BOSNA I HERCEGOVINA
JU EKONOMSKA ŠKOLA
Obrazovni profil:Ekonomski tehničar
Razred: IV-3
Maturski rad
Oblast: Poslovna ekonomija
Tema: Naturalno i finansijsko izražavanje troškova
MENTOR UČENIK
___________________________ ________________________
Brčko, maj 2013
SADRŽAJ
UVOD..................................................................................................................................3
1. NATURALNO IZRAŽAVANJE TROŠENJA...........................................................4
1.1. UTROŠCI MATERIJALA........................................................................................4
1.1.1. Utrošci osnovnog materijala..................................................................................5
1.1.2. Utrošci pomoćnog materijala..................................................................................7
1.1.3. Utrošci režijskog materijala....................................................................................8
1. 2. UTROŠCI SREDSTAVA ZA RAD..........................................................................9
1.3. UTROŠCI RADNE SNAGE....................................................................................10
1.4. USLOVLJENOST UTROŠAKA ELEMENATA PROIZVODNJE....................14
2. FINANSIJSKO IZRAŽAVANJE TROŠENJA........................................................15
2.1. NOVČANI MULTIPLIKATORI UTROŠAKA....................................................15
2.2. CIJENE SREDSTAVA ZA PROIZVODNJU........................................................15
2.3. ZARADE ZA IZVRŠENI RAD..............................................................................17
ZAKLJUČAK…………………………………………………………………………..18
LITERATURA…………………………………………………………………………19
2
1. NATURALNO IZRAŽAVANJE TROŠENJA
Svaki od elemenata proizvodnje troši se na specifičan način, s obzirom na različite
uloge u procesu reprodukcije. Zato se utrošci svakog od njih teorijski posebno tretiraju,
pri čemu se diferenciranje naročito naglašava u vezi sa ulogom materijala i sredstava za
rad, kao materijalnih elemenata proizvodnje, u odnosu na ulogu radne snage kao
stvaralačkog elementa poizvodnje, koji je uz to i neodvojiv od ličnosti čovjeka.
1.1. UTROŠCI MATERIJALA
Materijal predstavlja predmet rada
u procesu reprodukcije, te se nad njim odvijaju
djelovanja radnom snagom, pomoću sredstava za rad, u tehnološkom procesu, radi
dobijanja novih upotrebnih kvaliteta, podobnih za podmirivanje potreba čovjeka. Pri
tome dolazi do trošenja ovog materijalnog elementa proizvodnje, u kome se gubi njegov
upotrebni kvalitet u cilju preobražaja u novu upotrebnu vrijednost željenog proizvoda.
Ovako posmatran proces trošenja materijala podrazumjeva unošenje određenih fizičkih
količina ovog elementa proizvodnje, čiji upotrebni kvalitet se nepovratno izgubi radi
dobijanja novog proizvoda. To znači da je osnovna karakteristika fizičkog trošenja,
odnosno
utrošaka materijala, njegova jednokratna upotreba
.
Tome treba dodati i okolnost da se u
proizvodnji određenog obima proizvoda (recimo, jednogodišnje proizvodnje) unosi samo
jedan odgovarajući dio ukupno potrebnog materijala i da se tek po utrošku tako unešenog
materijala u proizvodnju unosi nova količina. Na osnovu prethodnog, može se izvesti
zaključak da je osnovna karakteristika trošenja materijala u procesu reprodukcije izražena
sljedećom definicijom: materijal se u proizvodnju unosi postepeno
,
a tako unesena
količina utroši se odjednom.
Pored ove zajedničke karakteristike za sve vrste materijala koji se unose u proces
reprodukcije, ekonomska teorija razlikuje ponašanje pojedinih specifičnih skupina
materijala u vezi s njihovom ulogom u procesu reprodukcije i načinom njihovog fizičkog
trošenja u zavisnosti od obima proizvodnje koji se pomoću ovih utrošaka ostvaruje.
Tako se razlikuju sljedeće skupine materijala u vezi sa specifičnom ulogom u procesu
reprodukcije:
osnovni materijal,
pomoćni materijal i energija, i
režijski materijal.
Svaka od ovih skupina obuhvata materijale koji imaju zajedničke karakteristike u procesu
fizičkog trošenja, te se moraju posebno teorijski razmatrati.
4
1.1.1. Utrošci osnovnog materijala
U ovu skupinu materijala ubrajaju se svi oni predmeti rada čije fizičko trošenje u
proizvodnji ima sljedeće karakteristike:
ulazi svojom supstancom u sastav novog proizvoda,
bitno opredjeljuje karakteristike proizvoda,
značajno utiče na izbor tehnološkog postupka,
obim njegovog trošenja je u direktnoj zavisnosti od obima proizvodnje.
Sve ove karakteristike se moraju steći da bi se određeni predmeti rada svrstali u skupinu
osnovnog materijala. Tako, na primjer, pri izradi drvenog namještaja, drvo ulazi svojom
supstancom u taj proizvod, zatim mu daje bitno obeilježje (drveni namještaj). Isto tako,
izrada namještaja od drveta podrazumijeva primjenu drugačijeg tehnološkog postupka
nego što je to slučaj sa izradom namještaja od metala. Pri tome, kako se povećava ili
smanjuje količina proizvedenog namještaja, tako se povećava ili smanjuje u istoj
srazmjeri količina utrošenog drveta kao osnovnog materijala.
Ove karakteristike predmeti rada dobijaju na osnovu uloge koju im u procesu proizvodnje
daje proizvođač kao organizator procesa reprodukcije. U tom smislu, ista vrsta materijala
u datom procesu proizvodnje može imati ulogu bilo osnovnog materijala, bilo pomoćnog,
bilo režijskog, zavisno od toga u koje ga namjere proizvođač upotrebljava.
Za materijal koji svojom supstancom ulazi u novi proizvod kaže se da predstavlja
material izrade
.
To znači da je novi proizvod preobraženi oblik osnovnog materijala,
odnosno materijala izrade.
Dobijanje proizvoda podrazumijeva da osnovni materijal prođe kroz:
tehnološku metamorfozu, pri čemu mijenja svoja fizička i hemijska svojstva,
ekonomsku metamorfozu, pri čemu se upotrebni kvalitet toga materijala mijenja
u upotrebni kvalitet proizvoda.
Uslijed tijesne funkcionalne veze između količine proizvoda kao rezultata proizvodnje i
utrošaka osnovnog materijala, ova vrsta materijala ima proporcionalni karakter trošenja.
To znači da se utrošene količine materijala mijenjaju u direktnoj proporciji sa
promjenama obima proizvodnje.
Proporcionalnost između promjena obima proizvodnje i utrošaka osnovnog materijala
uslovljavaju tehnički faktori koji se ispoljavaju kroz:
(1) karakteristike proizvoda,
(2) karakteristike tehnološkog procesa,
(3) karakteristike sredstava za rad,
(4) karakteristike samog osnovnog materijala i
(5) tehničke uslove rada.
Karakteristike proizvoda
Supstancu dobijenog proizvoda u najvećoj mjeri čini supstanca osnovnog materijala koji
se u njega ugrađuje. Zato će količina materijala izrade, odnosno osnovnog materijala koja
se troši u proizvodnji određenog proizvoda zavisiti od oblika, dimenzije, kvaliteta
i
ostalih karakteristika toga proizvoda. Pri tome, proizvodi višeg kvaliteta zahtijevaju,
5
