K
OVAČEVIĆ
M
ARIJA
2010
O B L I G A C I J E
predavanja
1
P O J A M I P O D E L A O B L I G A C I J A
3
radnju.Tako se poveriocem naziva ne samo lice koje je ugovorom ovlašćeno da zahteva ispunjenje
dugovane radnje,već i lice koje je pretrepelo štetu usled indirektne radnje dužnika,lice koje je izvršilo
određenu isplatu bez pravnog osnova,lice koje je neposredno zakonom ovlašćeno da zahteva od
dužnika određeno ponašanje,u smislu ispunjenja dugovane radnje i slično.
U izvesnim obligacionim odnosima i jedna i druga strana mogu istovremeno imati i položaj dužnika i
položaj poverioca (npr.kod dvostrano obaveznih ugovora kao što je kupoprodaja,razmena,zajam i
slično.Tu su obe ugovorne strane su istovremeno i dužnici i poverioci.Tako je kod kupoprodaje kupac
poverilac predmeta ugovora,a dužnik sume novca,a prodavac je dužnik predmeta,a poverilac sume
novca).
U obligacionim odnosima se može javiti i više lica kako na aktivnoj tako i na pasivnoj strani,ili na obema
stranama istovremeno,pa se ova činjenica uzima kao podloga za razlikovanje obligacija sa više dužnika
ili sa više poverilaca.Ako ima više dužnika,tako da svaki od njih duguje samo svoj deo,odnosno ako ima
više poverilaca,tako da svaki od njih može zahtevati od dužnika isplatu samo svog dela onda su to
zajednicke ili deljive obligacije
.One mogu biti aktivne ili pasivne,u zavisnosti da li se više subjekata
javlja na dužničkoj ili poverilačkoj strani.Ali ako u slučaju više dužnika, poverilac može da traži od bilo
kog dužnika isplatu celog duga,odnosno ako u slučaju više poverilaca svaki od njih može da traži
ispunjenje cele obaveze,onda su to
solidarne obligacije
.I one mogu biti aktivne ili pasivne u zavisnosti
na kojoj se strani javlja množina subjekata.
3.
Obligacioni odnos je ispunjen određenom sadržinom
Sadržina obligacionog odnosa je značajna jer utvrđujemo o kojoj je obligaciji reč i koja pravila ćemo
primeniti na određenu obligaciju.U zavisnosti od sadržine obligacije određuje se da li je neka obligacija
nastala ili nije.Prema sadržini obligacije se određuje i da li neka obligacija i dalje postoji ili je možda
prestala.
Sadržina proizilazi iz samog pojma obligacije,prema kome je poverilac ovlašćen da zahteva od dužnika
da mu ovaj nešto da,učini ili da se uzdrži od činjenja na koje bi inače imao pravo.Poverilac ima
određeno pravo koje je zasnovano obligacionim odnosom,a dužnik po tom istom odnosu ima određene
obaveze.Sadržinu obligacije čine upravo ta prava i obaveze,odnosno obligacioni odnos je ispunjen onim
što poverilac može da zahteva,odnosno što dužnik treba da ispuni poveriocu.Sadržina obligacije se još
naziva i prestacijom,a koriste se i izrazi obligaciona radnja ili činidba.
Postoje dve teorije:
a.
Da je sadržina obligacionog odnosa suma svih prava i obaveza koja nastaju iz obligacionih
odnosa
b.
Da je sadržina obligacionog odnosa zbir predmeta obligacionog odnosa i osnov ili kauze
obaveze
Ovu drugu teoriju zastupa Antić,koji smatra da je pravni razlog obvezivanja,razlog iz koga se dužnik
obavezao.To nije motiv,nije iustus titulus.
Svaki obligacioni odnos ima svoju posebnu sadržinu prema kojoj se razlikuje od drugih obligacionih
odnosa(npr.ukoliko je jedna ugovorna strana dužna da na osnovu saglasnosti volja prenese pravo
svojine na određenoj stvari na drugu stranu,koja za to plaća određenu cenu izraženu u novcu,onda
sadržina tog obligacionog odnosa ukazuje da je tu reč o kupoprodajnom ugovoru ili kada jedna strana
upotrebljava i uživa tuđu stvar za određeno vreme i za to daje drugoj strani odgovarajuću
protivrednost,onda sadržina tog odnosa ukazuje na ugovor o zakupu).
