovi leži grupni brak u
kojem se ne zna ko je otac, ali kako je rađanje pod zaštitom klana, sva deca su na neki
način njegova, zajednička. Istorijski posmatrano ovo je doba matrijarhata.
Iz totemske porodice razvoja se porodična kućna zajednica. Pojavu očinske porodice znači
da se krvna veza određuje prema ocu. Istorijski gledano ovaj period kada uloga oca postaje
veoma važna za porodicu naziva se još i period patrijarhata.
Patrijahalna konjugalna porodica
U patrijahalnoj konjugalnoj porodici je razvijena dominacija patrijahalnog vođe, starešine
koji donosi određivanje potomstva isključivo po očinskoj liniji. Starešina porodice ima
apsolutnu vlast, nad svim članovima porodice a naročito nad ženama i odlučuje o udaji,
ženidbi, a često i o začeću i broju dece. Ovo je vrlo zatvorena porodica i relativno udaljena
od društvenog i javnog života, a jedan od razloga je obezbeđivanje svoje tradicije. Ova
porodica daje u proseku dosta solidno radno vaspitanje, razvija kod dece odgovornost
prema radu, radne navike, određena socijalna svojstva i dosta pozitivnih moralnih osobina.
Deca iz patrijahalnih porodica su najčešće vredna, disciplinovana, poštuju starije, ali
samostalnost, odvažnost i kritičnost nisu njihove odlike.
Individualna konjugalna porodica
Individualna konjigalna porodica obeležava savremeno društvo. Ova porodica je zasnovana
na monogamiji i nju čine samo najbliži srodnici, roditelji sa decom. Odluke o potomstvu
donose supružnici zajednički, a ono se računa po obe linije, očevoj i majčinoj. Uloga oca je
uslovljena delom iz biološke, delom iz društvene aktivnosti.
Postoje i drugi kriterijumi za određivanje oblika porodice kao što su:
-
tradicionalna
-
porodica gde su uloge raspodeljene prema polu i uzrastu. U
ovakvoj porodici tačno se zna položaj i ulogu koji imaju muški članovi porodice i
kakva prava i obaveze imaju žene
7
