Uvod
Životna sredina nije samo statičan prostor već sve ono što nas okružuje, sa svom
svojom dinamikom i interakcijama. Upravo iz tog razloga je pitanje zagađenja životne
sredine, odnosto utvrđivanja nivoa zagađenja komplikovan i istovremeno značajan
proces. Naime, zagađujuća supstanca retko ostaje samo na mesto njenog ispuštanja
(unošenja) u životnu sredinu. Transport i transformacija zagađujuće supstance često
onemogućavaju određivanje vremena i mesta zagađivanja. Dovoljno je pomenuti
procese kao što su kruženje vode u prirodi, cikluse ugljenika, azota i sumpora, pa da
postane jasno da su glavni putevi kojima se obavlja transport zagašujućih supstanci
voda i vazduh. Glavni primeri transporta zagađujućih supstanci u hidrosferi i atmosferi su
pojava kisele kiše, Prisustvo teških metala u morima, prisustvo pesticida u organizmima,
razgradnja ozona u atmosferi...Naravno, i u zemljištu je prisutan transport zagađujućih
supstanci, ali je zbog njegove daleko veće gustine i činjenice da se transport materije u
čvrstom agregatnom stanju obavlja difuzijom (koja je veoma spor proces) ovaj proces
daleko sporiji i manje izražen. Šta više, transport zagađujućih materija u zemljištu se
najčešće odvija preko tečne i čvrste faze materija prisutnih u zemljištu (primer spiranja
zagađujućih supstanci sa poljoprivrednog zemljišta).
Disperzija (raspršivanje) zagađujućih supstanci u vodi ili u atmosferi neminovno
dovodi do razblaživanja njihove koncentracije međutim, neke od zagađujućih supstanci
se mogu (pod izmenjenim uslovima) rekoncentrisati. Kod drugih vrsta zagađujućih
supstanci može doći do pojave da produkti degradacije imaju pogubnije posledice po
životnu sredinu od onih koje izazivaju primarni produkti.
Iz svega do sada pomenutog proizilazi da je veoma važno vršiti stalno i pažljivo
ispitivanje stanja životne sredine, da bi se na vreme mogli predvideti i/ili prepoznati
problemi koji bi mogli da nastanu po zdravlje živih organizama. Ovde se već nameće i
potreba da se napravi jasna razlika između pojmova merenja i monitoringa. Pojam
merenja je obično vezan za postupak upoređivanja nepoznate vrednosti neke veličine sa
poznatom, istorodnom, vrednošću. Ovaj proces se odvija u ograničenom vremenskom
intervalu i kao rezultat da je brojnu vrednost merene veličine. Svakako da je i monitoring
jedna vrsta merenja, ali je ključno to što se monitoringom prate i promene merene
veličine u odnosu na vreme i/ili mesto, odnosno monitoring je kontinualan proces
(kontinualno merenje). Ukratko, monitoring je merenje koje pored informacija o
numeričkoj vrednosti neke veličine sadrži i informacije o njenim prostornim i vremenskim
vrednostima.
Monitoring stanja životne sredine
Ciljevi ispitivanje tla, vode i vazduha su identifikovanje sastava i osobina svih
sfera životne sredine, praćenje procesa u njima, otkrivanje izvora emisije zagađujućih
supstanci, određivanje fizičkog i hemijskog sastava emitovanih gasova, otpadnih voda,
čvrstog i opasnog otpada i mogućnost predviđanja (prognoze) stanja životne sredine.
