OBLIGACIONO PRAVO

Doc. dr Slobodan Stanišić

10.

1 POJAM I TERMINOLOGIJA

Obligaciono pravo

je skup pravnih normi kojima se reguliše pravni odnos između

određenih subjekata prava na osnovu kojeg jedna strana (povjerilac, creditor) ima pravo (ovlaštenje)
da zahtijeva od druge neko davanje, činjenje ili nečinjenje, a druga strana (dužnik, debitor) obavezu
da takav zahtjev ispuni .

objektivnom smislu

obligaciono pravo je skup pravnih normi sadržanih u zakonskim i

podzakonskim aktima kojima se uređuje određeni pravni odnos u pogledu prometa vrijednosti. U

subjektivnom smislu

obligaciono pravo je skup ovlaštenja i zahtjeva određenog lica koja se

priznaju od strane objektivnog prava i organa zaštite prava.

Obligaciono pravo je

dio sistema građanskog prava

koji se bavi normativnim regulisanjem

i proučavanjem opšteg prometa vrijednosti između subjekata prava, u smislu njihovog transfera iz
imovine jednog, u imovinu drugog lica. Taj prenos vrijednosti je naročito prepoznatljiv u
raznovrsnim pravnim odnosima subjekata prava zasnovanim na korelaciji između ovlaštenja jedne i
obaveze druge strane. Npr. kod ugovora o kupoprodaji, ugovora o zakupu i dr., kada se učesnici
konkretnog pravnog odnosa nalaze u dvostrukoj ulozi, dakle, kada su

istovremeno i povjerioci i

dužnici

Prenos vrijednosti je uočljiv i kada takve korelacije nema, kao što je slučaj sa ugovorom o

poklonu, prouzrokovanjem štete, sticanjem bez osnova – isplatom nedugovanog, kada je

jedna

strana uvijek povjerilac, a druga uvijek dužnik

Termin obligaciono pravo se koristi da bi se označio predmet njegovog izučavanja, a to su u

stvari obligacije ili tačnije

obligacioni odnosi

koji se uspostavljaju između subjekata prava

povodom prometa dobara. Termin obligacija potiče od latinskih riječi

obligare, obligatio,

što u

bukvalnom prevodu i u odnosu na vrijeme iz kojega potiče znači vezanje, ali i njegovu modifikaciju
u figurativnom smislu – koja znači dugovanje, odnosno obavezu.

Pod obligacijom, pored duga, odnosno obaveze u smislu prestacije (dare) ili određenog

ponašanja (facere, non facere), podrazumjeva se i pravo da se zahtijeva ispunjenje neke obaveze, ali
sam predmet obligacije.

2 RAZVOJ OBLIGACIONOG PRAVA

Začeci obligacionog prava sežu u daleku prošlost, u pravne sisteme najstarijih

robovlasničkih država, kao što su Vavilon, Grčka i Rim. U robovlasničkom periodu, obligaciono
pravo se najviše razvija u rimskoj robovlasničkoj državi. Rimski Zakon XII tablica je poznavao
samo neke rudimentarne oblike kupoprodaje.

Zaključenje i izvršenje posla se obavlja u istom aktu,

mancipaciji

i sastojao se u udaranju

bakarnom šipkom u vagu ili bacanjem sitnog novca na nju. Sa ovim činom kupoprodaja je završena
i kupac koji je mancipirao određenu stvar postao je i njen vlasnik, bez obzira da li je platio cijenu ili
nije, a prodavac je mogao da naplatu cijene ostvari prinudnim putem, samo ako se na to kupac
obavezao posebnom ugovornom klauzulom.

Nešto razvijenji obligacioni odnosi u Zakonu XII tablica su bili oni zasnovani putem zajma

(

nexum i stipulatio

Nexum

– tj. zajam patricija plebejcu je bio baziran na ročnoj i uslovnoj kupoprodaji ili

zalaganju fizičke ličnosti dužnika.

Stipulatio

– tj. zajam između patricija je bio baziran na uzjamnom povjerenju zaštićenom

religijskom snagom riječi koja je izgovorena prilikom zaključenja zajma.