Uopšte,sadržina svih obligacionih odnosa može se ispoljiti kroz akt davanja,činjenja ili uzdržavanja.To je
u stvari sve ono na šta se obligacija odnosi,šta je njen predmet.
Treba praviti razliku između sadržine obligacije i njenog predmeta.Može se reći da sadržinu obligacije
čine prava i obaveze,dok je predmet sve ono na šta se obligacija odnosi,odnosno davanje,činjenje ili
4
uzdržavanje od određenog činjenja.Prestacija ili predmet obligacije je ono na šta se dužnik obavezao,to
je dugovano ponašanje.Postoje tri vrste dugovanog ponašanja:
a.
Davanje(dare)
Davanje je najčešći predmet obligacije.Sastoji se u tome da dužnik predaje poveriocu određenu
stvar,bez obzira da li je u pitanju pravo svojine ili prenos nekog drugog prava (prodavac ili
poklonodavac predaju kupcu ili poklonoprimcu stvar u cilju sticanja prava svojine, zakupodavac
ili poslugodavac predaju stvar zakupcu ili poslugoprimcu radi određene upotrebe)
b.
Činjenje (facere)
Predmet obligacije može se sastojati i u određenom činjenju koje je dužnik obavezan da
preduzme(ugovor o delu,ugovor o radu,ugovor o punomoćstvu)
c.
Nečinjenje(non facere)
Nečinjenje je uzdržavanje od neke radnje koju je inače dozvoljeno činiti,jer ako je ta radnja
zabranjena,onda uzdržavanje od takve radnje ne može biti predmet obligacije(npr.ako bi se
neko obavezao da neće učiniti neko krivično delo ili da neće preduzeti neku radnju koja je
suprotna moralnom imperativu,takvo obvezivanje ne bi proizvelo punovažne pravne posledice
na planu obligacionopravnog odnosa,ali obaveza suseda da se ne ograđuje visokim zidom,na šta
bi inače imao pravo je punovažna obligacija).
Određena konkretizacija nečinjenja obeležava se izrazom trpljenje(pati).Time se obuhvataju one
obligacije u kojima dužnik dopušta,odnosno trpi da poverilac nesto čini,što bi mu on inače
mogao zabraniti da nije sa njim u obligacionom odnosu (npr.na osnovu ugovora dužnik je dužan
da poverilac prelazi preko njegovog zemljišta).
Davanje i činjenje je karakteristično za
pozitivne obligacije
,dok je uzdržavanje karakteristično za
negativne obligacije.
4.
Obligacioni odnos je relativnog karaktera(inter partes)
Obligacioni odnos deluje između tačno određenih lica.Poverilac može istaći pravo samo prema
dužniku,a ne i prema trećem licu,odnosno samo je dužnik u obavezi prema određenom poveriocu,a ne
i prema nekom trećem licu.Obligacioni odnos ne tiče se trećih lica,jer njima taj odnos niti škodi niti
koristi(npr.ukoliko kupac potražuje od prodavca predaju stvari,koju je prodavac po nekom pravnom
osnovu predao trećem licu,kupac nema nikakva prava prema trećem licu,već samo prema prodavcu
koji će u principu biti dužan da mu nadoknadi štetu ukoliko nije u stanju da mu preda obećanu stvar).
Razlika između obligacionog odnosa kao relativnog prava i stvarno pravnog odnosa kao apsolutnog
prava može se uočiti na primeru ugovora o posluzi.Poslugodavac kao vlasnik može svojinskom tužbom
zahtevati povraćaj od trećeg lica kome je poslugoprimac predao dalje stvar na upotrebu, jer je njegovo
pravo apsolutno(erga omnes),ali po osnovu ugovora o posluzi on se može obratiti samo svom
saugovorniku,a ne i trećem licu,jer je njegovo pravo relativnog karaktera(može podneti tužbu samo
protiv određenog lica odnosno dužnika).
Poverilac nema nikakvo pravo na stvari do momenta predaje već samo pravo da od dužnika zahteva
predaju stvari.Obligaciona prava su podložna zastarelosti(za razliku od stvarnih prava),odnosno posle
proteka zakonom određenog vremena,obligaciona prava gube mogućnost prinudnog ostvarenja.U
određenim slučajevima obligacioni odnos može proizvoditi pravna dejstva i preko okvira odnosa inter
partes.Pored relativnog karaktera obligacija je suprotstavljiva,odnosno može se suprotstaviti trećem
nesavesnom licu(savesnost drugog lica se pretpostavlja).Izuzeci od relativnog karaktera:
a.
