NASELJA
GRADOVI
Grad bi se mogao definisati kao složeni dinamički sistem koji je čovjek stvorio radi
zadovoljenja svojih osnovnih potreba vezanih za život . Kriteriji za definiciju grada su :
demografski , prostorni , ekonomski , društveni , morfološki itd. Razni autori su dali razne
definicije pojma grad , ali je najprihvatljivija definicija da je grad veća ili manja , gusta ,
permanentna , zatvorena aglomeracija , obično u pogledu izhrane neovisna o mjestu na kojem
se razvija . Internacionalna statistička konferencija u Pragu 1949 god.donijela je zaključak o
definisanju gradskog naselja kroz sljedeće pokazatelje :
- veličine od minimum 2000stanovnika ,
- postojanje gradskog jezgra ,
- da ima najviše 25% poljoprivrednog stan. ,
- ako ima više od 10000st.naselje se smatra gradom bez obzira na učešće poljoprivrednog st.
Prema funkcijama gradovi mogu biti : trgovački , kulturni , industrijski , zdravstveni , vjerski ,
rudarski i slično , a usmjerenost se izražava prema tzv. Indikatoru usmjerenosti .
Za mjerenje usmjerenosti najčešći indikator je broj zaposlenih u određenoj djelatnosti koji
treba kombinovati i sa drugim podacima . Na razvoj gradova veoma veliki značaj ima položaj
odnosno geografski uslovi . Antropogeni faktori obuhvataju u najvećoj mjeri gustinu
naseljenosti .Geoprometni faktor također ima jak utjecaj na razvoj gradova .
Zone uticaja grada ( gravitaciono funkcionalne zone )
Veličine gravitacione zone , odnosno uticaja grada zavisi od veličine grada i o funkcijama
koje ima grad .Više na gravitacionu zonu utiću regionalne nego urbane funkcije .Pod
gravitacionom zonom podrazumjeva se područje oko grada u kojem se odvijaju simultani
utjecaji svih funkcija . Doseg gravitacije funkcija zavisi i od transporta , te povezanosti grada i
njegove funkcije . Broj telefonskih poziva između grada i njegovog gravitacionog područja
može biti pokazatelj dosega gravitacije . Pojasevi gravitacione zone mogu se podijeliti na :
neposredno predgrađe , prigradske zone , daleko predgrađe i ostatak zone utjecaja .
Sorre je podijelio gravitacione zone na podzone , urbana aglomercija i središna zona .
Urbana regija se javlja u tri značaja : urbani distrikt ili konurbacija , urbana aglomeracija , i
polarizovana regija .
Mreža gradova
Postoje mali , srednji i veliki gradovi čija veličina zavisi od broja stanovnika , vlastitih
urbanih i centralnih funkcija i prostorne veličine grada . U literaturi se susreću razni nazivi
kao što je naseobinski sistem , urbani sistem , mreža naselja i urbana mreža . Grad se može
tretirati kao sistem , a grupa gradova kao mreža . Analiza prostornog rasporeda naselja bitan
je element prostornog planiranja i organizacije .Za analizu prostornog rasporeda gradova i
odnosa među njima razvijeni su određeni modeli kao npr . Rellyev, Newtonov , Christallerov .
Pravilo rada veličine gradova
Ovaj model rangira gradove po veličini .Model je empirijski i pravilo rada veličine glasi : broj
stan.grada n-tog ranga jednak je broju stan. Najvećeg grada podjeljenog sa rangom grada :
S
n
≡
S
1
n
≡
S
1
⋅(
n
)
⊳
1
. Veličina gradova prema Berriju je sljedeća
Tip (A) - zemlja sa niskim nivom urbanizovanosti sa mnogo malih gradova .
Tip (B) – prelazni tip sa premoći najvećeg grada sa malo ili bez srednjih gradova i sa većim
brojem manjih gradova .
Tip (C) – razvijeni tip urbanizacije sa pravilnim učešćem gradova različite veličine .
Centralni grad će imati sa susjednim manjim gradovima jače veze nogo manji gradovi
međusobno . Kao djelatnost centralnog mjesta uzimaju se : uprava , trgovina , veletrgovina ,
transport i komunikacije , školstvo , zdravstvo , kultura , banke ...
