1
1.UVOD
1.1.TOTALITARNI SISTEMI
Termin “totalitarni sitem” ima široko značenje i odnosi se na čitav društveni sistem u kome
vlada pravno i ideološki neograničena diktatura jedne političke stranke. Neograničenost
političke kontrole vladajuce partije u svim značajnim oblastima drustvenog života sastoji se
samo u tome što ne postoji druga politička partija ili organizacija, koja bi onemogućavala
monopol jedine vladajuce stranke.
Iako najvažniji oblici totalitarnih društvenih sistema u našem stoleću-fašizam,
nacizam(nemački nacional-socijalizam) i socijalizam u Evropi-pripadaju uglavnom prošlosti,
oni još uvek sa pravom zaokupljaju našu pažnju. Radi se o tome da u pojedinim zemljama još
uvek postoje ekstremne političke organizacije i druge grupe, koje zastupaju fašističku
ideologiju i povratak na krajnje reakcionarne političke sisteme.
O različitim oblicima političkog ekstremizma toliko je dosad pisano da možda priličnu
smelost predstavlja pokušaj da se, bar teorijski, analiziraju i razrade neke bitne tačke i
karakteristike ekstremnog političkog delovanja. Tema je inače sama po sebi u toj meri
aktuelna u našim uslovima, da nas već sama ta činjenica podstiče da je dalje istražujemo, pa
makar ne došli do bitno novih rezultata.
Da bih bilže objasnila pojam totalitarizma izdvojiću gledište američkih politikologa Karla
Fridriha i Zbignjeva Bžežinskog o tome koje su najbitnije karakteristike svake totalitarne
diktature. Po tom gledištu totalitarnu diktaturu odlikuju sledećih šest osobina:
1)
zvanična ideologija koja obuhvata sve bitne aspekte čovekove egzistencije u
društvu(totalno prožimanje društvenog života vladajućom ideologijom);
2)
gotovo apsolutna vlast jedne masovne partije, predvođene jednom ličnošću,
diktatorom, partije koju inače čini relativno mali procenat ukupnog stanovništva, do
10%;
3)
razvijen sistem terorističke policijske kontrole koju podžava i nadgleda vladajuca
partija;
4)
gotovo potpun monopol partije nad radom svih sredstava masovnog opštenja, štampe,
radija i filma;
5)
gotovo potpun monopol partije nad svim oblicima oružane sile;
6)
centralizovano državno-partijsko upravljanje svim značajnim aktivnostima u privredi,
uključujući i njihovu stalnu kontrolu;
1.2.NACIZAM-POJAM I TERMINOLOGIJA
Nacizam ili Nacional-socijalizam, (na nem. Nationalsozialismus), odnosi se uglavnom na
totalitarnu ideologiju i praksu Nacističke partije (Nacional-socijalističke nemačke radničke
partije, na nem. Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei ili skraćeno NSDAP) pod
vođstvom
Adolfa Hitlera.
Nacizmom se takođe naziva i politika koju je usvojila i sprovodila
nemačka vlada u periodu od 1933 do 1945, period koji se u nemačkoj istoriji još naziva i
Trećim Rajhom, a država Nacističkom Nemačkom.
Nacizam nije bio koncizna, teoretski utemeljena ideologija jedinstvenog pokreta već se
zapravo radilo o kombinaciji različitih ideologija i grupa (uglavnom nemačkih), ujedinjenih u
jedinstvenoj osudi Versajskog sporazuma koji je u posleratnoj Nemačkoj okarakterisan kao
2
jevrejsko-komunistička zavera sa ciljem da se ponizi Nemačka. Zbog toga se sastojao od
najrazličitijih političkih pozicija koje su osuđivale izdaju nemačke i njen poraz u Prvom
svetskom ratu, a koje su obuhvatale anti-parlamentarizam, etnički nacionalizam, rasizam,
kolektivizam nacističku eugeniku i antisemitizam nasuprot ekonomskom i političkom
liberalizmu kao i rasističkom i zavereničkom stavu prema finansijskom kapitalizmu i anti-
komunizmu. Kako je Nacizam postajao dominantna ideologija u Nemačkoj, naročito nakon
1933. god., u praksi je sve više definisan kroz proglase Nacističke partije, a naročito njenog
vođe, Adolfa Hitlera.
