Uvod
Šta je kvalitet života?Kvalitet života se može definisati kao subjektivno
blagostanje.Prepoznavanje subjektivnosti je ključno za razumevanje i konstruisanje kvaliteta
života.Kvalitet života obuhvata ne samo lično već i društveno blagostanje, a odnosi se na
pojedinačne kvalitete, kao što su:
-
Ishrana,
-
Stanovanje;
-
Zaposlenost i rad;
-
Zdravlje;
-
Obrazovanje;
-
Slobodno vreme.
UNDP (Centar UN za razvoj9 objavljuje godišnji izveštaj – Indeks ljudskog razvoja
(HDI) – utvrđujući zdravstvene, obrazovne i uslove bogastva nacija mereći:
-
Očekivanu dužinu života;
-
Nivo obrazovanja;
-
Standard života.
Postoji gledište koje uopšteno navodi sledeće indikatore koji određuju kvalitet života:
ekonomija, politika, okolina, zdravlje, obrazovanje, društvene veze.A, opredelenje i
navođenje ovih indikatora kavliteta života je ,,njihova univerzalna dimenzija, opšta
razumljivost tako da građani znaju o čemu se radi“, a i omogućavaju ,,političku
operacionalizaciju“ i ,,naučno izučavanje“.U istraživanjima su uključena 42 faktora koji
određuju kvalitet života, od kojih navodimo: političku i socijalnu situaciju, kulturu,
zdravlje, obrazovanje, rekreacija, cene kvaliteta potrošačkih dobara, čovekovu okolinu,
itd.Grad pruža i daje šansu ljudima da bolje žive ali, ipak, kvalitet života u gradu je
postao poseban problem.Već pri površnom posmatranju naselja, sela i gradova, može se
očigledno videti da društvo nije homogeno već je heterogeno i utemeljeno na
međusobnim odnosima nejednakosti, diferenciranosti pa i antagoniziranosti.Neki ljudi
zaista žive u izobilju, dok drugi u oskudici; neki već u ovom momentu razmišljaju u
kojem će luksuznom hotelu ili restoranu ručati, dok će neki gladovati ili tražiti ostatke
hrane po kontejnerima.
1
Ove socijalne razlike su više izraženije u urbanim (gradskim) a manje u ruralnim
(seoskim) sredinama.Opisi nejednakih uslova stanovanja, socijalne i stambene
segregacije, datiraju iz davnih vremena.Prekobrojan rast i povećanje stanovništva u
gradovima kao posledicu ima nedostatak i nestašicu stanova, stambene probleme,
slamizacije, te socijalnih i psihopatoloških poremećaja.
Smatra se da je prag stanovanja- optimalni odnos između osoba i veličine stambenog
prostora, patološki prag je 8-10 m2 po osobi, ispod kojeg dolazi do psihofizičkog
poremećaja osoba, kritični prag je 12-14 m2 po osobi u okviru kojeg nije ugrožena
individualna i porodična ravnoteža do koje može doći kada dve osobe duže žive u jednoj
prostoriji.Ono što bitno karakteriše grad jeste postojanje socijalnih nejednakosti izraženih
kroz koegzistenciju bogastva i siromaštva u gradu.
Naglim razvojem industrije dolazi do formiranja velikih – industrijskih gradova, pa tako i
Engels proučavajući Mančester i njegovu ekspanziju daje njegov opis: neki delovi grada
su podignuti bez ikakvog reda, neki imaju neki red – umesto haosa kuća ovde bar
nalazimo duge prave ulice i slepe ulice, ili po planu napravljena četverougla
dvorišta.Takođe postoje delovi grada u kojima postoji raspored sa više planova.Tako se
pokazalo da industrijski grad raspolaže delovima u kojima se provodi segregacija
radničkih od ostalih četvrti, četvrtima u kojima živi krupna, srednja i sitna buržoazija,
industrijskim zonama, poslovnim zonama, zonom stvaranja
bolesnih mesta
.Ova bolesna
mesta su rđavi kvartovi u kojima se guši i tiska radnička klasa.Sirotinja često stanuje u
zatvorenim sokačićima pored samih palata bogataša, a obično se njoj dodeljuje zaseban
kraj gde ona, daleko od pogleda srećnijih klasa, mora živeti sama, kako god zna.
Mega gradovi su fenomen sveta koji je u razvoju.Kombinacija jako velike gustine
stanovništva okružene siromaštvom i ograničenim resursima, stvaraju okruženje koje
podstiče ubrzani razvoj nehigijenskih područja.
Urbanizacija kao svetski fenomen, dobija na značaju od druge polovine prošlog
veka.Gotovo da nema regije ili države, koja nije zahvaćena jačim ili slabijim intezitetom
urbanizacije.Ubrzani razvoj većih gradova u razvijenim državama se vidi u tome, što su
okruženi gusto naseljenim siromašnim, nehigijenskim naseljima i brojnim drugim
oblicima neformalnog i iregularnog stanovanja.Zaslužni za ovo su neadekvatna
infrastruktura, sigurnost skloništa, visoki porezi, zakupi.
