Ilić-Stošović D. Danijela
Nikolić J. Snežana
Ilić B. Snežana
Univerzitet u Beogradu
Fakultet za specijalnu edukaciju i
rehabilitaciju
MUZIKOTERAPIJA KAO OBLIK TRETMANA OSOBA SA POSEBNIM
POTREBAMA
UVOD
Pružanje podrške i pomoći deci sa posebnim obrazovnim potrebama, kao i njihovim
porodicama podjednako je važno za društvo i za pojedinca. Rani tretman i edukacija ove dece
značajno poboljšavaju njihove mogućnosti svrsishodnog učestvovanja u porodičnom i životu šire
društvene zajednice, kao i dobijanja vitalne uloge u društvu (Kern P, 2004). S obzirom da je
socio-kulturalno okruženje integralna snaga dečjeg učenja i razvoja (DEC, 2000; Wolery and
Wilbers, 1994), potpuna inkluzija dece sa posebnim potrebama u njihovo prirodno okruženje
podržana je sa etičkog, pravnog, ali i obrazovnog aspekta.
Savremeni pravci kretanja obrazovanja učenika sa posebnim potrebama i pojačani zahtevi
za inkluzivnim obrazovanjem, nametnuli su potrebu da se i u metode tretmana ove dece uvedu
novine, kako bi njihovo uključenje u redovne škole, ali i redovne tokove života bilo sprovedeno
kroz aktivnosti u kojima mogu podjednako i sa velikim zadovoljstvo da učestvuju, ne samo deca
sa posebnim potrebama, već i deca tipičnog razvoja. Muzika se pokazala, sudeći po brojnim
istraživanjima, kao izuzetno pogodan oblik posrednika u socijalnoj interakciji (Cassity, 1981;
Kern, 2004; May, 2005), ali i kao sredstvo stimulacije motoričkog (Galloway & Bean, 1974;
Neugebauer, 2001) i kognitivnog razvoja, poboljšanja ishoda u akademskim sposobnostima
(čitanje i pisanje) dece sa posebnim potrebama (Campbell, 2000; Standley & Huges, 1997;
Register, 2001; Colwell & Murrless, 2002; Wolfe & Horn, 1993), govorno-jezičkom razvoju
(Harding & Ballard, 1982; Horn, 1988; Hoskins, 1988; Edgerton, 1994), emocionalnom razvoju
(Crocker, 1968; Giles, Cogan & Cox, 1991; Hillard, 2001), socijalnom razvoju (Krout, 1986;
Jellison, Brooks & Huck, 1984; Brownell, 2002) i promeni negativnih oblika ponašanja
(Montello, Coons, 1998; Krakouer, Houghton, Douglas & West, 2001; McIntyre, 2007).
Osnovni cilj ovog rada je da prikaže rezultate svih dostupnih istraživanja u oblasti efekata
muzikoterapije na motorički, saznajni, socio-emocionalni razvoj različitih grupa dece, ali i osoba
sa posebnim potrebama i na taj način istakne značaj uvođenja muzikoterapije kao oblika
tretmana ovih osoba.
Modeli pružanja pomoći putem muzikoterapije
“Proširenjem obima pružanja pomoći u oblasti rane intervencije i specijalne edukacije,
zajedno sa porastom potencijalnih koristi koje deca imaju u učenju i razvoju od muzike,
muzikoterapeuti bi trebalo da prilagode svoju praksu potrebama pojedinaca i njihovih porodica,
kao i trendovima u oblasti rane intervencije/specijalne edukacije” (Kern P, 2004, str. 26). U
dostupnoj literaturi (Chester i sar., 1999; Register, 2002; Reuer, 1996) moguće je prepoznati dva
modela pružanja pomoći putem muzikoterapije: kolaborativni i konsultativni. Smith i Hairston
(1999) su naveli rezultate nacionalnog istraživanja trenutne prakse muzikoterapije u SAD prema
kojima je 62% ispitanika bilo uključeno u tradicionalni model direktnog pružanja usluga, dok je
samo 13% ispitanika bilo uključeno u konsultativni model pružanja pomoći putem
muzikoterapije. Register (2002) navodi podatak da se konsultativni model najćešće sreće u
obrazovnom okruženju (38,8%), a da su konsultacije najviše pružane nastavnicima (62%).
