Sažetak
Profesionalni sport je postao široko područje društvenog života, ugrađen u sve vitalne
elemente društvene strukture ( posebno ekonomsku sferu) zbog čega se javila potreba za
naučnim istraživanjem ovog fenomena. Odnosi na relaciji profesionalni sport - ekonomija -
savremeno društvo veoma su raznovrsni, uzajamni i promenljivi pogotovo u današnjem
vremenu. Položaj i uloga sporta uopšte, a samim time i profesionalnog (vrhunskog) sporta
razlikovala se između zemalja, kroz istoriju, kako po epohama tako i u okviru iste epohe, sve do
sadašnjeg savremenog društva u kojem profesionalni sport zbog mnogih razloga zaslužuje
poseban tretman. Njegov položaj razlikuje se u demokratskim i nedemokratskim društvima a
njegova afirmacija zavisi od društveno - političkog sistema. U razvijenom savremenom društvu
profesionalni sport je nezavisno područje, pre svega u ekonomskom smislu, jer široko sportsko
tržište predstavlja idealan prostor za plasman kapitala i stvaranje profita. U uslovima visokog
stepena društveno - ekonomskog razvoja potreba za proučavanjem ekonomskih dimenzija
profesionalnog sporta dobija sve veći značaj. U savremenom društvu menadžment u
profesionalnom sportu predstavlja naučnu disciplinu, odnosno koristi naučne metode prilikom
donošenja odluka. U savremenom društvu menadžeri upravljaju svim segmentima
profesionalnog sporta i osnovni cilj njihovog delovanja jeste unapređenje i razvoj profesionalnog
sporta i sporta uopšte. U savremenom profesionalnom sportu marketing, po ulozi i važnosti,
predstavlja najznačajniju radnu funkciju bilo koje sportske organizacije. Pojmovi sportsko
tržište, sportski proizvod i sponzorstvo u ekonomskom smislu moraju se dobro poznavati kako bi
se shvatio značaj profesionalnog sporta za budžet jedne nacije, pogotovo danas u perodu posle
velike svetske ekonomske krize. Shvatanje ekonomskih dimenzija profesionalnog sporta u
savremenom društvu mora postati prioritet kako bi se i društvo i sport razvijali u pozitivnom
smeru. Sportski događaj predstavlja ogledalo efikasnosti ne samo sportskog treninga i pripreme
vrhunskih sportista, već i drugih funkcija sportske organizacije i profesionalnog sporta uopšte.
Suština profesionalnog sporta i sportskog događaja jeste takmičenje, bez kojeg je nemoguće
objasniti sport kao društveni fenomen. Na kraju treba istaći da ekonomija kao najbitniji element
društvene strukture deluje na sport, kao što i sam sport, a naročito profesionalni (vrhunski) utiče
na razvoj savremenog društva.
Ključne reči
: sport, profesionalni sport, društvo, savremeno društvo, ekonomija, sportski
menadžment, sportski marketing, sportski događaj.
1. UVOD
Uporedo sa razvojem savremenog društva, kao prateća pojava tog procesa razvijaju se i
dobijaju sve veći značaj raznovrsne delatnosti koje obuhvataju pojam sporta, a posebno
profesionalnog sporta kao njegovog najvišeg dometa. Opravdanost i celishodnost ekonomskog
pristupa fenomenu profesionalnog sporta potiče iz činjenice da je reč o materiji koju ne proučava
nijedna posebna naučna disciplina, kao i iz toga da se ovde radi o specifičnom redu pojava,
odnosa i aktivnosti koje se ne sreću u ostalim područjima društvenog života i u kojima vladaju
specifični ekonomski odnosi, koje istovremeno u celini i njihovoj unutrašnjoj povezanosti
predstavljaju zaokružen sistem sa sopstvenom relativnom samostalnošću. Ovaj rad ima za cilj da
bliže objasni pomenute pojave, jer će samo njihovo dobro poimanje, kako od strane pojedinaca i
društvenih grupa tako i od strane društva u celini, istovremeno omogućiti i njihovo unapređenje i
razvoj.