2
1. Slamovi – favele
Pokazuje se da su korisnici grada istovremeno i bogati i siromašni, sa svojim različitim
načinima života, kulturnim navikama i finasijskim mogućnostima.I dalje grad ostaje
mesto jakih suprotnosti i nejednakosti koje će se i dalje produbljavati u globalizacijskim
procesima sopstvenog razvoja, kojim će u sebe uključivati nove osobe različitog
imovinskog stanja, klasa, jezika, rasa, nacija i kultura.U njemu će svoje mesto na različite
načine naći finasijska elita, ali oni siromašni i socijalno deklarisani.U svom urbanom
razvoju gradovi pokazuju visok stepen –
socijalne segregacije
.Segregacija podrazumeva
proces nejednake koncentracije stanovništva u delu grada s obzirom na socijalno-
ekonomski status, etničku i religijsku pripadnost, zemlju porekla.Razvoj
geta
predstavlja
jednu vidljivu segregaciju, a podrazumeva postojanje dela grada neprekidnim
naseljavanjem stanovništva sa specifičnim socijalnim, etničkim, religijskim, ekonomskim
i kulturnim obeležjima.
Siromašne četvrti velikih gradova, koje drugačije zovu ,,slamovi“, karakteristične su
uglavnom za zemlje Južne Amerike, ali ni jedna zemlja na svetu nije izuzetak u njihovom
postojanju.Slamovi – svi oblici nehigijenskih naselja – predstavljaju ,,nevidljiv grad“,
često isključen sa zvaničnih mapa i dokumenata, uglavnom fizički sakriveni iza šarenih
zidova i ograda, od strane lokalnih vlasti.
Preko milijardu ljudi danas živi u slamovima.Pojam slamovi podrazumeva prigradsko
naselje, vrlo siromašnih i društveno – odbačenih ili ,,ogurnutih“ stanovnika.Smatra se da
u slamovima živi ,,gradski talog“, a caruju siromaštvo i nezaposlenost.Oni su podloga za
kriminal, narkomaniju, alkoholizam, visk nivo mentalnih i drugih bolesti i
samoubistava.Slamovi su prenaseljeni, ne postoji nikakva administrativna evidencija o
njihovom stanovništvu, niti bilo kakva organizovana uprava.Karakteristike slamova je
odsustvo plana izgradnje i gradske strukture.Razlog za to su stalna kretanja stanovništva,
nepostojanje evidencije pojedinaca, a i finasijske nemogućnosti vlasti da sprovedu
korenite promene.Povećana urbanizacija privlači brojne doseljenike, koji nemaju novca
za kupovinu, ili iznamljivanje stana pa su prinuđeni da podignu privremene objekte,
upravo u divljim naseljima.
4
Ova naselja nastaju uglavnom spontano i neplanirano, raznim vidovima migracija,
bežanjem iz siromašnih seoskih sredina u velike gradove, u potrazi za boljim životom i
budućnošću.Samim dolaskom problem siromašnih ljudi se ne rešava, oni se utapaju u
gradsku sirotinju, nadovezuju se na već izgrađena nehigijenska naselja.Mnogi veliki
gradovi u svetu suočeni su sa pojavom divljih naselja, koja najčešće nastaju na njihovim
rubovima, podizanjem malih objekata na uzurpiranom zemljištu.Grade se spontano, bez
plana, od otpadnog materijala poput kartona, drvenih dasaka, lima i sl.Takva naselja su
vrlo često prenatrpana, bez osnovnih komunalnih sadržaja i higijenskih uslova: vez vode,
struje, kanalizacije, odvoza smeća, bez škola, prodavnica itd.Stanovnici slamova mogu
biti mobilni i stacionarni.Mobilni su oni koji žive na ulici i čitavog dana se kreću po
gradu, a noću spavaju na pločnicima (
beskućnici
).Stacionarni su oni, koji imaju svoja
stalna prebivališta.Pojedine zemlje, pa i gradovi posebno imaju svoje lokalne nazive za
ova naselja.U brazilu su to favelas, u Peruu i Venecueli – barriadas, u Čileu – callampas,
u Argentini – barrios, itd.
5
Kuća, bez obzira kako je zvali, je jedini element koji stvara tvrdo tkivo divljeg
naselja.Oni nikada nisu veliki, obično između 50 i 150 m2.Cirkulacija u područjima je
minimalna i javni prostori su gotovo nepostojeći.Ali, putevi (skoro uvek pešački) su
prioritet.Nije ista logika svuda, ali obično postoji jedna ili više glavnih ulica, koje su
relativno velike i služe kao javni prostor.Često su skrivene sa spoljne strane, što im daje
malo privatnosti (ulice su uske i koriste se kao polu – javne, mreža nekoliko uličica
povezuje par privatnih dvorišta).
Slamovi su daleko od toga da budu mesta haosa, prostorno su organizovani i pokušavaju
da svojim vlastitim sredstvima zadovolje svoje potrebe.Oni su kao tkanina, čiji se uzorak
prenosi od jednog naselja do drugog i čini jedinstvenu kulturu imigranata.
7