U monografiji koju je priredio Wilson (2002) moguće je pronaći podatke o ovim
modelima pružanja pomoći putem muzikoterapije u školama i njihovom korišćenju kod dece sa
autističnim spektrom ponašanja, teškoćama u učenju, slušnim oštećenjima, kao i za decu sa
posebnim obrazovnim potrebama uključenu u redovne škole
1
.
Johnson (2002) je opisao četiri kategorije konsultativnog modela muzikoterapije u
specijalnim, ali i školama inkluzivne orijentacije. Prema ovom autoru uloga konsultanta u oblasti
muzikoterapije bila bi: 1) da podspešuje inkluziju kreiranjem i sprovođenjem odgovarajućih
muzičkih aktivnosti za učenike sa posebnim potrebama; 2) da podspešuje muzičko vaspitanje
pomažući muzičkim pedagozima da razumeju stanje hendikepa i podržavajući nastavnike da
izađu u susret potrebama, ali i obrazovnim ciljevima postavljenim za svakog učenika; 3) da
pospešuju muzičke aktivnosti povećavajući muzičke sposobnosti učenika; 4) da konsultuje ne-
muzičko osoblje, kreirajući odgovarajuće muzičke aktivnosti, kako bi izašli u susret IOP
2
ciljevima, da obuči osoblje da primenjuje osnovne muzičke aktivnosti, da pospešuje
demonstraciju odgovarajućih muzičkih aktivnosti i postignuća unutar razreda.
Chester, Holmberg, Lawrence i Thurmond (1999, prema Kern P, 2004) predstavili su
opis „programiranog konsultativnog modela muzikoterapije“ koji je kao oblik pomoći pružan
deci sa posebnim potrebama predškolskog uzrasta. Prednosti ovog programa opisane su ovako:
„više dece je primilo pomoć, nastavnici redovno koriste strategije muzikoterapeuta, prisutna je
interdisciplinarna saradnja, a prisustvo muzikoterapeuta u učionicama je maksimizirano (str. 82,
prema Kern P, 2004, str. 27-28).
1
Detaljnije podatke o modelima korišćenim u pružanju pomoći navedenim kategorijama dece moguće je naći u:
Wilson B. L. (Ed.). 2002. Models of music therapy interventions in school settings (2nd ed.). Silver Spring, MD:
The American Music Therapy Association, Inc.
2
U originlnom nazivu IEP (Individual Education Programs). Kod nas se prevode kao Individualni obrazovni
programi ili Individualni obrazovni planovi (oba sa skraćenicom IOP), mada je moguće pronaći ih i pod nazivom
Individualni programi podrške (IPP).
muzičke igre
3
koji je potkrepljivao igru dece predškolskog uzrasta. Na taj način, on je bio u
mogućnosti da omogući mnogo više socijalnih interakcija između dece bez i njihovih vršnjaka sa
posebnim potrebama. Smatra se da što više mogućnosti za interakciju postoji, to je verovatnije da
će se više interakcija pozitivne strukture pojaviti.
