Ocuvanje i zaštita biodiverziteta

•

Očuvanje i zaštita biološke raznovrsnosti (biodiverziteta), pored očuvanja klime,

je najvažniji zadatak u globalnoj zaštiti prirode, odnosno životne sredine na
planeti Zemlji

•

Ovi strateški pravci zaštite prirode na globalnom nivou potvrđeni su juna 1992.

godine u Rio de Žaneiru (Brazil), kada su šefovi država ili vlada 168 zemalja
sveta, među kojima je i bila i naša, usvojili Konvenciju o biološkoj raznovrsnosti
(Convention on Biological Diversity - CBD) čiji je osnovni cilj sprečavanje
iščezavanja vrsta i njihovih staništa.

ZAŠTITA PRIRODE I BIODIVERZITETA

Praktični razlozi za zaštitu biodiverziteta

Nestajanje divljih vrsta i njihovih staništa pretstavlja veliku opasnost za buduće
funkcionisanje čitave biosfere, kao i opstanak

samog

čoveka

Zbog toga su na svetskom nivou pokrenute akcije u cilju

zaustavljanja ovog procesa

Otkrivanje, upoznavanje i očuvanje biodiverziteta su

danas

najaktuelniji, najkompleksniji i najznačajniji zadaci svetske nauke i
prakse

Zbog toga je svetska naučna zajednica 2001. i 2002. godinu
proglasila Međunarodnim godinama istraživanja biodiverziteta

Time je nauka o biodiverzitetu proglašena jednom od najznačajnijih
na početku novog milenijuma

Praktični razlozi za zaštitu biodiverziteta

Međutim, nepredvidiva opasnost od iščezavanja ljudske vrste nije jedini
razlog zbog kog danas mnoge zemlje troše ogromne svote novca na
zaštitu svojih divljih vrsta i prirodnih ekosistema

Biodiverzitet pretstavlja osnovni ljudski resurs, koji, između ostalog,
donosi veliku dobit čoveku u sledećim oblastima :

- Poljoprivreda

Medicina (= Farmacija)

Šumarstvo i Hortikultura

- Turizam

„Crvena knjiga flore Srbije“

(I tom)

objavljena je

1999.

godine.

Obrađen 171 takson

(oko 5%

ukupne flore Srbije) od

600

ugroženih

na teritoriji Srbije.

•

4 vrste nepovratno

izgubljene

iz svetskog

genofonda

•

46 taksona iščezlo sa

teritorije Srbije

•

121 takson krajnje

ugrožen

(oko 3,5% flore

Srbije)

Iščezli taksoni

(EX) -

nema sumnje da je poslednji primerak mrtav.

Althaea kragujevacensis

Pančić

Lokalni endemt centralnog dela Srbije
Rasprostranjenje u Srbiji

Kragujevac,

Metino brdo, od Vraćevšnice prema
Ljuljacima.

Taksoni iščezli u prirodi (EW)-

estali sa teritorije Srbije, ali se nalaze u

drugim delovima Balkana ili Evrope.

Aconitum toxicum

Reichenb.

subsp.

toxicum

Rasprostranjenje u Srbiji:

Beljanica

(Rumunija - Karpati)

Orchis spitzelii

Sauter ex W. Koch

Rasprostranjenje u Srbiji:

Niš, Suva planina

(

Jugoistočni Alpi, Apeninsko i Balkansko poluostrvo,

zapadni Mediteran

)

Krajnje ugroženi taksoni (CR) -

takson je suočen sa izgledom najveće

verovatnoće da u neposrednoj budućnosti iščezne u prirodi.

Achillea alexandri-regis

Bornm. & Rudski

Stenoendemit severnog ogranka

Šar-planine,

Ošljak (Virova)

Paeonia officinalis

L. subsp.

banatica

(Rochel) Soó

Rasprostranjenje u Srbiji:

Deliblatska peščara

, Flamunda

Fruška gora

, Čerević

(Jugozapadna Mađarska, istočna Rumunija)

Adonis vernalis

Orchis

purpurea

Huds.

Ranjivi taksoni (VU) -

takson koji se suočava sa visokom verovatnoćom da

iščezne u prirodnim uslovima u srednje bliskoj budućnosti.

usulata

mascula

(L.) L.

•Samo za poslednjih 200 godina iščezlo je preko 600 vrsta životinja .
Ubijanjem ptica grabljivica, ali i svih predatorskih vrsta na najdirektniji
način se doprinosi poremećaju različitih ekosistema s obzirom na ključnu
ulogu grabljivica u regulisanju brojnosti vrsta glodara i insekata.

