Krzyk T.: Nivelmanske mreže viših redova u BiH
22
Tomislav
Krzyk
*
UDK 528.381
Pregledni rad
NIVELMANSKE MREŽE VIŠIH REDOVA I VERTIKALNI
DATUMI NA PODRU
Č
JU BOSNE I HERCGOVINE
Uvod
Osnovni zadatak nivelmanske mreže visoke ta
č
nosti je da obezbijedi jedinstvo
nivelmanske mreže svake države, a u novije vrijeme cijele Evrope i da bude sigurna
osnova za uspostavu nivelmanskih mreža nižih redova.Tako koncipirana nivelmanska
mreža obezbje
đ
uje kontinuitet visinske predstave terena kod premjera, za izradu planova i
karata, kao i premjeravanja za nau
č
ne , tehni
č
ke i druge potrebe. Pored prakti
č
nih i
neposrednih zahtjeva mreža nivelmana visoke ta
č
nosti (NVT) mora omogu
ć
iti nau
č
na
istraživanja za odre
đ
ivanje oblika Zemlje, kao i promjena na njoj.
Op
ć
enito postoje
č
etiri nivelmana visoke ta
č
nosti na podru
č
ju Bosne i
Hercegovine i to po godinama izvo
đ
enja.
1899 do 1906 godine, Austro-Ugarski precizni nivelman izveden od
Vojnogeografskog instituta u Be
č
u.
1929 godine precizni nivelman izveden od Vojnogeografskog instituta u
Beogradu.
1945 do 1953 godine nivelman visoke ta
č
nosti NVT I,izveden od Savezne
geodetske uprave FNRJ i Vojnogeografskog instituta u Beogradu.
1970 do 1973 godine,nivelman visoke ta
č
nosti NVT II, izveden od Savezne
geodetske uprave SFRJ i Vojnogeografskog instituta u Beogradu.
AUSTRO - UGARSKI NIVELMAN
Cijelo podru
č
je Austro-Ugarske monarhije pokriveno je mrežom preciznog
nivelmana koja je do 1918.godine iznosila 25055 km. Podru
č
je Bosne i Hercegovine
pokriveno je mrežom preciznog nivelmana ukupne dužine 2330,1 km sa 482 repera
prvog i 1891 repera drugog reda.Nivelmanski vlakovi nalaze se duž trasa željezni
č
kih
pruga i cesta.Zbog povezivanja i zatvaranja poligona neki nivelmanski vlakovi idu preko
teritorije Hrvatske.
* Tomislav Krzyk, dipl.inž.geod, Geodetska uprava Bosne i Hercegovine,Sarajevo,
Reisa Dž.
Č
auševi
ć
a br. 6
Krzyk T.: Nivelmanske mreže viših redova u BiH
23
Pregled trasa nivelmanskih vlakova preciznog nivelmana dat je u priloženom
spisku i skici.
Br.Vl.
U poligonu Od naselja do naselja
Dužina u km
276
LXX
Vinkovci - Br
č
ko-Bijeljina - Zvornik
148.0
277
LXX
Zvornik – Tuzla – Doboj
116.0
278
LXX
Doboj - Slavonski Brod
85.1
279
LXXI
Doboj - Kotor Varoš – Banja Luka
114.5
280
LXXI
Banja Luka – Bosanski Novi - Kostajnica
136.0
281
LXXII
Doboj – Lašva
122.3
282
LXXII
Lašva – Donji Vakuf
60.7
283
LXXII
Donji Vakuf – Jajce – Banja Luka
118.4
284
LXXIII
Lašva – Željezni
č
ka
č
uvarska ku
ć
a br. 73
61.4
285 LXXIII
Željezni
č
ka
č
uvarska ku
ć
a br. 73 - Rama
76.7
286
LXXIII
Rama – Bugojno – Donji Vakuf
80.0
287
Željezni
č
ka
č
uvarska ku
ć
a br. 73 - Sarajevo
288
Željezni
č
ka
č
uvarska ku
ć
a br. 73 - Višegrad
99.0
289
LXXIV
Rama – Mostar – Gabela
94.2
290
LXXIV
Gabela – Metkovi
ć
3.9
291 LXXIV
Metkovi
ć
– Brnaze
128.5
292
LXXIV
Brnaze – Bugojno
128.8
293
LXXV
Gabela – Hum – Brgat
95.4