Zakon XII tablica je poznavao i tzv.

obligacione odnose nastale iz delikta

, kao

nedozvoljene radnje. Počinilac delikta je u tom slučaju imao obavezu da oštećenom plati izvjesnu
sumu novca zbog štete pričinjene krađom, nehatnom paljevinom, sječom drveta, povrijeđivanjem
(iniuria) i sl., a neispunjenje obaveze se strogo kažnjavalo kao i u slučaju neispunjenja obaveze iz
zajma. Kazne su bile ropstvo ili smrt.

Nakon propasti rimskog carstva, u periodu ranog feudalizma, uporedo sa privrednim i

obligacioni odnosi stagniraju sve do sve do početka drugog razdoblja evropskog feudalizma i
vremena francuske revolucije. U uslovima sve razvijenijeg prometa roba i usluga, polazeći od
principa rimskog prava, pravna teorija u razvijenim evropskim zemljama (Francuska, Njemačka,
Austrija) izgrađuje temelje poznatih građanskih kodeksa koji normativno regulišu obligacione
odnose.

Poznate evropske kodifikacije građanskog i obligacionog prava, kao što su francuski „Code

Civil“ iz 1804. godine i austrijski Opšti građanski zakonik (OGZ) iz 1811. godine zasnovane na
recepciji rimskog obligacionog prava, poslužile su kao osnova za legislativno regulisanje
obligacionih odnosa i u našem pravnom sistemu, tako da se prisustvo starih rimskih pravila koji
regulišu obligacione odnose prepoznaje i u Zakonu o obligacionim odnosima koji je donijela SFRJ,
1978. godine.

Naslijeđe rimskog obligacionog prava, ali i faktori ekonomske prirode, stepen moralne i

tehničke civilizacije, te filozofosko i političko opredjeljenje određene sredine, odnosno društva,
imali su ključan uticaj na evoluciju obligacionih odnosa. Inače, sve do ujedinjenja jugoslovenskih
zemalja u jednu državu – Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. godine, na području Slovenije,
Hrvatske, BiH i Vojvodine, primjenjivao se austrijski Opšti građanski zakonik (OGZ) iz 1811.
godine sa novelama iz 1914., 1915. i 1916. godine, u Kraljevini Srbiji Srpski građanski zakonik koji
je donesen 1844. godine po ugledu na OGZ, a na području Crne Gore Opšti imovinski zakonik za
Crnu Goru iz 1888. godine.

Nakon ujedinjenja svih jugoslovenskih zemalja, počev od 1918. godine, pa nadalje i za

vrijeme postojanja Kraljevine Jugoslavije, u pogledu zakonodavnog regulisanja obligacionih odnosa
vladao je pravni partikularizam, zbog nepostojanja jedinstvenog građanskog kodeksa koji bi
regulisao i obligacione odnose.

Sve do donošenja ZOO, sudovi su primjenjivali pravna pravila bivših građanskih zakona i

drugih propisa i to na osnovu Zakona o nevažnosti pravnih propisa donesenih prije 6. aprila 1941.
godine i za vrijeme neprijateljske okupacije koji je donijela FNRJ 1946. godine .

3 ZNAČAJ OBLIGACIONOG PRAVA

Raznovrsni obligacioni odnosi su vjerna sjenka svakodnevnog života čovjeka i gotovo svake

njegove aktivnosti. Čovjek je učesnik tih odnosa i kada toga i nije u potpunosti svjestan.

U odnosu potraživanja i dugovanja, odnosno u svojstvu povjerioca ili dužnika nalazimo se i

kada kupujemo u prodavnici svakodnevne namirnice, kada koristimo usluge TV i radio programa,
gradskog ili međugradskog prevoza, kada prouzrokujemo ili kada pretrpimo štetu i tako dalje.

Obligacioni odnosi su zbog njihove brojnosti i učestalosti u svakodnevnom životu ujedno i

najčešći pravni odnosi uopšte, pa je stoga i razumljivo što im zakonodavstvo, pravna nauka i praksa
pridaju najveću pažnju.

