Uvod
Teorija privrednog razvoja spada među najstarije a u isto vreme i najmlađe grane
ekonomske nauke. Adam Smit kao i drugi ekonomisti nastojali su da otkriju izvore ekonomskog
napredovanja i da na dugi rok analiziraju process ekonomskih promena. Teorija privrednog
razvoja nazvana je po Adamu Smitu “prirodno uvećanje bogatstva”. Teorija privrednog razvoja
dobija na značaju nakon Drugog svetskog rata i posvećena je povećanju blagostanja stanovništva
i izlasku iz hroničnog siromaštva. Privredni razvoj predstavlja centralni makroekonomski
fenomen. Obeležja fenomena privrednog razvoja su brojna. U literaturi se sreću mnoge
odrednice koje objašnjavaju ovaj izuzetno kompleksan ekonomski, ali i društveni fenomen.
Jedno od mnogobrojnih proučavanja suštine kategorije privrednog razvoja akcenat stavlja na
nekoliko atributa:
1.razvoj i normativni proces, usmeren je na realizaciju određenih ciljeva,
2.razvoj je multidimenzionalan process, vezan je za sve aspekte života i potrebe ljudi i društva na
koje utiče veliki broj faktora,
3.razvoj je koherentan process, ako je potrebno simultano ostvariti različite ciljeve, neophodno je
njihovo prethodno usklađenje.
Privredni razvoj je kompleksna kategorija koja obuhvata čitav spektar, u kvalitativnom
smislu, vrlo različitih društveno ekonomskih promena, karakterističnih za process kontinuiranih
transformacija privrede i društva. Zato je on ekonomski i društveni proces kojim se zemlja
oslobađa ekonomske nerazvijenosti i siromaštva. Pored toga što podrazumeva rast obima
nacionalne proizvodnje u vremenu, odnosno pored sadržaja koji karakteriše kompleks
privrednog rasta, fenomen privrednog razvoja obuhvata i složenu strukturu institucionalne,
organizacione i tehnološke promene privrede, koje omogućavaju da se uvećana proizvodnja
realizuje i distribuira u okviru nacionalne ekonomije i šire.
Privredni razvoj je porast proizvodnje roba i pružanje usluga u nacionalnoj ekonomiji, to
jest, porast bruto nacionalnog proizvoda, uz istovremene strukturne transformacije i promene u
funkcionisanju nacionalne privrede na njenoj opštoj uzlaznoj liniji ekonomskog napredovanja.
To je jedinstvo kretanja i razvoja, odnosno,to je najopšti oblik funkcionisanja privrede. Privredni
razvoj predstavlja složen process koga reprezentuje niz sukcesivnih promena u ekonomskoj
strukturi, ali i izmene u svesti čoveka kao najvažnijeg činioca ukupne privredne dinamike.
Neke delatnosti koje inače zauzimaju značajno mesto u privredi SR Jugoslavije imale su
još veći pad od industrije. Tako, na primer, saobraćaj je imao pad društvenog proizvoda u 1992.
u odnosu na prethodnu godinu za skoro 34%, a u 1993. u odnosu na 1992. godinu taj pad je
iznosio 38,3%. To znači da saobraćaj nije zarađivao ni 1/4 društvenog proizvoda koji je ostvaren
1990. godine. U još težoj situaciji bila je trgovina koja je za iste godine ostvarila pad društvenog
proizvoda od 35,1%, odnosno 46,6%.
2
Poljoprivreda beleži nešto blaži pad u odnosu na druge privredne oblasti, ali je za nju u
ovom periodu bila karakteristična ekstenzivna proizvodnja. Zbog takvih kretanja bili su
izmenjeni i relativni udeli industrije i poljoprivrede u formiranju društvenog proizvoda. Naravno,
pomenuta izmena u strukturnim relacijama između industrije i poljoprivrede bila je samo drugi
izraz ekonomskog nezadovoljstva. Zahvaljujući poljoprivredi značajan deo industrijske
proizvodje je ostao na nogama. Naime, unutar privređivačke industrije najsporije opadanje imale
su industrijske delatnosti koje su bile najmanje uvozno zavisne. Reč je, dakle, o granama čiji je
sirovinski oslonac činila poljoprivredna proizvodnja. Tako je, na primer, ukupan pad
prerađivačke industrije iznosio 67%, a pad proizvodnje prehrambene industije 45%, proizvodnje
pića 35% i proizvodnje duvana 13%.