•

svakoj četvrtoj vrsti sisara preti istrebljenje

•

procenjuje se da će ovim tempom do 2050. nestati 30% svih poznatih
vrsta

•

najugroženije vrste su: majmuni, tigrovi, velike pande, slonovi,
tibetanske antilope, različite vrste krokodila, zmija i kornjača

•

veliki broj vrsta je

zauvek

nestao

Beloglavi sup

(Gyps fulvus)



Specijalni rezervat prirode „Uvac“ je stavljen pod zaštitu,

prevashodno da bi se očuvao i razmnožio beloglavi sup, najveća ptica

koja živi u Srbiji.



Beloglavi sup je retka vrsta orla lešinara, raspona krila do tri metra.



Ženka nosi samo jedno jaje i na njemu leže oba roditelja osam

nedelja.



Gnježđenje se obavlja uglavnom na krečnjačkim stenama.



Supovi polno sazrevaju sa oko pet godina.



Uloga beloglavog supa u lancu ishrane u ekosistemu je jedinstvena i

nezamenljiva – isključiva hrana su mu uginule životinje, čime

sprečava širenje zaraza.



Ova retka vrsta je pre dvadesetak godina bila pred izumiranjem.



Godišnje se beloglavim supovima u prirodu iznese preko 50 tona

hrane. Zahvaljujući tome, brojnost beloglavih supova se povećala na

300 jedinki.

BELOREPAN

(Haliaeetus albicilla)



FAKTORI UGROŽAVANJA: Uznemiravanje, seča starih
stabala, korišćenje pesticida u poljoprivredi i šumarstvu.



AKTUELNO STANJE: U Srbiji se orao belorepan najčešće
sreće u Vojvodini, uz velike ravničarske reke bogate
plenom. Glavna gnezdilišta su u zoni Gornjeg Podunavlja .



AKTIVNE MERE ZAŠTITE: U Evropi su ostvareni pozitivni
rezultati na povećanju populacije formiranjem hranilišta.
Kod nas su takva namenska hranilišta otvorena na Fruškoj
Gori, na Vršačkim planinama i u Deliblatskoj peščari.
Najstarije hranilište kod nas na Fruškoj gori uspostavljen je
još 2004. godine i od tada aktivno funkcioniše. Hrana se
pretežno iznosi u jesenjem i zimskom periodu. U sklopu
hranilišta je 2008. godine, na bezbednoj udaljenosti od
mesta gde se ostavlja hrana, izgrađena osmatračnica za
posmatranje ptica i dešavanja. Potreba za takvim mestima
dokazuje podatak da je prilikom jednog obilaska na
hranilištu registrovan i orao krstaš u grupi sa 8 belorepana.

TEKUNICA

(Citellus citellus)



OPIS VRSTE: Sisar iz reda glodara. Veoma ljupka
životinja, kratkog repa , malenih ušiju i krupnih
očiju, smeđesive boje.



RASPROSTRANJENJE: Jugoistočni deo srednje
Evrope.



STANIŠTE: Tipični stanovnik stepskih predela a
nastanjuje i pašnjake uz puteve, nasipe i ostala
neobrađivana zemljišta.



ISHRANA: Kao biljojed hrani se zelenim delovima,
cvetom i semenom, kao i lukovicama zeljastih
biljaka.



FAKTORI UGROŽAVANJA: Nestajanje i
fragmentacija

ŠARENI DAŽDEVNJAK

(Salamandra

salamandra)



OPIS VRSTE: Prosečne dužine od 15 cm do 25 . Telo je
crne boje pokriveno krupnim žutim ili narandžastim
pegama sa leđne i bočnih strana. Na površini glatke i
sjajne kože uočavaju se mnogobrojne otrovne žlezde koje
luče otrovne materije (neurotoksine) koji izazivaju
zapaljenje sluzokože, a kod manjih životinja izazivaju i
smrt.



RASPROSTRANJENJE: Holandija, Slovenija, Španija,
Hrvatska, Italija, Srbija itd.



STANIŠTE: Šumska staništa sa dosta hladovine i u blizini
vode,najčešće brdskih potoka i izvora. Najveći deo
vremena provode ispod stena i panjeva ili se kriju po
pukotinama, rupama i ispod korenja velikog drveća. Takvo
stanište im pruža zaštitu i dovoljnu vlažnost.