Obim pojedinih savremenih kodifikacija obligacionog prava, među koje svakako spada i

važeći Zakon o obligacionim odnosima nesumnjivo ukazuje na značaj obligacionih odnosa u
svakodnevnom životu pojedinca ili poslovanju pravnih lica, kao i njihov značaj za privredni razvoj i
napredak društva.

Zakon o obligacionim odnosima,

drugi zakoni kojima se na neposredan ili posredan način regulišu obligacioni odnosi (Zakon
o vlasničkim i obligacionim odnosima u vazdušnom saobraćaju, Zakon o obaveznom
osiguranju..., Zakon o deviznom posl. i dr.),

podzakonski akti (uredbe, naredbe, pravilnici, uputstva, odluke i sl.),

uzanse (opšte i posebne),

međunarodni ugovori (bilateralne i multilateralne konvencije), direktive, preporuke.

Nepisani izvori obligacionog prava su:

1. običaji,
2. pravila morala i
3. opšti pravni principi.

Nepisani izvori prava uvijek imaju tzv. supsidijarni karakter, što znači da će se oni

primijeniti u konkretnom slučaju samo ako nema odgovarajućih normi pisanog prava ili kada sam
pisani izvor, na primjer: zakon, upućuje na primjenu običaja u konkretnom slučaju.

6 NAČELA OBLIGACIONOG PRAVA

Načelo je apstraktna pravna norma izvedena iz niza manje apstraktnih normi koja važi za

čitav niz slučajeva obuhvaćenih nižim normama. To je norma koja kraćim i jasnijim putem
pokazuje smisao čitavog niza normi i time nam omogućuje da dublje i tačnije shvatimo norme.

Načela se mogu primjenjivati samo u slučaju nedostatka nekog konkretnog pravnog instituta

u Zakonu kojim se odnosno pravno načelo ozakonjuje, te se sud samo u takvim slučajevima na
njega može neposredno pozvati u rješavanju konkretnog slučaja.

Od načela treba razlikovati pravne standarde, jer pravni standardi nisu izvor prava niti

norme, već sredstvo pravne tehnike kojim se sudija služi, kao na primjer u slučaju utvrđenja da li je
neko u datim okolnostima postupao savjesno ili nesavjesno, sa pažnjom dobrog domaćina, dobrog
privrednika i sl. Neke pravne standarde donosilac ZOO je izdigao na nivo načela (načelo savjesnosti
i poštenja).

Načelo autonomije volje,

Načelo ravnopravnosti strana u obligacionom odnosu,

Načelo savjesnosti i poštenja,

Načelo zabrane zloupotrebe prava,

Načelo jednake vrijednosti davanja (načelo ekvivalencije),

Načelo zabrane prouzrokovanja štete,

Načelo dužnosti ispunjenja obaveze, odgovornost za ispunjenje i gašenje obaveze,

Načelo pažljivog ponašanja u izvršavanju obaveza i ostvarivanju prava,

Načelo primjene dobrih poslovnih običaja,

Načelo jedinstvenosti regulisanja ugovornih i drugih obligacionih odnosa.

6.1 Načelo autonomije volje

Načelo autonomije volje učesnika obligacionih odnosa znači da su strane u obligacionom

odnosu slobodne da svoje odnose urede po svojoj volji, ali u granicama prinudnih propisa, javnog
poretka i dobrih običaja.

Načelo autonomije volje podrazumjeva mogućnost slobodnog izražavanja volje bilo koje

strane u obligacionom odnosu u pogledu:

- zasnivanja, modifikovanja ili pak gašenja konkretnog obligacionog odnosa,
- izbora druge strane u tom odnosu,
- uređivanja sadržaja obligacionog odnosa,
- uređivanja forme zasnivanja obligacionog odnosa.

