SEMINARSKI RAD
Predmet: Osnovi ekonomije
Tema:
NOVAC I FUNKCIJE NOVCA
Mentor:
Student:
Prof. dr Nebojša Backović
1. NOVAC- POJAM I OSNOVNA PODELA
Novac je sredstvo koju javnost prihvata kao sredstvo plaćanja, međutim za
razmjenu i merilo vrednosti svih drugih roba i usluga. Razmenjivost za sve robe i uluge,
čini novac posebnom ili retkom robom (roba nad robama), koja u sebi sadrzi, u
prikrivenom stanju, sve druge robe. Prihvaćenost opštim sredstvom razmene uslovljena je
sedećim osobinama novca u savremenoj ekonomiji:
a.
Prenosivost
– novac mora biti pogodan za nošenje i prenos radi transakcija na
različitim lokacijama
b.
Trajnost
– novac mora posedovati fizičku trajnost
c. Deljivost
– mora postojati mogućnost deljivosti novca na jednake delove (npr.
1US dolar= 100 centi)
d.
Standardizovanost
– novčanice se ne smeju razlikovati po obliku i kvalitetu,
e.
Prepoznatljivost
– novac mora biti poznat i prepoznatljiv, čime se olakšava njegova
primena i zaštita od falsifikata
1
. Kroz faze razvoja proizvodnje i razmene, novac evoulira
od trampe, preko razvijenog i opšteg oblika razmene, do novčanog (kovanice, papirni
novac). Bitno je istaći da papirni novac, za razliku od kovanica, nema unutrašnju
(nominalnu) vrednost, već samo čini novčani znak, a njegova stvarna vrednost jednaka je
štampanju i vrednosti papira od kojeg je novčanica izrađena. Današnji sistem plaćanja
papirnim novcem delimo na:
gotovinski ( papirni novac i metalni sitni novac) i
bezgotovinski (plaćanje upotrebom čekova preko računa u bankama)
2
. Već
započeta buducnost novca vidi se u potpunom prebacivanju novca iz fizickog koncepta u
koncept elektronskog novca čime novac postaje informacija. Dakle, shodno ovome,
postoje sledeće vrste novca:
robni (naturalni) novac
novčanice (banknote) i
papirni novac
žiralni novac
metalni novac
1
http://en.wikipedia.org/
, sajtu pristupljeno 21. 01. 2012. godine
2
Bjelica, Vojin,;
Bankarstvo - teorija i praksa,
Stilos, Novi Sad, 2001. godine, str. 87.
3
1.1. Robni novac
Razvojem trampe razvile su se robe veće upotrebne vrednosti koje predstavljaju
robni novac. Takav novac (razne robe kao što su platno, koža …) odgovara prilikama u
kojima je nastao. Ukratko, to su predmeti koji su izgubili upotrebnu vrednost, pa postali
simboli vrednosti i sredstva koja služi za nabavku druge robe. Prometni procesi i ovde su
omogućili da se robni novac zameni simboličnim novcem, bez vlastite unutrašnje
vrednosti, ali koji svoju vrednost crpe iz odnosa reprezentacije prema pravom novcu. Više
se nije menjalo celo krzno za veliku količinu žita već samo deo krzna za malu količinu
žita. Ujedno, to su i prvi surogati novca.
Izdvajanjem robe opšteg ekvivalenta iz ostalog robnog sveta, stvara se osnova za
nastanak i razvoj novčanog oblika vrednosti
3
. U procesu razmene ovaj opšti ekvivalent
dobija posebnu društvenu funkciju, te svojim “predmetnim sadržajem” izražava vrednost
drugih roba. Roba opšti ekvivalent dobija time karakteristike novca u kojem i preko kojeg
su izražene vrednosti svih ostalih roba. Kada je uloga opšteg ekvivalenta pripala jednoj
robi i rasla sa njenim prirodnim oblikom specifične robe (zlato i srebro), kada je stekla
monopol kao opšti ekvivalent – onda ona postaje novac. Do XIX veka metali preuzimaju u
potpunosti ovu ulogu. Novac je roba, ali istovremeno i opšti ekvivalent svih drugih roba.
Upotrebna vrednost te robe rezultat je određenog konkretnog rada, utrošenog u njenu
proizvodnju. Dobijajući monopol opšteg ekvivalenta od strane jedne robe, ova postaje
novčana roba. Iz proširenog prometnog oblika vrednosti razvija se novčani oblik vrednosti.
Novac nastaje kao neophodan proizvod razvijene robne razmene. Evolucija oblika
prometne vrednosti od jednostavnog, preko opšteg do novčanog, u osnovi predstavlja
genezu novca. Evolucija novca u sve razvijenijem i masovnijem ostalom svetu roba gubila
je iz vida njegovo poreklo, a pre svega u građanskoj monetarnoj teoriji vezanoj za sledeće
nove pojave:
1.
Osamostaljenje određenih funkcija novca,
2.
Zloupotreba novca, uz njegovo korišćenje za brojne druge ciljeve izvan
normalnih nočanih funkcija.
3.
izvanredan razvoj pojedinih oblika novca (depozitni novac, međunarodni
novac, elektronski novac)
3
Đorđević, D. Milovanović, S. Carić, M. Lakićević, R,;
Osnovi ekonomije
, M kops centar, Niš, 2010. str.160
4