294
LXXV
Brgat – Gruž
9.3
295
LXXV
Gruž – Metkovi
ć
91.5
298
LXXVII
Brnaze – Solin
27.1
299
LXXVII
Solin – Split – Knin
98.0
300
LXXVII
Knin – Bosanski Petrovac
117.1
301
LXXVII
Bosanski Petrovac – Jajce
102.8
302
LXXVIII
Bosanski Petrovac – Bosanska Krupa
53.7
303
LXXVIII
Bosanska Krupa – Bosanski Novi
34.0
304
LXXIX
Bosanska Krupa – Ogulin
137.7
Ukupno:
2330.1
Krzyk T.: Nivelmanske mreže viših redova u BiH
25
Reperi prvoga reda - Hoehenmarke
Reperi prvoga reda - Hoehenmarke stabilizirani su na svakih 3 do 4 km
nivelmanskog vlaka.Reperi su stabilizirani u
č
vrste objekte kao što su : crkve,željezni
č
ke
stanice,kasarne i td.. Stabilizacija je izvršena na visini od dva do dva metra i dvadeset
centimetara od terena. Za stabilizaciju korištena su dva tipa repera.Prvi stariji tip se sastoji
od metalnog
č
epa promjera 3-4 cm sa rupicom i plo
č
ice sa natpisom HOEHENMARK ili
BILJEG VISINE sa horizontalnom crtom i rupicom. Sredina crtice i rupica predstavljaju
nadmorsku visinu.Noviji tip je od prizmati
č
nog livenog željeza dimenzija 70x55x100 mm.
U sredini je rupica koja predstavlja nadmorsku visinu.Oba tipa repera ugra
đ
ivana su u zid
tako da je
č
elo repera u ravnini sa površinom zida.
Reperi drugog reda-Steinmarke
Izme
đ
u repera prvog reda, na udaljenostiod oko 1 km postavljeni su reperi drugog
reda. Za stablizaciju korištena je kamena podloga kao što su kilometarski stubovi pored
željezni
č
kih pruga i cesta,me
đ
no kamenje, kamena ograda na propustima,kamene stepenice
na objektima i trigonometrijske ta
č
ke.
Na mestu za postavljanje letve kamen je horizontalno zagla
đ
en i uklesan je
pravougaonik sa slovima HM.
Izravnanje mreže i vertikalni datumi
Mreža Austro-Ugarskog nivelmana u Bosni i Heregovini oslonjena je na tri repera
nivelmanske mreže u Hrvatskoj. Na reper br. 11359 u Slavonskom Brodu, br.11372 u
Vinkovcima i br. 11589 u Kostajnici.Austro-Ugarska nivelmanska mreža oslonjena je na
nivo plohu koju predstavlja normalni reper na molu Sartorio u Trstu.Nadmorska visina
normalnog repera odre
đ
ena je na osnovu jednogodišnjeg njihanja Jadranskog mora u
1875.godini, iako je neophodno opažanje bar 18,6 godina.
Visina normalnog repera iznosila je 3,352
0,01m.Usvojeno je jednogodišnje
opažanje jer se tih godina željelo u Evropi povezati srednji nivo Sredozemnog mora sa
Sjevernim morem i odrediti jedinstveni normalni reper za cijelu Evropu. Tada su
ustanovili da je srednji nivo Sredozemnog mora niži za 13 cm od srednjeg nivoa
Sjevernog mora i odustali od ideje o jedinstvenom normalnom reperu za cijelu
Evropu.Godine 1904 je Sterneck na osnovu opažanja njihanja Jadranskog mora na
mareografima u Trstu,Puli i Dubrovniku u periodu od 1875 do1879 godine bez 1877
godine i od1901 do 1904 godine odredio visinu normalnog repera u Trstu koja je iznosila
3,2621
0,0099 m, što je niže za 8,99 cm od kote normalnog repera uzetog kod Austro-
Ugarskog nivelmana.
