Tema: Monetarno - kreditna politika
1. Uvod
Monetarno - kreditni sistem je skup načela, mjera, propisa, instrumenata i
institucija kojima se kreira i povlači novac, odnosno krediti, i regulišu monetarno - kreditni
tokovi u nacionalnoj privredi. Monetarno - kreditna politika predstavlja skup pravila,
propisa, mjera i instrumenata kojima se, u monetarno - kreditnoj sferi nacionalne privrede,
regulišu nivoi, struktura novčane mase, cirkulacija novca u prometnim kanalima
reprodukcije, nivoi, struktura kreditnih plasmana, likvidnost ekonomskih subjekata i
privrede, dužničko - povjerilački odnosi ekonomskih transaktora i dr.
Monetarni sistem može se definistati kao skup institucionalnih i organizaocionih
pravila koja određuju tokove, instrumente i institucije, prije svega:
šta od finansijskih instrumenata koji se mogu koristiti kao prometno i platežno
sredstvo treba smatrati novcem,
ulogu privrednih subjekata, njihovu nadležnost u odlučivanju o pitanjima
privređivanja u vezi sa novcem i motive njihovog ponašanja,
mehanizam regulisanja emisije, cirkulacije i povlačenja novca,
okvire korišćenja monetarne politike kao načina usmjeravanja privrednih tokova i
ulogu tržišnog mehanizma u monetarnoj oblasti.
Monetarna politika predstavlja oblik konkretnog monetarnog usmjerenja privrednih
tokova posredstvom odgovarajućih instrumenata monetarnog sektora. U savremenim
uslovima monetarna politika je jedan od osnovnih načina usmjeravnja privrednih procesa.
Njen glavni zadatak jeste snabdjevanje ukupnog reprodukcionog sistema novcem u mjeri
potrebnoj za nesmetano obavljanje plaćanja tzv. potrebnom količinom novca. Time se
obezbjeđuje nesmetano kružno kretanje kapitala i normalno odvijanje realnih tokova
reprodukcije.
2
2. Ciljevi i instrumenti monetarno – kreditne politike
Instrumenti putem kojih Centralna banka reguliše količinu novca u opticaju i
kamatne stope na tržištu novca radi ostvarivanja ciljeva monetarne politike dijele se na
direktne i indirektne. Direktni instrumenti su eskontna stopa, obavezna rezerva,
odobravanje kratkoročnih kredita i slično, a indirektni operacije na otvorenom tržištu.
Transmisioni mehanizam monetarne politike predstavlja proces preko koga
monetarna politika utiče na makroekonomske agregate kao što su agregatna tražnja,
proizvodnja i cijene. On se ispoljava kroz različite kanale, utiče na različite agregate i
tržišta, promjenljivom brzinom i intenzitetom. Identifikacija transmisionih kanala
omogućava da se utvrdi najefikasniji skup instrumenata monetarne politike i izbor početka
njegove primjene.
Tekuća i očekivana monetarna politika utiču na tržište novca i finansijsko tržište.
Promjene na tim tržištima utiču dalje na tržište robe i usluga i, na kraju, na agregatnu
tražnju, proizvodnju i cijene. Konačno, privredna aktivnost i inflacija povratno utiču na
monetarnu politiku.
Pomoću monetarno - kreditne politike, kao intregalnog instrumenta ekonomske
politike, ostvaruju se brojni ciljevi i zadaci u nacionalnoj privredi: povećanje zaposlenosti,
stabilnost cijena, stabilna stopa privrednog rasta, ravnoteža platnog bilansa itd. Aktivnom i
angažovanom monetarno - kreditnom politikom osigurava se potrebna količina novca u
opticaju za nesmetano odvijanje proizvodnje i prometa, obezbjeđuje se likvidnost
nacionalne privrede i spoljna likvidnost zemlje, usklađuje se ponuda i tražnja novca i
kredita i sl.
U ostvarivanju ovih ciljeva monetarno-kreditna politika se služi odgovarajućim
instrumentima:
Eskontnom ili diskontnom stopom;
Kamatnom stopom;
Stopom obavezne rezerve;
Stopom rezerve likvidnosti;
4
2.5. Osnovica za obračun obavezne rezerve i rezerve likvidnosti
Osnovicu za obračun obavezne rezerve i rezerve likvidnosti određuje nivo depozita
po viđenju kod banaka. Proširenjem ili sužavanjem osnovica za obračun obavezne rezerve
i rezerve likvidnosti, sužavaju se i proširuju kratkoročni krediti potencijala banke, pa
sledstveno tome i kreditni potencijal.