1.1. TERMINOLOŠKA I POJMOVNA ODREĐENJA
Nekadašnji pokušaj definisanja sporta, određivali su
sport
kao jedan poseban entitet fizičke
kulture, koja se pored sporta sastoji još iz dva entiteta: rekreacije i fizičkog vaspitanja. Fizička
kultura kao apstraktna teorijska tvorevina ne predstavlja samo prost zbir ova tri entiteta, već se
oni međusobno prožimaju, pri čemu prostor, tj. čvorište njihovog preklapanja predstavlja fizička
aktivnost i njome stvorena dobra, a sport se definiše kao izraz duboko ličnih poriva za
aktualizacijom sopstvene ličnosti u šta društvo vremenito i na različite načine ugrađuje svoje
interese, a kojeg čine vrhunski, profesionalni ili takmičarski sport i rekreativni sport.
(Matić i
Bokan, 1990)
Prema modernim shvatanjima sintagma fizička kultura zamenjuje se sintagmom sportska
kultura gde pojam sporta dobija znatno šire značenje. Zanimljivo je objašnjenje autora
Radulovića koji kaže: “Postoji još jedan razlog da se pojam fizička kultura zameni pojmom
sportska kultura. Jer kao što se niko ne bavi kulturom kao oblašću društvene delatnosti, već
slikarstvom, književnošću, muzikom, glumom i drugim delatnostima u oblasti kulture, tako se ne
može baviti fizičkom kulturom, već određenim delatnostima u ovoj oblasti kao što su košarka,
rukomet, gimnastika, planinarstvo, plivanje i druge delatnosti u ovoj oblasti. Dakle mora se
prihvatiti činjenica da se deca, omladina i odrasli bave određenim sportom a ne fizičkom
kulturom”.
(Stefanović, 2011)
Sport predstavlja ljudsku delatnost nastalu iz potrebe čoveka za kretanjem, igrom, zabavom,
nadmetanjem i telesnim vežbanjem i čije je osnovno obeležje takmičenje. On danas u
savremenom društvu prožima sve oblasti ljudske delatnosti i aktivnosti i teško je povući oštru
granicu između toga šta sport predstavlja a šta ne.
Pojam
profesionalnog sporta
podrazumeva takmičenja i sve njihove aspekte, odbranih,
visoko selektiranih pojedinaca, koji se nazivaju vrhunskim sportistima i koji se sportom bave kao
2. PREDMET, CILJ I ZADACI ISTRAŽIVANJA
Predmet istraživanja
u ovom radu su ekonomske dimenzije profesionalnog sporta u
savremenom društvu.
Cilj istraživanja
je prikaz i analiza ekonomskih dimenzija profesionalnog sporta u
savremenom društvu, kako bi se sagledala relacija profesionalnog sporta sa ekonomskom sferom
društvene delatnosti.
Zadaci istraživanja su:
definisati pojmove profesionalni sport, ekonomija, savremeno društvo;
istražiti položaj sporta u različitim društvenim sistemima kroz istoriju;
opisati odnos profesionalnog sporta sa ekonomskom sferom društvene delatnosti;
opisati ekonomsku strukturu profesionalnog sporta;
definisati i objasniti pojam menadžmenta u profesionalnom sportu;
definisati i objasniti pojam marketinga u profesionalnom sportu.
3. METOD ISTRAŽIVANJA
U radu je primenjen
konkretno istorijski metod
u cilju situiranja problematike u date
društveno - istorijske okvire. Istraživanje položaja, statusa i uloge profesionalnog sporta
posmatran je kroz prizmu društveno - ekonomskog sistema u procesima savremenog društva.
Za analizu relacija profesionalnog sporta i savremenog društva upotrebljen je
teorijsko -
analitički metod,
kako bi se na adekvatan način objasnili ovi fenomeni i njihov međusobni
odnos.
Pored toga, primenjen je i
komparativni metod
u cilju uporedne analize različitih teorijskih
koncepata osnovnih pojmovno - metodoloških pitanja, pre sveka ekonomskih dimenzija
profesionalnog sporta, sportskog menadžmenta i sportskog marketinga.