Kern (2004) je istraživala korišćenje kolaborativno-konsultativnog pristupa u primeni
muzikoterapije u inkluziji dece sa autizmom, u program brige o deci, sa osnovnim ciljem da
ispita efekte muzikoterapije na funkcionisanje dece sa autizmom, tokom svakodnevnih aktivnosti
u učionici, u okviru inkluzivnog programa brige o deci. Osnovni zadaci istraživanja bili su da se
utvrdi da li individualizovana muzikoterapija povećava ciljane aktivnosti dece sa autizmom
tokom specifičnih rutina, kao i mogu li nastavnici da primene intervencije zasnovane na
principima muzikoterapije u svakodnevnim aktivnostima i rutinama, kada je obezbeđena
kolaborativno-konsultativna pomoć muzikoterapeuta. Svaka od tri intervencije bila je usmerena
na suočavanje sa ključnom poteškoćom deteta, a odnosile su se na jutarnju rutinu pozdravljanja,
višesekvencijalne zadatke tokom učioničke rutine i vršnjačku interakciju u dvorištu. Kako bi se
poboljšali rezultati u merenju ciljane sposobnosti u okviru samostalnosti, korišćeno je sedam
pesama (posebno komponovanih i pisanih za potrebe ovog istraživanja) i dve prethodno
komponovane pesme. Prilikom dizajniranja postupaka i komponovanja pesama uzeti su u obzir
individualni obrazovni ciljevi za svako dete, ali i strategije koje su uobičajeno korišćene u radu
sa decom sa autizmom. Pre svake aktivnosti, kao i tokom svake intervencije, vršene su
kolaborativne konsultacije i razvijanje aktivnosti za osoblje. Efekti su evaluirani studijom
slučaja. Uzorak istraživanja činilo je 7 dece sa autizmom, podeljenih u tri grupe: u prvoj grupi
bila su dva trogodišnja dečaka koja su imala probleme u rutinama jutarnjeg pozdravljanja, u
drugoj grupi bio je jedan trogodišnji dečak kod koga su uočene poteškoće u izvršenju
višesekvencionalnih aktivnosti (npr. pranje ruku, odlazak u toalet, pospremanje prostorije), a u
trećoj grupi je bilo četiri dečaka sa autizmom, starosti 3 do 5 godina, sa poteškoćama u
međuvršnjačkoj komunikaciji. Pored ove dece, uzorak je činilo i 13 dece sa i bez posebnih
potreba i 2 negovatelja u prvoj grupi i 32 dece sa i bez posebnih potreba i 6 negovatelja u trećoj
grupi. Osnovni cilj intervencije, za dečake u prvoj grupi, bio je poboljšanje u oblasti rutine
jutarnjeg pozdravljanja putem pesmica, koje su nazvane „pesmice pozdravljanja“, a posebno
komponovane za potrebe ovog istraživanja. Pesme su izvodili vaspitači, zajedno sa
negovateljima i decom. Na početku istraživanja, prvi dečak je imao nizak nivo samostalnosti
(33.3%), ali uvođenjem pesmice u rad, postao je znatno samostalniji (54%). Nakon povlačenja
pesmice iz rada, njegovi praćeni ishodi su odmah opali (46.7%), ali ponovnim uvođenjem pesme
u rad, njegova samostalnost raste i više nego prilikom prvog uvođenja pesme (77.8%). Na
početku istraživanja i drugi dečak iz prve grupe je imao niska postignuća u oblasti samostalnosti
u rutinama jutarnjeg pozdravljanja (23.3%), a inicijalno uvođenje pesmice nije značajno
povećalo ovu sposobnost (30%). Uvođenjem modifikovane verzije samostalnost dečaka naglo
raste (60%), a povlačenjem pesme iz rada prouzrokuje značajan pad sposobnosti (40%). Kao i u
prvom slučaju, ponovnim vraćanjem pesme u rad, sposobnosti ovog dečaka se naglo
3
U originalnom nazivu Improvised Musical Play (IMP).
