6.MONETARNE FINANSIJE I NJENE OSNOVE I KARAKTERISTIKE
Zavisno od istorijskog trenutka i prostora u kome je funkcionisao pojam
finansije primao je različite sadržaje. Ipak, može se zaključiti da se pojam
finansije upotrebljava u užem i širem značenju.
U užem značenju, finansije obuhvataju državne, odnosno javne prihode i
rashode, budžet i javne krcdite.
U širem značenju, pojam finansije obuhvata izučavanje novca, kredita i
bankarstva. Finansije koje imaju za predmet ovo drugo, šire značenje običnu se
nazivaju monetarno-kreditnim finansijama. U okviru nastavnih disciplina studija
ekonomije finansije često se objedinjuju javne i monetamo-kreditne finansije i
izučavanju u sklopu nastavne discipline Finansije.
Finansije, odnosno njeni pojedini elementi pojavili su se vrlo rano, u
istorijskoj prizmi, ali njihova suština i definisanost bila je u direktnoj vezi sa
nivoom društveno-ekonomske razvijenosti. Ipak, odlučujući značaj imao je
nastanak države.
Novac se definiše kao specifična roba, koja se u razvoju robne proizvodnje
izdvojila i trajno vrši ulogu opšteg ekvivalenta. Nastanak novca kao sveopšte
mjere vrijednosti roba vezan je za potrebe razmjene proizvoda. Novac se javlja
već sa prvim začecima robovlasništva 6-10.000 godina prije naše ere. Potrebu za
novcem su izazvale pojave privatnog vlasništva i društvena podjela rada.
Kao opšti ekvivalent se u početku javljaju: školjke, stoka, krzno, platno,
žito, strijele, suha riba, pirinač, čaj, ali ih ubrzo potiskuju metali, naročito
plemeniti. Osobine plemenitih metala, posebno zlata (djeljivost trajnost, lako
prenošenje, kovanje, čuvanje) izdvojili su zlato kao najpraktičniju novčanu robu.
Ipak, zlato je moglo postati novac samo zato što je i ono roba, tj.proizvod
ljudskog rada i predstavlja odredjenu količinu ljudskog rada. Pojam bimetalizam
vezan je za period kada su kao sredstvo razmjene služili metali: gvožđe, bakar,
nikl, srebro i zlato (zlatni kovani novac - pojam talizam).
Iz činjenice da u prometu mogu cirkulirati i sredstva plaćanja čija stvarna
vrijednost nije jednaka nominalnoj razvile su se prvo banknote ili novčanice, a
zatim i papirni novac. One su se mogle u svakom momentu zamijeniti u zlatni
novac odgovarajuće vrijednosti. Ovo svojstvo zamjenljivosti naziva se
konvertibilitet. Novčanice su se pojavile iz potrebe prometa, naime trgovci su
svoj metalni novac povjeravali bankama a ove su im izdavale potvrde, certifikate
koje su na početku glasile na ime.
Onog momenta kada je princip zamjenljivosti novčanica za z1ato ukinut
(sistem pokrića), tj. kada je njen imalac izgubio pravo da za njih dobije metalni
novac one gube dotadašnji karakter surogata novca i postaju novac, tj. papimi
novac kao zakonito i definitivno sredstvo plaćanja. Zlatno pokriće je bila
određena količina zlata koja je služila kao osnova za izdavanje papirnog novca, a
nalazila se u trezorima emisionih banaka. Država je odredjivala emisionoj banci
odnos zlata koji služi kao pokriće i količine papirnog novca koje stavlja u opticaj.
2
Prve ozbiljne studije o finansijskim pojavama nailazimo kod antičkih
mislilaca, Ksenofana i Aristotela koji su se bavili problematikom državnih
prihoda i njihove upotrebe.
Toma Akvinski (1225-1274.g.) pisao je o opravdanosti poreza, pravednosti
prilikom oporezivanja, o zajmovima, kamatama i zelenaštvu.
Ibn Haldun (1332-1406.g.), arapski filozof, bio je zagovornik trgovine i
gradskih zanimanja, a protiv oporezivanja. Po njegovom tumačenju zlato i
srebro su predstavljali mjeru bogatstva.
Žan Boden (1530.-1596.g), iz Francuske, imao je veliki uticaj na razvoj
finansijske misli.
Kada se govori o osnovama finansijske nauke neophodno je pomenuti
kameraliste, (ekonomski pravac - školu), koja se razvila u Njemačkoj. Kameralne
nauke su finansijsku disciplinu tretirale u sklopu političke ekonomije. Slijedeći
bitan korak je vezan za pojavu merkantilista. Oni razvijaju tezu da su zlato i
srcbro, od kojih se pravi novac, glavni oblik društvenog bogatstva, te da država
treba da usmjeri ekonomsku politiku u cilju prikupljanja što većih količina
dragocijenih metala. Najznačajniji predstavnik ove škole je Džems Stjuart (17l2-
1780.g.). U svom djelu „Istraživanja o načelima političke ekonomije“ raspravlja o
novcu, kamati, bankama, kreditu i porezima. Bio je veliki protivnik državnih
dugova.