6.2 Načelo ravnopravnosti strana u obligacionom odnosu

Načelo ravnopravnosti strana u obligacionom odnosu podrazumjeva pravnu, a ne

ekonomsku ravnopravnost, tako da bolji i snažniji ekonomski položaj jedne strane u obligacionom
odnosu nema i ne smije imati uticaja na zasnivanje, nastanak i prestanak obligacionih odnosa. U
protivnom, takav ugovor bi se mogao osporiti.

Ravnopravnost strana se podrazumjeva za svo vrijeme postojanja obligacionog odnosa,

dakle, kako u vrijeme uspostavljanja obligacinog odnosa, tako i u vrijeme izvršenja obaveza iz tog
odnosa. Na primjer: kod dvostrano obaveznih ugovora niti jedna ugovorna strana nije dužna ispuniti
svoju obavezu, ako druga strana ne ispuni ili nije spremna da istovremeno ispuni svoju obavezu iz
toga odnosa, osim ako je drugačije određeno zakonom, ugovorom ili ako drugačije proističe iz same
prirode obligacionog odnosa.

6.3 Načelo savjesnosti i poštenja

Zakon o obligacionim odnosima ovaj pravni standard izdiže na nivo načela i propisuje:

„U zasnivanju obligacionih odnosa i ostvarivanju prava iz tih odnosa strane su dužne
da se pridržavaju načela savjesnosti i poštenja”;

savjesnost u subjektivnom smislu postoji kada su postupci strana u obligacionom
odnosu u svemu odraz njihovih istinitih uvjerenja u odnosu na konkretne činjenice
koje su predmet njihovog pravnog odnosa. Na primjer: savjesno postupa prodavac
koji prodaje stvar u uvjerenju da je njen vlasnik. On postupa nesavjesno, ako zna ili
može prema okonostima znati da nije vlasnik stvari koju prodaje. Isto važi i za
kupca;

savjesnost u objektivnom smislu („poštenje“) je „društvena ocjena ponašanja“ strana
u obligacionom odnosu koja se vrši kroz prizmu zakonskih propisa, običaja i
okolnosti konkretnog slučaja, nezavisno od njihovog subjektivnog (psihičkog)
odnosa prema pravno relevantnim činjenicama iz navedenog odnosa.

6.4 Načelo zabrane zloupotrebe prava

Pod zloupotrebom prava podrazumjeva se vršenje prava koje je protivno svrsi zbog koje je

ono dato, odnosno cilju zbog kojeg je to pravo priznato, odnosno ustanovljeno.

Pravo jednog lica, po pravilu, ograničeno je pravom nekog drugog lica, tako da se slobodno

može reći da pravo jednog lica prestaje tamo gdje počinje pravo drugog lica.

Na primjer: predstavlja zloupotrebu prava, kada vlasnik svoje pravo da obrađuje vlastito

imanje vrši tako da navodnjavajući svoju njivu poplavi dvorište susjednog imanja, ili kad
prekomjernim i neuobičajenim crpljenjem vode iz zajedničkog izvora ostavlja ostale korisnike
vodovoda bez vode.

6.5 Načelo jednake vrijednosti davanja (načelo ekvivalencije)

Ovaj pravni princip ugovornog prava podrazumjeva jednak odnos imovinskih vrijednosti

koje su angažovane u konkretnom obligacionom odnosu i ima za cilj da zaštiti obe strane u tom
odnosu, odnosno spriječi da dođe do narušavanja principa pravičnog odnosa uzajamnih davanja.

Na primjer: kod ugovora o kupoprodaji, cijena koja se plaća za stvar koja je predmet prodaje

mora da je bar približno jednaka vrijednosti stvari na tržištu.

Utvrđenje da li je u konkretnom ugovornom obligacionom odnosu narušeno načelo jednake

vrijednosti davanja vrši se metodom upoređivanja vrijednosti, s tim da je postojanje nesrazmjere u
uzajamnim davanjima, faktičko pitanje, koje se od strane suda utvrđuje u svakom konkretnom
slučaju. Načelo nema apsolutan karakter, tako da se pod njim ne podrazumjeva matematička
podudarnost uzajamnih davanja strana ugovornica, odnosno ne traži se da uzajamna davanja budu
potpuno ekvivalentna. Narušavanje načela povlači ništavost posla.

6.10 Načelo jedinstvenosti regulisanja ugovornih i drugih obligacionih odnosa

ZOO uvodi načelo da se odredbe zakona koje se odnose na ugovore jedinstveno primjenjuju

bez obzira da li se radi o ugovorima građanskog ili privrednog prava. Jedinstvenost regulisanja
obligacionih odnosa proističe i iz zakonske odredbe prema kojoj se propisuje da se odredbe Zakona
koje se odnose na ugovore shodno primjenjuju i na druge pravne poslove.

Dakle, svi ugovorni obligacioni odnosi se u Zakonu o obligacionim odnosima regulišu na

jedinstven način, s tim da zakonodavac posebnom odredbom reguliše posebnu kategoriju privrednih
ugovora kao što su:

“ugovori koje preduzeća i druga pravna lica koja obavljaju privrednu

djelatnost, kao i imaoci radnji i drugi pojedinci koji u vidu registrovanog zanimanja obavljaju neku
privrednu djelatnost, zaključuju među sobom u obavljanju djelatnosti koje sačinjavaju predmete
njihovog poslovanja ili u vezi sa tim djelatnostima”.

7 POJAM OBLIGACIONOG ODNOSA

Obligacioni odnos

ili obligacija je pravni odnos između određenih subjekata prava koji

predstavljaju strane u tom odnosu, na osnovu kojeg jedna strana (povjerilac, creditor) ima pravo
(ovlaštenje) da zahtijeva od druge neko davanje, činjenje ili nečinjenje, a druga strana (dužnik,
debitor) obavezu da takav zahtjev ispuni.

U obligacinom odnosu uvijek postoje

dvije strane

sa jednim ili više subjekata prava, od

kojih svaka, po pravilu, ima određena prava i obaveze. Sa stanovišta povjerioca, obligacija je
potraživanje, a sa stanovišta dužnika, ona predstavlja dug.

Strane u obligacionom odnosu ne možemo posmatrati samo na takav način da redovno jedna

strana ima ovlaštenje, a druga strana obavezu, već i tako da i jedna i druga strana, u međusobnom
odnosu, imaju i prava i obaveze, te da se i jedna i druga strana, u konkretnom odnosu istovremeno
mogu pojaviti kako u svojstvu povjerioca, tako i u svojstvu dužnika.

Tako, kod ugovora o kupoprodaji, postoje dvije strane, prodavac i kupac, od kojih svaka ima

i ovlaštenje i obavezu, odnosno i potraživanje i dugovanje prema drugoj strani. Prodavac ima
ovlaštenje da zahtijeva isplatu cijene za prodanu stvar, i sa tog aspekta on je povjerilac prema
kupcu, ali ima i obavezu da prenese svojinu na stvari koju prodaje i istu preda kupcu, pa se u tom
smislu istovremeno nalazi i u položaju dužnika.

8 OSOBINE OBLIGACIONOG ODNOSA

Obligacioni odnos (obligacija) kao imovinsko-pravni odnos između određenih lica na

osnovu kojeg nastaju određena prava i obaveze samo za učesnike toga odnosa, ima sljedeće
osnovne osobine :

obligacioni odnos je imovinsko-pravni odnos,

obligacioni odnos je pravni odnos između određenih lica,

obligacioni odnos je pravni odnos određene sadržine,

obligacioni odnos ima relativan karakter, tako da djeluje samo između subjekata tog odnosa
(dejstvo “inter partes”).

8.1 Obligacioni odnos je imovinsko-pravni odnos

U obligacionom odnosu neposredno konkurišu imovinski interesi subjekata toga odnosa kao

nosioca prava ili obaveza, u vidu povećanja ili smanjenja imovine.

Kod ugovora o poklonu, na primjer, darodavac ima interes da iz određenih razloga svoju

imovinu smanji, a daroprimac svoju imovinu poveća. Interes ne mora biti i neposredno izražen, kao