Navedimo samo neke od razloga za vršenje stalnog merenja, tj., monitoringa
parametara životne sredine:
Medicinsko-sanitarni
: važno je odrediti koje su stvarne količine zagađujućih
supstanci kojima je izloženo stanovništvo, prehrambeni proizvodi, prirodni
resursi, biljni i životinjski svet. Rezulat monitoringa je procena nivoa opasnosti,
utvrđivanje mera zaštite, graničnih vrednosti, zabrana i ograničenja;
Praćenje stanja
: utvrđuje se efikasnost kontrolnih mera i njihovo unapređivanje,
predlažu se novi propisi i određuju se standardi informisanja stanovništva o
kvalitetu životne sredine;
Tehnološko-finansijski
: utvrđuje se neophodni nivo sredstava i opreme koja će
biti upotrebljena u cilju postizanja potrebnog stepena tehnoloških procesa i
ispunjavanju propisanih standarda za emisiju zagađujućih supstanci;
Pravno-administrativni
: preuzimaju se odgovarajuće kontrolne i inspekcijske
radnje na osnovu kojih se primenjuju administrativno-kazneni propisi (preduslov
za primenu ovih propisa je da merenja moraju biti
apsolutno pouzdana)
;
Plansko-razvojni
: vrši se planiranje i predviđanje daljeg razvoja privrednih,
komunalnih i rekreativnih područja koji ne bi narušavali kapacitete prirodnog
okruženja).
Osnovna podela pri ispitivanju kvaliteta životne sredine odnosi se na merenje
koncentracije zagađujućih supstanci pri njihovoj
emisiji
i merenja njihove koncentracije
na mestu uticaja (
imisija
). Emisija može da se meri kada je izvor emisije poznat i lociran
na određenom mestu (tačkasti izvor). Ako se radi o difuznom izvoru zagađenja (npr.
ispiranje pesticida padavinama sa poljoprivrednog zemljišta), onda se emisija ne meri
direktno već se procenjuje. Imisiona merenja se organizuju i izvode na mestima na
kojima je od interesa proceniti delovanje zagađujućih supstanci na živi svet i materijalna
dobra
Ispitivanja kvaliteta životne sredine mogu biti obavljena na različitim mestima, na
različite načine, u različitim vremenskim intervalima i različitim metodama. Dakle,
ispitivanja razlikujemo po:
mestu
(da li se ispituje proizvodni prostor, radna sredine, bliža ili dalja okolina
izvora zagađivanja, gradska sredine, ruralna oblast...
Primer
:Ako se ispituje
procena uticaja saobraćaja na stanje životne sredine onda se merna mesta
postavljaju u gradskoj sredini, na prometnim ulicama i glavnim raskrsnicama)
učestalosti
(merenja delimo da jednokratna, povremena, periodična i stalna. Za
praćenje stanja životne sredine organizuju se stalna merenja (monitoring), dok se
za kontrolu velikog emitera zagađujućih supstanci koriste redovna merenja, a za
manje pogone povremena merenja)
obimu
( jedna merna tačka, jedno merno mesto ili mreža mernih mesta)
načinu
(kontinualna i diskontinualna merenja. Kod kontinualnih merenja se mere
promenljive koncentracije zagađujućih supstanci koje su stalno prisutne u
životnoj sredini, a kod diskontinualnih merenja se utvrđuje da li je neka
supstanca prisutna u životnoj sredini ili ne)
Procedura ispitivanja stanja životne sredine ne sadrži samo fizičko-hemijske metode
analize, već i sam postupak uzimanja uzorka, tj., uzorkovanja. Iako se određen broj
ispitivanja može izvršiti bez uzorkovanja (merenje temperature ili pH vrednosti u jezeru),
najveće broj analitičkih ispitivanja se vrši u laboratoriji na uzorku uzetom iz sredine čije
stanje želimo da utvrdimo.
Osnovni zadatak uzorkovanja je da se sakupi dovoljno materijala da bi ispitivanje
stanja dela životne sredine moglo da se izvrši tačno, odnosno, uzorak treba da obezbedi
rezultat koji će odražavati stvarni sastav matičnog materijala koji se analizira. Najčešća
podela uzorkovanja je na aktivno i pasivno uzorkovanje. Aktivno uzorkovanje
podrazumeva dinamičke sisteme, gasni protok, stalnu aktivnost operatora ili instrumenta
(npr. određivanje ukupnih suspendovanih čestica u vazduhu). Pasivno uzorkovanje ne
Zagađivanje vode (veće od prirodnog) je rezultat delovanja antropogenog faktora.