3
Ako se ima u vidu da se glavnina društvenog proizvoda u poljoprivredi (oko 3/4)
proizvodila u privatnom sektoru, onda se dolazi do saznanja da su poljoprivreda i privatni sektor
imali spasonosan značaj za jugoslovensku privredu i društvo u vreme najveće ekonomske
blokade i zastoja u privrednoj aktivnosti zemlje.
Period od 1991 do 1993. godine karakteriše i negativna tendencija u dinamici investicija
kao i veoma izražen proces dezinvestiranja. Bio je to praktično nastavak kretanja ovih veličina iz
80-ih godina. Smanjivanje investicija bio je kumulativni rezultat opadanja društvenog proizvoda
i smanjivanja stope investicija, tj. njihovog relativnog udela u društvenom proizvodu.
Smanjivanjem investicione aktivnosti i prekidom njihovog dotoka iz inostranstva
izgubljeni su osnovni podsticaju proizvodnje i tehničkog progresa. Ispoljen je duboki pad
efikasnosti privrede uz izuzetno nisko korišćenje kapaciteta. Zbog drastičnog smanjenja stepena
korišćenja kapaciteta i ostalih privrednih resursa efikasnost je gotovo izgubila ekonomsku
smisao.
Kumulativno dejstvo ovih udara i padova koje je privreda SR Jugoslavije preživljavala u
periodu od 1991. do 1993. godine najdrastičnije se osetilo na kretanje društvenog proizvoda, i to
kako ukupne, tako i njegove per capita veličine.
2
Prema podacima Ekonomske politike za 1994. godinu, Savezna Vlada, Beograd, 1994. god.
3
Prema podacima iz Statističkog godišnjaka Jugoslavije, SZS, Beograd, 1994., str.214.
U posmatranom periodu društveni proizvod je pao sa blizu 25 milijardi dolara na 9,5
millijardi. Gledano procentualno po godinama, društveni proizvod u 1991. godini smanjen je u
odnosu na prethodnu godinu za 8,2%. U 1992. godini, posle uvođenja sankcija došlo je do daljeg
smanjivanja društvenog proizvoda za 26%.
Ipak, najteže je u privredi SR Jugoslavije bilo u 1993. godini, jer je pored ostalih
negativnih trendova, društveni proizvod opao za daljih 72%.
U poređenju sa drugim zemljama SR Jugoslavija je veoma zaostajala kako za grupacijom
razvijenih zemalja, tako i za grupacijom zemalja u razvoju kojima je duži vremenski period
pripadala.
Navedeno opadanje društvenog proizvoda bilo je praćeno brojnim posledicama
višegodišnje krize, a pre svega, opadanjem životnog standarda stanovništva, porastom
nezaposlenosti, hiperinflacijom, teđkoćama u platnobilansnom poslovanju i sl.
1.2.Hiperinflacija kao ekonomska stvarnost
Opadanje proizvodnje i društvenog proizvoda u SR Jugoslaviji početkom 90-ih godina
bilo je praćeno haotičnim tokovima u mnetarnoj sferi. Oni su se ispoljavali kao problem sve
bržeg rasta cena i troškova života da bi, naročito u 1993. godini, rezultirali hiperinflacijom
nezabeleženih razmera. Inflatorne tendencije bile su karakteristika svih privrednih sistema
realnog socijalizma, naročito pri pokušajima njihovih tržišnih reformi. Tako je bilo i sa bivšom
Jugoslavijom. Tokom 1990. i 1991. godine inflacija je u velikoj meri obuzdana ali je već u
narednim godinama ona dostizala ekstremno visoke iznose. Početak hiperinflacije u SR
Jugoslaviji je zabeležen u u februaru 1992. godine, dakle pre uvođenja sankcija Saveta
Bezbednosti Organizacije Ujedinjenih Nacija, kada su cene na malo povećane za 31% u odnosu
na prethodni mesec. Tempo rasta cena na malo do kraja 1992. godine održan je na izuzetno
visokom nivou i pored preduzimanja mera nadležnih državnih organa. Tako je u 1992. godini
dostignut prosečni mesečni rast cena na malo od 55,4% što je bio pouzdan znak da je našu
zemlju zahvatila hiperinflacija.