ISHRANA: Gliste, puževi, insekti i njihove larve, račići.

ŠARENI DAŽDEVNJAK

(Salamandra

salamandra)



FAKTORI UGROŽAVANJA: Uništavanje prirodnih
staništa, zagađenost površinskih voda, klimatske
promene, sakupljanje u komercijalne svrhe,
unošenje alohtonih predatorskih vrsta. Brojnost
ove vrste je u opadanju. U Republici Srbiji nalazi se
na listi strogo zaštićenih divljih vrsta biljaka,
životinja i gljiva.



AKTIVNE MERE ZAŠTITE: Očuvanje prirodnih
staništa, reintrodukcija vrste na prostore sa kojih je
ona iščezla i monitoring vrste.

Uredba o stavljanju pod kontrolu korišćenja

i prometa divlje flore i faune

(Službeni glasnik RS 09/2010).

Zakonske mere sakupljanja, korišćenja i prometa

78 samoniklih biljnih vrsta, 3 vrste

lišajeva i 14 vrsta gljiva

koje su ugrožene ili mogu postati ugrožene nekontrolisanim

korišćenjem.

Equisetum arvense

Asarum europaeum

Naredba o zabrani sakupljanja pojedinih zaštićenih vrsta divlje flore i
faune u 2011. godini (Ministarstvo životne sredine, rudarsatva i prostornog
planiranja

)

Hypericum barbatum

Jacq

Hypericum maculatum

Crantz

Na celoj teritoriji Srbije

•

Začeci zakonske zaštite prirode u Srbiji datiraju još iz XIV veka.
Članom 123. Dušanovog zakonika iz 1349. godine, rudarima Sasima
je bila zabranjena seča šuma i utvrđena je obaveza sadnje na
mestima gde je šuma posečena.

•

Despot Stefan Lazarević je 1412. godine doneo prvi zakon o rudama
kojim je regulisano vlasništvo, način i uslovi korišćenja mineralnih
sirovina.

•

Prvo područje koje je stavljeno pod zaštitu na teritoriji današnje
Srbije bila je Obedska bara, stavljena pod zaštitu još 1874. godine.

•

Prvo zaštićeno prirodno dobro u Srbiji proglašeno je 1948. godine.
Bio je to šumski rezervat zeleničeta ili lovor - višnje (

Prunus

laurocerasus

) u bukovoj šumi na Ostrozubu.

•

Prvi nacionalni park u Srbiji - NP ‘’Fruška Gora’’ proglašen je 1960.
godine.

Na teritoriji Srbije do sada je proglašeno

Nacionalnih parkova:

TARA, KOPAONIK, ŠAR

PLANINA, FRUŠKA GORA, ĐERDAP

Tara

Šar planina

Fruška Gora

Ovčarsko-kablarska klisura

Vlasina

Jelašnička klisura

Zasavica

Goč

Botanička bašta “Jevremovac”

BOTANIČKE BAŠTE

– obrazovne i naučne institucije, veštački refugijumi i

eksperimentalni poligon za očuvanje i razmnožavanje kritično ugroženih biljnih
vrsta.

PRIVATNE KOLEKCIJE ŽIVIH BILJAKA

(male bašte, alpinetumi) –

male, alternativne botaničke bašte

Privatna bašta na Zvezdari

Zaključak



Gubitak biodiverziteta je jedan od najvećih problema 21. veka. Nestajanje vrsta i

ekosistema, kao i gubitak genetičke raznovrsnosti pokreće lančanu reakciju koja

vodi ka drastičnim posledicama.



Zajedno sa klimatskim promenama, gubitak biodiverziteta predstavlja najkritičniju

globalnu pretnju životnoj sredini i može dovesti do značajnih ekonomskih i

socijalnih gubitaka.



Naime, pored svoje suštinske vrednosti za prirodu, biodiverzitet je važan i kao

resurs za ljudsko društvo, uključujući socijalni i ekonomski značaj biodiverziteta

za poljoprivredu, šumarstvo, turizam, upravljanje vodnim resursima, zdravlje ljudi,

kvalitet života, razvoj seoskih područja.

Ali i još mnogo više od toga...

•Nestanak pojedinih vrsta narušava ekosisteme i vodi polagano njihovoj razgradnji i
sigurnom propadanju. Nepovratni gubitak biodiverziteta ima trajni uticaj na opstanak
preostalih vrsta, uključujući tu i čoveka.