Demografija, urbanizacija i industrijalizacija su doprineli tome da se u vodi nađu brojne
zagađujuće supstance koje su pod ljudskim uticajem dospele u prirodne vode, gde ih pre
toga nije bilo ili ih je bilo vrlo malo. Neki od najznačajnijih izvora zagađivanja voda su:
otpadne vode iz urbanih kanalizacionih sistema;
otpadne vode iz industrijskih sistema;
nekontrolisane deponije čvrstog otpada;
ispiranje zagađujućih supstanci sa poljoprivrednih površina pod dejstvom
padavina ili zalivanjem;
saobraćajnice;
poljoprivredna domaćinstva;
nekontrolisana seča šuma i erozija zemljišta;
kontakt sa zagađenim vazduhom...
U prirodnim vodama, različite materije (i zagađujuće supstance) podležu jednom od
nekoliko važnih procesa koji su svojstveni vodenoj sredini. Posebno značajni procesi koji
se odvijaju u vodi su: rastvaranje, adsorpcija, isparavanje, hidroliza, oksidacija i
redukcija, bioakumulacija... Usled ovolikog broja procesa koji se odigravaju u vodi,
najveći problem zagađivanja vode je izuzetno brzo mešanje zagašujuće supstance sa
vodom. Logična posledica ovog razblaživanja je da se koncentracija zagađujuće
supstance smanjuje, ali je osnovni problem u tome što, usled brzog mešanja, velika
količina vode postaje kontaminirana.
Osnovne vrste mešanja prisutne u vodi su:
Bočno (lateralno) mešanje – usled ove vreste mešanja, zagađujuća supstanca uneta u
vodu se širi po površini vode;
Uspravno (vertikalno) mešanje – usled ove vrste mešanja zagađujuće supstanca se
razblažava po vertikalnom profilu vode, odnosno dolazi do stratifikacije polutanta;
Uzdužno (longitudinalno) mešanje – odrešuje brzinu kojom se vodena masa kreće (ova
brzina je jednaka nuli kod mora i jezera).
U Republici Srbiji se monitoring voda vrši prema zakonskim aktima, a ustanova koja
obavlja monitoring je Republički Hidrometeorološki zavod. Osnovne aktivnosti koje
Zavod sprovodi pri monitoringu i utvrđivanju stanja voda su:
a) Sistematsko ispitivanje površinskih i podzemnih voda na teritoriji Srbije – ovo
ispitivanje se vrši celokupnoj teritoriji Republike Srbije na osnovu Programa ispitivanja
kvaliteta vode, koji Vlada usvaja na početku svake kalendarske godine. Ovaj Progam
definiše cilj, tip i frekvenciju ispitivanja voda, a zasniva se na kontinualnom uzorkovanju i
fizičko-hemijskom, mikrobiološkom, bakteriološkom i radiološkom ispitivanju kvaliteta
voda, kao i na uzorkovanju i hemijskoj analizi rečnog mulja i mulja u akumulacijama. U
ovakvoj analizi može biti ispitivano skoro 70 parametara koji utiču na kvalitet površinskih
i podzemnih voda na teritoriji naše Republike;
b) Procena trenutnog stanja kvaliteta voda – ispitivanje obuhvata prikupljanje
podataka, analizu i pripremu kratkoročnih i godišnjih izveštaja, havarijski (akcidentni)
monitoring, vangranične analize rečnih tokova (za sada u saradnji sa Mađarskom i
Rumunijom), priprema tehničke dokumentacije za rekonstrukciju starih i izgradnju novih
objekata za prečišćavanje vode...
Prilikom ispitivanja kvaliteta vodnih resursa, veoma je bitno jasno utvrditi koji su
ciljevi monitoringa. Kratka lista tipičnih ciljeva monitoringa voda u cilju ispitivanja
njihovog kvaliteta bi mogla da izgleda ovako:
Jasno određivanje početnog nivoa zagađenosti voda
Detekcija znakova koji ukazuju na snižavanje kvaliteta voda
Pronalaženje izvora koji utiču na sniženje kvaliteta voda