U 1993. godini inflacija dostiže nezamislive razmere. U decembru 1993. godine rast cena
se merioo dnevno, odnosno poslednjih dana pred njeno radikalno presecanje, registrovana je čak
i satna inflacija. U ovom periodu jugoslovensku ekonomiju je karakterisala „legalna“ cirkulacija
u opticaju novčanice od 11 nula koja je bila jedna od novčanica sa najvećim nominalnim
iznosom u istoriji svetskih ekonomija.
4
4
O tome kakva je inflacija bila u pitanju najbolje govori činjenica da se za ovu novčanicu dan posle njenog
emitovanja praktično nije moglo ništa kupiti jer nije imala realnu vrednost
Silazni trend ekonomske aktivnosti bio je praćen kontinuiranim pogoršavanjem životnog
standarda stanovništva. Sa opadanjem proizvodnje aktivirali su se retrogradni ekonomski tokovi
u strukturi potrošnje – ishrana je postala glavna stavka rashodne strane porodičnih budžeta a u
njoj su sve manje bile zastupljene kategorije dobara koje su predstavljale uobičajeni standard
prehrane. Istraživanja vršena u ovom peridu, pokazala su da jugoslovenska domaćinstva 2/3
svojih prihoda troše na zadovoljavanje egzistencijalnih potreba što je odlika potrošnje u
nerazvijenim zemljama. Osim toga, naši građani postaju jednaki u siromaštvu i faktički se brišu
ekonomske razlike između donjih i srednjih društvenih slojeva, kao i između urbanog i ruralnog
dela populacije.
Usled duboke ekonomske depresije život se ubrazano vraćao primitivnim oblicima.
Hrana, sredstva za život, izvesni industrijski proizvodi, repromaterijali, dnevno i enormno su
poskupljivali. Zbog velike oskudice mnogih proizvoda nije ni bilo na tržištu. Plate i penzije bile
su u drastičnom zaostajanju za porastom cena najvećeg broja namirnica, pa su uglavnom bile
nedovoljne za punu biološku egzistenciju. Zbog takvog stanja intenzivno se troše private
ušteđevine, prodavane su “slobodne devize”, zlato ili vrednija roba. Izvesna sredstva stvarana su
dopunskom, pretežno sivom ekonomijom ili mesečno ostvarenom kamatom od oročene štednje
kod privatnih banaka.
Situacija u pogledu ostalih socijalnih prava i elementarne zaštite čoveka i okoline
pogoršavala se veoma brzo. Uveliko se govorilo o gladovanju brojnih pojedinaca, porodica I
socijalnih slojeva, pa čak i o opštem deficit hrane, uslovljenom brojnim drugim eficitima.
Zdravstvena zaštita na većini nivoa bila je na izdisaju jer nije bilo ni osnovnih preduslova za
lekarske intervencije, zdravstvenu zaštitu, zbog izuzetno niskih primanja nisu mogle da se
obezbede.
Pogoršavanje socijalnog stanja bilo je izuzetno ubrzano efektima ratnih razaranja,
potrebama izbeglica, troškovima skupe države, ali i zbog poznatih ekonomskih sankcija UN i
skoro hermetičke izolacije zemlje od spoljnog sveta. Praksa na području socijalne politike za
vreme sankcija polazala se kao pretežno konzervativna, neefikasna i nedolotvorna. Tačnije
rečeno, socijalna politika bila je neposredno i nepotrebno povezana sa politikom novca i
politikom zaposlenosti.
Odmah posle uvođenja sankcija Saveta bezbednosti OUN, sredinom leta 1992. godine,
kao osnovno načelo tadašnje ekonomske politike proglašen je princip “za vreme sankcija nema
otpuštanja”. Zatečeno radon mesto bilo je osigurano skoro za svakoga bez obriza na rad I rezultat
proizvodnje. Dodatni “socijalni” ekonomsko-politički princip bio je interventni egalitarizam u
sferi individualne raspodele koji je trebao da omogući socijalnu pravdu u periodu preživljavanja.
Privredni rezultati postignuti pomenutim merama na socijalnom planu brzo su se
“istopili” pa je u 1993. godini došlo do daljeg pogoršavanja socijalnog stanja i još većeg
siromašenja i raslojavanja stanovništva. Osim toga u porastu su bili gotovo svi oblici kriminala, a