Izraz
naci
je izveden od prva dva sloga zvaničnog imena Nacional-socijalističke nemačke
radničke partije na nemačkom jeziku. Pun naziv stranke na nemačkom jeziku je "Nazional
Sozialistische Deutsche Arbeiter Partei". Članovi partije retko su između sebe koristili naziv
nacista već su koristili zvaničan naziv nacionalsocijalista. Izraz nacista je imao pežorativno
značenje i uglavnom su ga koristili protivnici pokreta, naročito na jugu Nemačke, a
predstavljao je parodiju na izraz soci, uobičajen i pomalo ponižavajući izraz za pripadnike
Socijal-demokratske partije Nemačke, glavnog političkog oponenta nacista pre njihovog
dolaska na vlast. Kada je Hitler došao na vlast, izraz nacista je skoro u potpunosti nestao iz
političkog i društvenog života u Nemačkoj, mada su ga još uvek koristili protivnici režima u
Austriji.
Slika 1. - Svastika kao simbol nacističke Nemačke
2.NEMAČKA RADNIČKA PARTIJA
Pred kraj rata u martu 1918. godine, u Bremenu je osnovan Komitet za pravedni nemački mir.
To je bilagrupa nacionalističke inspiracije. Njen ogranak u Minhenu vodio je radnik koji se
zvao Anton Dreksler. Posle rata Komitet postaje jedna od mnogih partija koje su se tada
pojavile. Uzeo je ime “Nemačka radnička partija”. Godine 1921. , ona prerasta u
“Nacionalsocijalističku nemačku radničku partiju”. Socijalizam ove partije nije bio čak ni
prividan;ona je zelela da je smatraju levičarskom partijom; naprotiv, vrlo jasno je
proklamovala svoje težnje.
Nemačka radnička partija je u junu 1919. Godine bila mal grupa od svega šezdesetak članova.
U njoj su se istakle tri osobe:novinar Ditrih Ekhart, koji je želeo da osuje “nemačku buržoasku
alijansu”, inženjer Gotfrid Feder, koji ce postati prvi teoretičar partije, kapetan Ernst Rem,
4
3.IDEOLOGIJA
Nacizam je ideologija koja se zasniva na verovanju u superiornost Arijevske rase, kao dela
germanskih naroda. Tokom Hitlerove vladavine, nacisti su zagovarali uspostavljanje jake,
centralizovane vlade pod kontrolom Firera tvrdeći da na taj način brane nemački narod
(uključujući i Nemce izvan Nemačke) od komunizma i takozvane jevrejske zavere. Konačan
cilj nacista bilo je stvaranje homogene, autarhične etničke države koja bi inkorporirala ideje
pangermanizma.
Istoričari se često ne slažu oko glavnih ciljeva nacističke partije kao ni oko toga da li se
nacizam može smatrati koherentnom ideologijom. Prvobitni nacional-socijalisti tvrdili su da
ne postoji program koji bi ih sputavao kao i da je njihov cilj odbacivanje postojećeg pogleda
na svet. Ipak sa jačanjem Hitlerovog uticaja i njegovog uspona do najviše funkcije u partijskoj
hijerarhiji i statusa partijske ikone, ono što se do tada smatralo nacističkom ideologijom
pretvara se u ideologiju koja je diktirana isključivo Hitlerovim ličnim stavovima i interesima -
ideologija i njen najviši predstavnik postali su nedeljivi u očima javnosti. Problem definisanja
nacizma kao koherentne ideologije, osim snažnog Hitlerovog ličnog uticaja, dodatno otežava
i činjenica da se istaknuti funkcioneri Nacističke partije nisu mogli složiti oko stvaranja
univerzalne ideologije. Međutim, ukoliko se nacizmom može smatrati pogled na svet iznet u
"Mein Kampfu"-u,onda je ovaj pogled na svet konzistentan i koherentan, a njegova glavna
karakteristika predstavlja koncept istorije kao "rasne borbe"; Führerprinzip; anti-semitizam;
stigmatizacija judeo-boljševizma i potreba za proširenjem "životnog prostora" (Lebensraum)
na račun Sovjetskog saveza. Suštinska osnova nacizma temelji se na tvrdnji da je nemački
narod napadnut i da mora da se ujedini, disciplinuje i da bude spreman na žrtve (pod
nacističkim vođstvom) kako bi odneo pobedu nad zločinačkom "Jevrejskom zaverom" da se
pokori nemački narod.
3.1.KLJUČNI ELEMENTI NACISTIČKE IDEOLOGIJE
Program Nacional-socijalističke partije
Odbacivanje demokratije i kasnije ukidanje političkih stranaka, radničkih sindikata i
slobodne štampe.