Ruralna naselja
Selo je naselje ćije se stanov. Bavi polojoprivredom , stočarstvom , ribarstvom , odnosno
primarnim djelatnostima . Na ruralno naselje utiću dvije vrste činioca : fizičko geografska i
antropogena .Prva grupa češće dolazi do izražaja , ako ruralna zajednica pripada
tradicionalnom društvu .Selo se obično nalazi na visoravnima , planinskim terenima , uz
visoka jezgra i komunikacije . Gustina naseljenosti može se podijeliti na dva tipa : rastresito ,
raštrkano , disperzno selo i zbijeno , zgusnuto , aglomeracijsko selo . Skupina od 1-2 kuće sa
najviše 15 st. Smatraju se izoliranim kućama , a zaseok ima 2-25kuća sa 15-150 st., sela su sa
više od 25 kuća , a velika sela sa više od 1000 st. Ruralna područja obuhvataju oko 85%
prostora , a u njima živi oko 15% st. Ruralna područja su izrazito neravnopravno tretirana u
razvoju u odnosu na urbana područja . Ruralni prostor se može razvijati samo ako se
obezbijedi razvoj većeg broja djelatnosti i ako ima intezivne veze se gradovima . Država treba
u svom sistemu da obezbijedi institucije za razvoj ruralnih područja. Podsticanje razvoja
ruralnih područja su snažan segment zadržavanja st. Na ruralnom području .
Regionalni razvoj
U BiH su se kroz današnji razvoj struktuirale četiri makroekonomske regijei to sarajevska ,
banjalučka , mostarska i tuzlanska .Pored ovih makroregija postoje i mezoregije kao
funkcionalno – gravitacione regije : dobojska , zenička i bihačka . Pored naprijed navedenih
regija u cilju je aktiviranje dosta praznih i nerazvijenih istočnih i zapadnih područja , to
livanjske na zapadu i goraždansko –fočanska na istoku . Principi i kriteriji regionalizacije u
velikoj mjeri zavise od društveno-ekonomskih , političkih , prostornih , nacionalnih
karakteristika ,Uobičajni kriteriji su : funkcionalni , ekonomski , gravitacioni , geografski ,
saobraćajni , kulturni itd . Veličina regije i nivo ekonomsko-društvenog razvoja su temelji
dominacije . Cilj regionalizacije je uspostavljanje dinamičkih komperativnih prednosti kojima
pojedini regioni raspolažu . Regija je relativno zaokružena prirodna teritorija koja se odlikuje
posebnošću u proizvodnoj orjentaciji , strukturi proizvodnih snaga i odnosa .Bitna obilježja
ekonomske regije su satav i različitost resursa , osnovne karakteristike st., izgrađene prirodne ,
urbane i komunalne infrastrukture .Perroux definiše tri tipa ekonomskog prostora i to :
homogeni , polarizovani i planski
Gradovi –regioni
Koncept regionalnog grada je novi tip grada .To je grad sačinjen od urbanizirane zone i
okolnog prigradskog djela u kojem se nalaze manja naselja , sela i nagrađeni prostor . Granice
regionalnog grada su obično prirodni elementi . Matični grad – jezgra preuzima funkcije
uprave , privrede od regionalnog do interregionalnog značaja . Vrlo rado funkcija grada može
biti naglašenija od funkcije stanovanja , okruženje prihvata veliki broj funkcija vezanih za
stanovanje . Za potrebe regionalnog grada uz postojeća naselja organizuju se i nove
industrijske zone , radne zone , zone trgovine , zone rekreacije ...Gradovi i regioni
funkcionišu putem hijerarhijski uređenih čvorišta . Elementi povezivanja u regionalni sistem
su ; putevi , željeznice , kao i drugi vidovi transporta te telekomunikacijski sistemi . Grad je
trajniji od regiona , pa i od države . Regioni su podložni promjenama pod utjecajem političkih
, etničkih , administrativnih i drugih aspekata . Grad-region je smatran kao fizički prostor
vizuelno uočljiv kao prostorno-funkcionalna cjelina . Grad –region se tretira kao policentričan
sistem aglomeracije . Ne postoji jedinstveni obrazac za veličinu oblik ili strukturu , te posebnu
funkciju grada-regiona .Metropolitansko područje se razvija pod posebnim društvenim ,
historijskim i socio-ekonomskim uslovima .Kao dinamički proces metropolizacija se
neprestano razvija u ovisnosti od : tehničko-tehnoloških , socio-ekonomskih , demografskih ,
psiholoških i drugih karakteristika .
