UVOD
U poređenju sa drugim zemljama u tranziciji Srbija ima dugu
tradiciju stranih ulaganja, pre svega u formi zajedničkih ulaganja
koja su prvi put omogućena zakonom iz 1967. godine. Početkom
devedesetih godina zabeleženo je i nekoliko primera stranih
direktnih ulaganja većeg obima od kojih je bila najveća kupovina
75% kapitala najveće farmaceutske kompanije Galenika (1990).
Drastične sankcije UN i ratovi u okruženju zaustavile su i reforme i
značajnije strane investicije. Tek posle demokratskih promena u
2000. i prestanka sankcija i normalizacije odnosa sa svetom, stvoreni
su povoljniji institucionalni i drugi preduslovi za inostrane investicije.
Tu godinu (2000) mnogi smatraju i početkom stvarne tranzicije u
Srbiji. Odmah posle demokratskih promena u velikoj meri su
liberalizovane cene i spoljnotrgovinski i devizni režim. Otvorene su i
nove mogućnosti za investiranje, jer je pored novih neposrednih
stranih ulaganja (tzv. greenfield investicija) stranim licima
omogućena kupovina domaćih preduzeća i domaćih banaka pod
istim uslovima kao i domaćim licima. To je omogućeno propisima o
privatizaciji preduzeća i banaka, razvojem tržišta kapitala i liberalnim
zakonom o stranim ulaganjima koji je donet 2002. godine. U periodu
2001-2005. strana direktna ulaganja u Srbiji su dostigle nivo od oko
4,5 milijarde dolara. Najveći deo ovog iznosa investiran je u procesu
privatizacije preduzeća iz profitabilnih delatnosti (cementare,
industrija duvana, pivare, grupacije prehrambene industrije) ili u
kupovinu i osnivanje banaka. Udeo novih neposrednih stranih
ulaganja (greenfield investicija) je mali i one se uglavnom odnose na
trgovinu i nekretnine.
1
Bez obzira na značajan napredak postignut proteklih godina,
postoje strukturna i institucionalna ograničenja i slabosti:
ograničenja i monopoli u oblasti građevinskog zemljišta, sporost
reformi u javnom sektoru, i u administrativno-sudskim strukturama,
nedosledna primena propisa i korupcija.
1.
POJAM STRANIH ULAGANJA
Prema Zakonu o stranim ulaganjima,
1
pod stranim ulaganjem
podrazumeva se:
ulaganje u domaće privredno društvo kojim strani ulagač stiče
udeo ili akcije u osnovnom kapitalu tog privrednog društva,
sticanje svakog drugog imovinskog prava stranog ulagača
kojim on ostvaruje poslovne interese.
2
2. ISTORIJSKI RAZVOJ STRANIH ULAGANJA
Počeci stranih ulaganja su u 16. vijeku u Evropi gde počinju da
se stvaraju prave trgovine koje se proširuju po čitavoj Evropi, a
njihova predstavništva se otvaraju u svim većim trgovačkim
centrima. Što se tiče preduzeća industrijska revolucija je imala
izuzetan uticaj na njihov razvoj. Povećavaju se kapaciteti preduzeća,
stvara se nova organizacija pa se snažnije izlazi na svetsko tržište. To
je omogućilo brže stvaranje multinacionalnih preduzeća koja će u
vremenu koje dolazi postati lokomotiva koja će napred povući
svetska ulaganja. U ovoj fazi investira se na stranom tržištu
prvenstveno u trgovačka preduzeća sa ciljem povoljnijeg nabavljanja
sirovina,kao i plasmana gotovih proizvoda. U periodu između dva
rata investicije su se stalno povećavale. Multinacionalna preduća su
snažnije počela da investiraju u naftne izvore posebno u kolonijama.
1
“Službeni list SRJ”, br. 3/02 i 5/03.
2
Čl. 3. Zakona o stranim ulaganjima, “Službeni list SRJ”, br. 3/02 i 5/03.
2
Osnovni oblici stranog ulaganja uređuju se ugovorom o osnivanju
ili ugovorom o ulaganju, koji se zaključuju u pisanoj formi, odnosno
odlukom o osnivanju sačinjenoj u pisanoj formi.
5
Ono što je posebno karakteristično za oba ova oblika jeste to da
postoji jedna bitna izmena u odnosu na prethodni zakon, koji je
regulisao ovu oblast. Za razliku od ranijih propisa o stranim
ulaganjima po kojima su strana lica (ulagači), uz određena
ograničenja, bila izjednačena sa domaćim pravnim i fizičkim licima u
svojim pravima i obavezama (nacionalni tretman).
6
Važeći Zakon o
stranim ulaganjima napušta sistem „nacionalnog tretmana“ i to
isključivo u korist stranih ulagača. Rukovođen motivima privlačenja
stranog kapitala po svaku cenu, u cilju oživljavanja i razvoja
određenih oblasti privrede, zakonodavac otvoreno konstituise
sistem tzv. „otvorenih vrata“, pružajući stranim ulagačima niz
povlastica i olakšica koje domaći ulagači ne mogu uživati. Princip
„otvorenih vrata“ sastoji se u tome što se stranim privrednicima daje
određeni, po pravilu, povlašćen položaj sa ciljem da se strani kapital
privuče po svaku cenu. Reč je o jednostranoj obavezi domaće države
prema stranim investitorima kojima se nude i garantuju određene
povlastice. U suštini sistem „otvorenih vrata“ ima isti cilj kao i princip
„najpovlašćenije nacije“, ali ovde uslove daje i nudi domaća država,
dok kod „najpovlašćenije nacije“ te pogodnosti i uslove zahteva
strana ugovornica.
7
3.1.1.OSNIVANJE PRIVREDNOG DRUŠTVA
Strani ulagač može sam ili sa drugim stranim ili domaćim
ulagačima osnovati privredno društvo u našoj zemlji.
8
To znači da
privredno društvo može osnovati jedno strano lice,
9
uz obavezu
donošenja akta o osnivanju takvog sopstvenog privrednog društva.
Takođe, privredno društvo mogu da osnuju i više stranih ulagača,
5
Čl. 4. st. 2. Zakona o stranim ulaganjima, “Službeni list SRJ”, br. 3/02 i 5/03.
6
Videti: Čl. 6. Zakona o stranim ulaganjima, “Službeni list SRJ”, br. 79/94 i 29/96.
7
http://www.investopedia.com/terms/b/botcontract.asp
8
Čl. 4. st. 1. Zakona o stranim ulaganjima, “Službeni list SRJ”, br. 3/02 i 5/03.
9
Pravno ili fizičko kome zakon priznaje svojstvo stranog ulagača.
4