Fiziokratska škola javlja se u Francuskoj, u drugoj polovici XVIII vijeka, kao
reakcija na merkantilizam. Zastupaju stanovište o jedninstvenom porezu.
Smatrali su da se produkt (proizvod) stvara samo u poljoprivredi, jer jedino ona
daje čisti prinos. Predstavnik ove škole Kene (1694-l774), smatrao je da postoji
samo jedan porez, porez na zamljište, koga treba da plaćaju vlasnici zemljišta u
visini jedne trećine od prinosa.
Pretstavnik klasične škole Peti (1623-1687.g) u djelu „Rasprava o porezima
i kontribucijama“ pisao je o državnim prihodima i najboljem načinu njihove
upotrebe. Bio je pristalica opšte poreske obaveze i zalagao se za proporcijalno
oporezivanje. Smit, Rikardo i Mil o djelima o političkoj ekonomiji posvećuju veću
pažnju finansijama, a posebno porezima, novcu i bankama. Smit je tvorac
poreskih načela i protivnik javnih kredita. Rikardo (1772-1823.g.) je pored poreza
obradjivao i teoriju novca. Mil (1806-1883.g.) je razmatrao ulogu motiva i
socijalnih obzira.
Njemačka istorijska škola sa predstavnicima Štajn, Šefle i Vagner (druga
polovina devetnaestog vijeka) je takodje dala doprinos razvoju finansijske
naučne misli.
Sociološka škola finansijsku nauku posmatra dijelom sociologije i
napominje nužnost njenog povezivanja sa svim drugim društvenim naukama.
Psihološka i druge subjektivističke škole (Gracijani, Maršal, Saks i drugi)
insistiraju na progresivnom oporezivanju s obzirom na teoriju granične
korisnosti.
4
Savremeni razvoj finansija počinje sa Kejnzom (1883-1956.g.). Djelom
„Opšta teorija zaposlenosti, kamata i novca“ obuhvatio je osnove naukc o
finansijama i to finansijsku politiku, odnosno fiskalnu i monetarnu politiku.
Monetarni problemi posebno su tretirani u radovima teoretičara Fišera,
Fridmana, Patikina.
Monetarizam, kao škola makroekonomske misli, javlja se krajem 40-ih i
polovinom 50-ih godina zahvaljujući radovima Miltona Friedmana koji je njen
najznačajniji predstavnik. Razlikujemo 5 etapa u njegovom razvoju:
a) I etapa koja se vezuje za 50 – te godine i koju karakteriše
nastanak teorije permanentnog dohotka i tražnje za novcem;
b) II etapa je karakteristična po radovima koji su isticali značaj
monetarne politike (tokom 60-ih god);
c) III etapa nastaje sa uvodjenjem adaptivnih inflatornih
očekivanja i prirodne stope nezaposlenosti (od 1967);
d) IV etapa posle 1973. godine, kada monetarizam postaje
dominantna ekonomska teorija;
e) V etapa koju prati novog monetarizma tj. nove klasične
makroekonomije (tokom 70 –ih).
Kako je veliki broj ekonomista na sebi svojstven način doprinijeo razvoju
ove škole, sve ih možemo svrstati u različite grupe te tako dobijamo sličnu
hronološku podjelu monetarizma:
f) prethodnici monetarizma – tvorci kvantitativne teorije novca
(Mercado, Hume, Pigov, Fisher);
g) predstavnici Čikaške škole (Simons, Viner, Knight i dr.);
h) predstavnici modernog monetarizma na čelu sa Fridmanom i
njegovi sljedbenici Johnson, Meltzer, Bruner i dr.;
i) predstavnici nove Čikaške škole (Lucas, Stigler, Mundeli, i dr.).
Zatim sa stanovištva stabilizacione politike postoji sljedeća klasifikacija
monetarističke škole:
j) Gradualisti koji se zalažu za postepeno otklanjanje inflacije;
k) Predstavnici atomske škole, koji smatraju da inflaciju treba
odmah otkloniti, bez troškova koji će taj process pratiti.
l)
Na osnovu inflatornih očekivanja monetarizam možemo podijeliti na:
m) Monetarizam prve vrste i
n) Monetarizam druge vrste.
Prvi prave razliku izmedju kratkog i dugog roka i zastupaju adaptivna
očekivanja; dok drugi, ne uočavaju razliku izmđu|u dugog i kratkog roka i
predstavljaju školu racionalnog očekivanja.
5