2.6. Selektivni reeskontni krediti
Selektivni reeskontni krediti su namjenski krediti za regulisanje novčanog opticaja i
likvidnosti, kao i ostvarenje određenih ciljeva ekonomske politike. Refinansiranje kreditnih
plasmana u određene namjenske pravce (poljoprivreda, prodaja opreme u inostranstvu,
trajna potrošnja dobara itd.) spada u domen instrumenta kvalitativnog monetarno -
kreditnog regulisanja. Suština reestontnog limita ogleda se u sledećem: ukoliko reeskontni
limit iznosi 40% i ukoliko kreditni plasman banke iznosi 100 miliona dolara, Centralna
banka treba da refinansira kreditni plasman u iznosu od 40% što znači da je u krajnjoj
instanci poslovna banka dala kredit u iznosu od 60 miliona dolara, a Centralna banka
ostalih 40 miliona dolara.
2.7. Politika otvorenog tržišta
Politiku otvorenog tržišta
sprovodi Centralna banka u okviru svoje funkcije
regulisanja novca u opticaju. Ona preko banaka kupuje samo prenosive kratkoročne
vrijednosne papire, koja su izdala preduzeća na osnovu robno-novčanih transakcija i koje
su avalirale banke. Time se emisija primarnog novca neposredno vezuje za robno-novčane
odnose privrede.
U ovom sklopu blagajnički zapisi su kao dopunski instriment monetarnog
regulisanja. Blagajnički zapisi su oblik kratkoročnih hartija od vrijednosti, koje mogu
izdavati Centralna banka i poslovne banke. Poslove osnivanja tržišta dnevnog novca i
kratkoročnih hartija od vrijednosti, blagajnički zapisi treba da postanu efikasan instrument
uticaja Centralne banke na likvidnost poslovnih banaka i monetarnog regulisanja.
5
3. Kvantitativni i kvalitativni instrumenti monetarno - kreditne politike
Da bi monetarno - kreditna politika u svojoj osnovnoj funkciji regulisala potrebne
količine novca u privredi bila maksimalno efikasna, u granicama svog dometa, kako u
pogledu monetarne i ekonomske stabilnosti, tako i u pogledu stope rasta, potrebno je da
raspolaže određenim instrumentima svog djelovanja.
Raspolaganje određenim efikasnim instrumentima pretpostavka je osiguranja
realizacije određenih kvantifikovanih ciljeva koji se u određenom periodu postavljaju pred
kreditno - monetarnu politiku. Pod instrumentima monetarno - kreditne politike
podrazumjevaju se sredstva i metode koje Centralna banka primjenjuje da bi održala masu
i strikturu novca i kredita na optimalnom nivou. U postavljanju i djelovanju instrumenata
kreditno - monetarne politike presudnu ulogu imaju institucionalni uslovi djelovanja
bankarskog i finansijskog sistema u određenoj zemlji, kao i postojanje jednobankarskog ili
višebankarskog sistema.
U decentralizovanom bankarsko - kreditnom sistemu kreditno monetarna politika
se sprovodi preko određenih instrumenata kojima ona reguliše kreditni potencijal i politiku
plasmana poslovnih banaka. Smisao kreditno monetarne politike je upravo u tome da se
preko regulisanja primarne emisije djeluje na ponašanje cjelokupnog bankarskog sistema.
Regulisanjem kreditnog potencijala poslovnih banaka zapravo se vrši indirektno
regulisanje monetarne politike svih poslovnih banaka. Instrumenti monetarne politike
modu se podijeliti u dvije grupe:
1) kvantitativni instrumenti i
2) kvalitativni (selektivni) instrumenti.
3.1. Kvantitativni instrumenti monetarno – kreditne politike
Kvantitativni instrumenti monetarne politike treba da djeluju samo globalno u
cijeloj privredi, dok kvalitativni instrumenti treba da djeluju selektivno u pogledu vrste
kredita, korisnika, namjena, načina korišćenja rokova, kamate i sl. Osnovni oblici
kvantitativnih instrumenata u monerarnoj teoriji i politici su:
