Ocjenjivanje učenika

Između pojmova kao što su ocenjivanje, merenje, vrednovanje postoji dosta tesna povezanost.

Uz ove, u literaturi se cesto srece i termin evaluacija. Za mnoge neki od ovih pojmova imaju

sinonimno znacenje, odnosno smatraju se jednim od oblika drugog pojma. Ovo poslednje cesto

važi za pojmove evaluacija, merenje i vrednovanje. Naime, u literaturi se cesto za pojam

evaluacija mogu kao sinonimi sresti termini vrednovanje i merenje, iako isti autori merenje

smatraju samo jednim od oblika vrednovanja i pracenja.

No, i pored pojmovne bliskosti, koja proizilazi, pre svega, iz istog predmeta koji se odnosi na

osnovne dokimološke kategorije: ispitivanje i ocenjivanje, medu srodnim pojmovima uocavaju se

ne samo terminološke, nego i sadržinske razlike. Pokušacemo sistematizovati ove slicnosti i

razlike kako bi se jasnije istakle karakteristike svakog od njih.

Najpre da sagledanim odrednicama markiramo pojam ocenjivanja, priznajuci mu centralno

mesto u strukturi pojmova koje posmatramo i koji su mu bliski

Ocenjivanje

/examination, evaluation; notation; Zensieren, Klassifizieren;/ je predmet

dokimologije /misli se ovde, pre svega na psihološki aspekt, prema Pedagoškoj enciklopediji/2,

ali i ne samo dokimologije, nego prema istom izvoru i didaktike i metodika pojedinih predmeta,

dakle, specijalnih didaktika. Prema istom izvoru, metodike pojedinih predmeta ocenjivanju

posvecuju pažnju više sa pedagoškog aspekta. Ocenjivanje, kao jedna faza, mikro element

nastave, tog složenog procesa u kome svi elementi, etape /pripremanje, obrada novih sadržaja,

vežbanja, ponavljanja I proveravanja/, svaki sa svojom saznajno-logickom, psihološkom,

materijalnotehnickom, didakticko-metodickom i dr. komponentom, mora biti povezan u skladnu i

jedinstvenu celinu, u razlicitim periodima razvoja nastavne prakse I didaktickih teorija, bilo je

razlicito definisano. Ono se, najpre dugo odnosilo, uglavnom, na znanja ucenika.3 Ovo posebno

važi za period skolastickih škola u kome se smatralo da je ucenik savladao odredene sadržaje ako

je znao doslovno da ih ponovi. Ovaj je primer dobar da se istakne i cinjenica povezanosti

karaktera i nacina ocenjivanja sa drugim aspektima nastave, odnosno, sa vladajucim sistemom

vrednosti u društvu, zatim sa vaspitnoobrazovnim ciljevima i zadacima, sa odredenim

koncepcijama škole, metodama nastavnog rada, oblicima i sredstvima organizacije

vaspitnoobrazovne delatnosti i sl.

Dakle, na primeru skolastickog ucenja i ocenjivanja istice se kao karakteristican autoritativni

metod predavanja, koji proizilazi iz smisla, shvatanja suštine, nastave i obrazovanja i njihove

vrednosne osnove. Snažan uticaj autoritarnog metoda predavacke nastave u skolastickim

školama, sa religijom kao osnovom skolasticke nastave i ucenja napamet crkvenih dogmi,

manifestovao se na nacine ocenjivanja rada ucenika. Veza izmedu metoda nastavnog rada

/autoritarni metod predavanja/ , metoda ucenja /ucenje napamet crkvenih dogmi/ , smisla i

shvatanja suštine nastave I njene vrednosne osnove /religija osnova skolasticke nastave/ i nacina

ocenjivanja znanja ucenika /provera doslovnog reprodukovanja pisanih I usmenih izvora/, je ovde

izrazito ocigledna. Reprodukovanje napamet naucenog teksta nije smelo biti od strane ucenika na

ispitu poremeceno slobodnim interpretacijama, o originalnosti ili samoinicijativnom

restrukturisanju, povezivanju delova sadržaja da i ne govorimo. Dakle, ovo je bilo nedozvoljeno i

pri ocenjivanju smatrano pogrešnim i povlacilo za sobom lošu ocenu. Doslovna reprodukcija

ucenih sadržaja tesno je vezana za razne aspekte nastave, a posebno se uocava tesna veza ovoga

sa nacinima rada u nastavi. Metod ucenja proizilazi iz metoda rada nastavnika koji cita tekst

naglas ili prica i pred ucenike postavlja zahtev da ovo što cuju doslovno zapamte, da verno

reprodukuju, bez stvaralackog odnosa itd. Tesna veza ocenjivanja i drugih aspekata nastave

reflektovala se i na suštinu pojma ocenjivanja, te se ona jednom vezivala samo za znanje ucenika,

da bi se u drugim periodima, kasnije, suština ocenjivanja sagledavala i u svetlu potpunijih i

odredenijih zahteva da se ocenjivanjem utvrduje stepen usvojenosti ucenickih znanja, umenja i

navika, stepen njihove profesionalne osposobljenosti, odnos prema radu /ucenju/, ispunjavanje

odredenih normi i sl.

Pra

enje

je za vecinu didakticara složena, kompleksna i, trebalo bi da bude, kontinuirana

delatnost u kojoj nastavnik, primenom odgovarajucih tehnika /testiranja, skaliranja,

evidentiranja.../ i instrumenata, dakle, sistemom postupaka, tehnika i instrumenata dolazi do

informacija o razvojnim tokovima i nivoima ostvarenosti predvidenog cilja i zadataka vaspitno-

obrazovnog rada. Pracenje je, dakle, u funkciji ocenjivanja i služi za prikupljanje informacija o

nivou, kvalitetu ostvarenja u nastavi sa stanovišta utvrdenog cilja. U funkciji ocenjivanja su i

postupci merenja, kojima se u znatnoj meri smanjuju negativne strane subjektivnosti ocene.

Iz ovog aspekta, dakle, uzimanjem u obzir specificnosti prirode pedagoškog merenja, tj. merenja

obrazovnih vrednosti, merenje bi se moglo definisati kao postupak utvrdivanja i uporedivanja

kvantitativnih svojstava sa utvrdenim pedagoškim standardima kao mernim jedinicama. U

svakom slucaju, merenje je u funkciji ocenjivanja, procenjivanja, vrednovanja, služi, dakle,

utvrdivanju i uporedivanju obrazovnih i uopšte razvojnih promena u ostvarivanju cilja i zadataka

nastave, pa i šire, vaspitnoobrazovnog rada u školi. To je, dakle, postupak kojim se nastavnik

služi u dolaženju do suda, procene kao osnova ocene.

1.1.

Ocjena

Ocena

/eng. marks, franc. notes, nem. Zensuren, rus. ocenki, otmetki,balp - sredstvo za

registrovanje uspeha ucenika, dakle, to je izraz stepena ili svojstva, osobina po kojoj se nešto

razlikuje, karakteristika, ili konvencionalna vrednost, tj. procena koja pokazuje kako se neko

izvršenje, ostvarenje vrednuje. Za ovo shvatanje ocene srecu se mišljenja da je neadekvatno za

ono što se obicno podrazumeva pod pojmom školske ocene, koja se, uglavnom, odnosi na

kvalitativni izraz svojstava i ima više prividnu numericku tacnost. Dakle, za razliku od skora, ona

nije sadržitelj neke jedinice merenja, te je otuda suštinski kvalitativna, cak iako je izražena

brojevima ili zasnovana na necemu što lici na kvantitativne skorove. Funkcije ocene su

višestruke, a odnose se najpre na izražavanje suda nastavnika o napredovanju i postignucima

ucenika, dakle, obaveštavaju ucenika i roditelja o postignutom uspehu, zatim služe kao osnova za

prevodenje ucenika u naredni razred, odnosno stepen obrazovanja; motivišu ucenike na veca

zalaganja, a i pokazatelji su posebnih sposobnosti kao osnova za izbor zanimanja i, naravno,

informišu o efikasnosti školskog rada.

1.2.

Razvrstavanje

Za pojmove koji su do sada razmatrani, posebno za pojmove ocenjivanja i merenja, važno je

posmatrati i znacenje pojma razvrstavanje /klasiranje/. Za procenu /koja je izvršena na osnovu

pravila koja propisuju korišcenje preciznosti, potpunosti i nepristrastnost/ karakteristika ili

kvaliteta nekog lica, odnosno, procesa ili predmeta kaže se da je izvršeno razvrstavanje.

Kvalitativnim razvrstavanjem smatra se ono kojim se samo utvr

uje prisustvo ili odsustvo nekog svojstva,

odnosno, kvaliteta.

Razvrstavanjem se, takođe, može odrediti i mesto na kvantitativnoj skali.

Razliku izmedu razvrstavanja i merenja je teško praviti zbog cinjenice da je merenje, u stvari,

uporedivanje nekog podatka sa nizom slicnih drugih podataka koji su rasporedeni na nekoj skali,

a da se pod razvrstavanjem /klasiranjem/ podrazumeva, takode, uporedivanje jednog svojstva sa

istim svojstvom kod niza drugih lica koji su vec ranije dobili svoje mesto na skali. Razvrstavanje

je, dakle, uporedivanje pojedinosti sa predstavnicima stepena, klasa. Lice koje se uporeduje

dobija skor, ili rang one osobe kojoj je najslicnije; svrstava se u klasu prema svojstvima koje

poseduje, odnosno prema slicnosti svojstava sa onima koja reprezentuju klasu.