poboljšavaju i opet na nivou višem od prvobitnog (80%). Poboljšane su sposobnosti
pozdravljanja drugova u grupi, kao i međuvršnjačka interakcija. Osnovna namera istraživanja za
dečaka u drugoj grupi bila je da se evaluira učinak pesmica, koje su smislili nastavnici, kako bi
poraslo postignuće dečaka u višesekvencionalnim zadacima, kao i da se utvrdi da li više učinka
ima verbalna ili muzička prezentacija. Ovo je ispitano korišćenjem tretmana koji je dizajniran
tako da se mogao pratiti učinak muzičke pesme, naspram proznog teksta. Putem opservacije
kodirano je šest kategorija ponašanja za svaki višesekvencionalni zadatak. Rezultati ovog dela
istraživanja pokazala su da pozitivan učinak imaju i muzička pesma, kao i prozni tekst. Ipak,
muzička pesma je imala bolji učinak u poboljšanju aktivnosti samostalnog pranja ruku (pesma
66%; prozni tekst 57.1%), kao i u proceduri pospremanja (pesma 66.6%; prozni tekst 38.2%),
dok je s prozni tekst imao bolji učinak u samostalnost pri korišćenju toaleta (prozni tekst 38.2%;
pesma 32%). U trećoj grupi, koju su činila četiri dečaka sa autizmom, osnovni cilj je bio da se
poboljša međuvršnjačka komunikacija i angažovanje u dvorištu. Svi dečaci su evaluirani na
početku istraživanja, a zatim je za svakog od njih urađena adaptacija dvorišta, intervencija pod
nadzorom vaspitača, dok je međuvršnjačka intervencija sprovedena samo za tri dečaka. Rezultati
ovog dela istraživanja, pokazali su da muzička adaptacija dvorišta dovodi do poboljšanja
međuvršnjačke intervencije u dvorištu (7.1% sa 3.2%), dok intervencija pod rukovodstvom
vaspitača dovodi do naglog porasta pozitivne međuvršnjačke interakcije (66.2%). Zanimljivo je
da je sposobnost vaspitača da realizuju aktivnost, kao i sposobnost vršnjaka sa učestvuju i
modeluju zadatake ocenjena veoma visoko (84% za vaspitače i 85.3% za decu). Međuvršnjačka
intervencija je u toku intervencije pod rukovodstvom vršnjaka opala (21.1%). Globalni zaključak
ove studije mogao bi biti da muzikoterapija, korišćena u ranom uzrastu, može biti svrsishodno
primenjena u svakodnevnim i rutinskim aktivnostima u učionici. Kroz individualizovane pesme
deca su usvojila nove veštine i/ili poboljšala ključne deficitarne oblasti autizma, kao što su
transfer, praćenje višesekvencionalni zadataka i socijalna interakcija sa vršnjacima u prirodnom
okruženju. Kern (2004) zaključuje da je kolaborativna konsultacija, široko primenjena na ranom
uzrastu, odgovarajući i učinkoviti način obezbeđenja muzikoterapije kao tretmana. Ona, takođe,
predlaže da se razmotri mogućnost da muzikoterapija bude obavezni deo tretmana dece sa
autizmom.
Prethodno istraživanje naglašava da treba biti svestan da prosto stavljanje deteta sa
posebnim potrebama u muzičku učionicu ne znači da će ono biti prihvaćeno, niti da će se pojaviti
pozitivna interakcija između njih i dece tipičnog razvoja. Pozitivne interakcije, kao što su
koncept vršnjačkog tutorisanja, treba da budu struktisane u muzičkoj učionici (Madsen, Smith &
Feeman, 1988). Vreme primene muzikoterapije (dužina trajanja tretmana) veoma je važno za
efekte muzikoterapije na socijalnu interakciju dece sa posebnim obrazovnim potrebama. O tome
najbolje govore rezultati studije koju je sprovela May (2005).
May (2005) ispitivala je efekte muzikoterapije na socijalnu interakciju dece
osnovnoškolskog uzrasta (starosti pet do šest godina) sa vršnjacima sa posebnim obrazovnim
potrebama. Uzorak za istraživanje sastavljen je od 10 dece podeljene u kontrolnu i
eksperimentalnu grupu. Eksperimentalna grupa učestvovala je u terapijskim sesijama
fokusiranim na toleranciju, brigu i prihvatanje i u njoj je bilo smešteno dete sa posebnim