-
Princip vođe (Führerprinzip) - kao apsolutna vera u vođu (odgovornost pred
nadređenima i autoritet prema podređenima).
Ekstremni nacionalizam.
-
Anti-boljševizam.
-
Snažna demonstracija lokalne kulture.
-
Socijalni darvinizam.
-
Odbrana "krvi i zemlje" (Blut und Boden) - predstavljene crvenom i crnom bojom na
nacističkoj zastavi.
-
Životni prostor (Lebensraum) - politika osvajanja dodatnog životnog prostora za
nemački narod na istoku.
Nacizam i rasa, rasna politika Trećeg Rajha i nacistička eugenika:
-
Anti-slavizam.
-
Antisemitizam.
-
Stvaranje "rase vladara" (Herrenrasse ili or Herrenvolk).
5
-
Arijevska suprematija; preciznije, rangiranje pojedinaca na osnovu njihove rase i
rasne čistote i favorizovanje nordijske rase.
Ograničena sloboda veroispovesti (tačka 24. programa Nacional-socijalističke partije)
Odbacivanje moderne umetnosti i povratak klasicizmu.
Saradnja sa fašističkim i totalitarističkim režimima.
4.PROGRAM NACIONAL-SOCIJALISTIČKE PARTIJE
Nacionalsocijalizam je mogao da okupi tako veliki broj pristalica samo na osnovu nekih
obecanja, odnosno, na osnovu nekog programa. Bilo bi, međutim, sasvim pogrešno pridavati
suviše važnosti tom programu.
Hitlerizam nije doktrina:to je pokret. On je od ideologije uzeo samo nekoliko slogan kako bi
mogao da usmeri svoju propagandu. U suštini delovanje ovog pokreta je u svakom trenutku
određivao sticaj okolnosti. Ta politika, za koju se moglo verovati da je sistematična, bila je, u
stvari, neprestano oportunistička.
Jedina nedodirljiva tačka, jedina dogma, bio je rasizam. Rasizam podržava i opravdava
nacionalističku politiku i imperijalističke planove ovog pokreta. Sasvim je izvesno da raszam
za većinu hitlerovskih vođa bio ubeđenje, a ne samo običan način vladanja. Oni su čvrsto
verovali u ispravnost rasizma, bez obzira na njegovu nerazumnost i nedokazivost.
U hitlerizmu ne postoji ništa izuzev nacionalističke vere. Politički, ekonomski i socijalni
principiu njegovom programu samo su sredstva u službi krajnjeg cilja. Oni su se prema
potrebama menjali ili poricali. Rasizam podstiče političku moć. Njegov jedini cilj je da oživi
vrline germanske rase. Drugih ciljeva on nema;svodi se na pokret radi pokreta. Program je
sastavljen tako nejasnim terminima da je bilo nemoguće da se on ikada ostvari.
Jedna od karakteristika nacionalsocijalizma je da je nezasit:budući da je njegov cilj širenje,
mogao je da živi samo u pokretu te će on sebi neprestano stvarati nove protivnike. Nasilje će
na kraju naći opravdanje u samom sebi. To je ono što je Herman Raušning, najpre
nacionalsocijalistički predsednik Senata u Dancigu, a zatim nepomirljivi Hitlerov neprijatelj,
nazvao “revolucijom nihilizma”.
Program partije je prvi put predložen 25. februara 1920. godine u Hofbrojhausu u Minhenu.
Imao je 25 tačaka u čijoj su osnovi bile ideje Gotfrida Federa. Hitler je ovaj program prihvatio
u knjizi “Mein Kampf” stavljajuci akcenat na problem taktike. Program je objavljen 1927.
godine i malo pomalo se tokom sto osamdeset i jednog izdanja, koliko ih je doživeo,
povećavao i obogaćivao novim tačkama.
Razvojni put ovog programa postaje jasniji kada se ispitaju njegove tačke koje se mogu
podeliti u pet grupa:
1. Rasizam
. -Nemačkim građaninom se može smatrati samo oa osoba koja je nemačke krvi.
Jevreji će pred zakonom biti tretirani kao stranci. Neće moći da rade ni u jednoj državnoj
službi, neće moći da poseduju yemlju. U programu se navodi da ce “ne Nemci” koji su u
Nemačku ušli posle 2. avgusta 1914. godine biti primorani da napuste Rajh. Ostali će
moći da ostanu ako ne budu predstavljali problem za ishranu Rajha. Program izbegava da
govori o sistematskom istrebljenju Jevreja. U jednoj naknadnoj belešci Gotfrid Feder