Ako bi se, ipak, želela praviti razlika izmedu merenja i klasiranja, razvrstavanja, što nije

retkost, onda je o uporedivanju, kao suštinskom postupku merenja, znacajno naglasiti da se ono

vrši u odnosu na niz standardnih velicina /jedinice mere/ , kao i cinjenicu da je razvrstavanje

cesto samo kvalitativno, tj. da je u funkciji markiranja mesta, odnosno pripadanja kvantitativnoj

skali, te da procena, kao suština postupka razvrstavanja i pored korišcenja sistemskih postupaka

ne mora težiti potpunosti i preciznosti, što ne bi važilo za merenje. i merenje, dakle, kao i

razvrstavanje, ima za osnov poredenje, sa pedagoškim standardima kao mernim jedinicama. Ali,

svrstavanje se cešce oslanja na procene, a merenje na precizno uporedivanje kvantitativnih

svojstava. Svrstavanje, klasiranje cak, pri proceni, kao informacije za poredenja, koristi rezultate

merenja. Pored prethodno odredenih pojmova, za ocenjivanje ucenika znacajno je odrediti ovaj

pojam i u odnosu na pojam vrednovanja.

1.3.

Vrednovanje

Vrednovanje ili evaluacija smatraju se sinonimima /evaluation; Wertung/. Evaluacija

podrazumeva odredivanje relativne vrednosti necega prema usvojenom standardu.Ovo je

suštinska odrednica pojma evaluacije i odnosi se na njegov sopstveni znacaj. U didaktici i

pedagogiji uopšte evaluacija se odnosi na procenjivanje razvoja ucenika prema ciljevima

nastavnog programa.Ovo znaci da vrednovanje obuhvata identifikaciju i formulisanje širokog

opsega važnijih ciljeva nastavnog procesa /sve je skoro nemoguce obuhvatiti/, njihovo jasno

definisanje prema ponašanju ucenika koje treba da se ostvari, zatim izbor I izradu pouzdanih,

dobrih i prakticnih instrumenata procenjivanja ostvarenja. Vrednovanje je, tako, širi pojam od

proveravanja i ocenjivanja znanja u nastavi.

II.

Načini provjeravanja, vrednovanja i ocjenjivanja postignuća učenika

- usmeno
- pisano: testovi, višeminutne provjere znanja i eseji
- referati i prezentacije
- samostalne vježbe
- domaće zadaće
- ocjenjivanje rada u grupi - ocjenjivanje rada pojedinca i ocjenjivanje rada grupe

Usmeno provjeravanje i ocjenjivanje

Ocjena

Opis ocjena

Odličan

(5)

- potpuna usvojenost nastavnih sadržaja s razumijevanjem
- povezivanje usvojenog znanja sa drugim sličnim sadržajima
- visoko razvijena sposobnost analize i sinteze sadržaja
- razlikovanje bitnog od nebitnog uz uočavanje ključnih pojmova
- samostalnost u izvođenju pravila, ispravna i tačna primjena usvojenog znanja i
vještina
- primjerena aktivnost na času, sudjelovanje u obradi novih sadržaja, davanje
primjedbi i vlastitih primjera
- kreativna primjena usvojenih znanja i vještina u novim situacijama
- samostalno i samoinicijativno služenje dodatnim izvorima znanja

Vrlodobar

(4)

- poznavanje i razumijevanje svih nastavnih sadržaja skoro u potpunosti
- posjedovanje razvijene sposobnosti analize i sinteze sadržaja
- djelimično povezivanje usvojenog znanja sa drugim sličnim sadržajima
- primjena sadržaja, uglavnom, bez pogrešaka uz davanje nastavnikovih primjera
- zainteresiranost za nastavne sadržaje uz primjerenu aktivnost na času
- samostalno uočavanje i ispravljanje pogrešaka
- primjena usvojenih znanja i vještina u novim situacijama uz poticaj
- korištenje različitih izvora znanja uz poticaj

Dobar

(3)

- samostalna reprodukcija naučenih sadržaja uz manju pomoć nastavnika
- posjedovanje sposobnosti analize sadržaja
- djelimično povezivanje usvojenog znanja sa sličnim sadržajima
- primjena sadržaja sa manjim grešakama uz davanje nastavnikovih primjera
- ispravljanje grešaka uz pomoć nastavnika
- slabija aktivnost na času
- korištenje jednog izvora znanja (udžbenik ili zapis u svesci)

Dovoljan

(2)

- prisjećanje dijelova sadržaja ili osnovnih pojmova uz pomoć nastavnika
- djelimično pamćenje i reprodukcija naučenih sadržaja, ali bez primjene
- neučinkovita ili slabija aktivnost na času i u usvajanju sadržaja
- izostanak povezivanja sadržaja unutar predmeta
- činjenje grešaka i njihovo neuočavanje