Ugovor o zakupu nepokretnih stvari
b.
Actio pauliana
c.
Ugovor u korist trećeg lica
d.
Kolektivni ugovor o radu
6
IZVORI OBLIGACIJA
ZOO u članu 1 nabraja izvore obligacija,ali ovo nabrajanje nije taksativno.Izvor obligacije je neka činjenica ili
skup činjenica za koje zakon vezuje nastanak obligacionog odnosa.Zakon nabraja:
1.
Ugovor
2.
Prouzrokovanje štete
3.
Sticanje bez osnova(pravno neosnovano obogaćenje)
4.
Poslovodstvo bez naloga(nezvano vršenje tuđih poslova)
5.
Jednostrana izjava volje:
a.
Javno obećanje nagrade(slično konkursu)
b.
Neopoziva ponuda
c.
Izdavanje hartija od vrednosti na donosioca
Osnovna podela izvora obligacija je na ugovore i prouzrokovanje štete.Izvori su i druge zakonom navedene
činjenice kao što su srodstvo,bračna veza,susedski odnosi i slično.Sudska praksa je delimično izvor obligacija.
Kod odgovornosti za prouzrokovanu štetu sudovi su protumačili da se obična pažnja pretpostavlja.
IZVORI OBLIGACIONOG PRAVA
Izvori obligacionog prava mogu biti pisani(zakon,zakonik) ili nepisani(običaji,pravila morala).
Objektivno obligaciono pravo
je skup pravnih pravila i normi koje uređuju obligaciono pravo.Izraz skup
pravnih pravila i normi treba shvatiti u najširem smislu,jer tu spadaju kako odredbe propisa koje donose
državni organi,pisana i nepisana pravila koja potiču od nedržavnih organizacija,kao i pravila koja su spontano
nastala dugotrajnim ponavljanjem ili potiču iz sfere morala.Postoje brojni relevantni izvori obligacionog prava
koji nisu državnog karaktera.U tu grupu izvora spadaju običajiu,uzanse(kodifikovani trgovinski običaji),moralne
norme...
Izvori obligacionog prava se mogu podeliti i na:
1.
Materijalne izvore
Materijalni izvori su mehanizmi,društveni uzroci koji izazivaju nastajanje prava kao društvene pojave.
2.
Formalne izvore
Formalni izvori su oblik preko koga se pravo ispoljava,koji treba da ima obeležja opšteg pravnog akta
koji sadrži opštu pravnu normu na osnovu koga se stvaraju pojedinačni pravni akti koji stvaraju
pojedinačne pravne norme.To su Zakon o obligacionim odnosima(1978) i drugi zakoni cija je namena
uređivanje drugih delova građanskog prava(Porodični zakon,Zakon o svojinskopravnim odnosima,
Zakon o nasleđivanju,Zakon o odgovornosti proizvođača stvari sa nedostatkom(2005) gde proizvođač
odgovara po objektivnoj odgovornosti,pa krivica nije osnov odgovornosti).Pored zakona to su i
podzakonski akti,međunarodne konvencije(pod uslovom da su ratifikovane i objavljene)
Što se tiče nepisanih izvora(običaj,pravila morala,opšti pravni principi),oni imaju supsidijarni karakter.Prema
ZOO strane u obligacionim odnosima su slobodne u granicama prinudnih propisa,javnog poretka i dobrih
običaja,da svoje odnose urede po svojoj volji(autonomija volje).Sudovi su se najčešće pozivali na dobre običaje
i javni poredak prilikom poništenja ugovora zbog nesrazmernosti prestacija,odricanja od prava na opoziv
poklona i slično.Potrebno je visoke moralne principe posmatrati kroz konkretna pravna sredstva i institute(kao
i opšte pravne principe,npr.princip slobode ugovaranja,princip jednakosti pred zakonom)
Što se tiče sudska prakse,prema stanovištu da su sudovi u vršenju sudske funkcije nezavisni i da sude na
osnovu ustava i zakona,može se zaključiti da sudska praksa nije izvor zakona.