Telesna vežbanja javljaju se i u drevnom Egiptu, zemljama Dalekog Istoka (drevna Kina,
Indija, Japan), zemljama Sredozemlja (Krit, Mikena) i uglavnom imaju vojničko ili religijsko
obeležje.
U antičkoj Grčkoj telesno vežbanje dobija novu dimenziju. Javlja se ideal kalokagatije, tj.
harmonijskog razvoja tela i duha. Telesno vežbanje je usmereno na lepo i skladno izgrađeno telo.
Najznačajniji oblici telesnog vežbanja bili su: trčanje, skakanje, bacanje diska (diskosa), bacanje
koplja, rvanje, pesničenje, pankration, pentlaton (petoboj), dizanje tereta, igre (sferistika),
streljaštvo, ples (igranje), kupanje i plivanje, trke kolima.
(Ilić, 1994)
Grade se, u početku, jednostavna vežbališta za trčanje, koja su nazvana dromosi, a zatim i
objekti nazvani gimnazije („gimnazion“). U gimnazijama su mladići uz pomoć trenera vežbali
trčanje, skakanje sa halterima, bacanje diska, bacanje koplja i rvanje, tj. pet takmičarskih
disciplina koje su sačinjavale pentatlon. Gimnazije postepeno postaju mesta na kojima počinju
da se odvijaju filozofske i političke rasprave. Mladići su se takmičili ne samo u brzini i snazi, već
i u muzici, recitovanju i govorništvu. Tako gimnazije postaju centar kulturnog i društvenog
života Grka.
U antičkoj Grčkoj, pre nego što su i osnovane brojne državice, organizovane su različite
verske svečanosti i manifestacije na kojima su priređivana i brojna nametanja, koja su preteča
današnjim sportskim takmičenjima. U osnovi tih nadmetanja bio je nagon za takmičenjem radi
pobede. Najpoznatije među njima bile su Olimpijske igre.
„Antičke i ovovremenske Olimpijske igre osmišljene su u dva različita društva, koja poštuju
različite moralne kodekse, klanjaju se različitim bogovima i deli ih od pamtiveka do danas skoro
3000 godina istorije. Pa ipak, uprkos tim različitostima postoji mnogo jakog sinkretizma...“ .
(Stefanović, 2012, s. 52)
I antičke Olimpijske igre, kao i savremene isprepletane su sa politikom, etikom, ljudskim
dostignućima, kulturom i dr.
Većina raznovrsnih oblika telesnog vežbanja javila se i razvija se u Rimu pod uticajem grčke
kulture. Postojala su različita takmičenja i igre: trčanje, bacanje diska, bacanje koplja, skok u
dalj, šakanje, rvanje, plivanje i dr. Vežbanje je bilo uglavnom vojničkog karaktera. Sa pojavom
profesionalne najamničke vojske, omladina Rima je oslobođena obaveze dugotrajne, stroge i
naporne vojničke pripreme, pa tako nestaje potreba i za njihovim telesnim vežabanjem. Počinju
se organizovati javna takmičenja i igre na kojima učestvuju grčke profesionalne atlete. Javljaju
se borbe gladijatora, koji su najčešće bili vlasništvo bogatih pojedinaca. Telesno vežbanje
Rimljana polako izumire i građani Rima postaju publika.
U rimsko doba, tačnije 394. godine, Olimpijske igre bivaju ukinute Ukazom koji je
zabranjivao mnogoboštvo. Hrišćanstvo je zabranjivalo i ukidalo sve značajne takmičarske
manifestacije nastale u Grčkoj i Rimu. Telesno vežbanje gubi svoju duhovnu dimenziju i
uglavnom biva primenjivano u cilju vojničke pripreme.
U feudalnom dobu telesno vežbanje je jedino bilo organizovano kroz vaspitanje i obuku
budućih vitezova. Osnovno zanimanje feudalaca bio je rat. Tokom XVIII veka počinje da slabi
moć feudalnog društvenog sistema a plemstvo gubi svoju ekonomsku i političku dominaciju.
