2. KOLOKVIJUM
66. UGARSKA- DRŽAVNO UREĐENJE I DRUŠTVO
Vlast dele tri zapovednika : Arpad, vrhovni vojni zapovednik, zapovednik ratnika.prema rodovskom načelu 5-6
rodova čine pleme. Na čelu roda , je vođa a uz njega ratnici. Arpadi su u Erdelju vremenom gotovo potpuno
osamostalili. Stepan je organizovao državu na teritorijalnom principu, na čelu je kralj. Čelnicima rodova je
oduzeo utvrde 2/3 zemljišta sa žiteljima i osnovao županije. Zemljište pripada kralju, koji pojedincima daje puno
vlasništvo uz obavezu vojne službe. Zemlja se deli na okruge na čelu je kraljev službenik župan. Na čelu rodova
je rodovsko plemstvo ( velikaši ). Župani , kraljeva pratnja i osobe kojima je on dao posede su novo plemstvo.
Između plemića i podanika je međusloj tvrđavnih vojnika. Oni za vojnu službu dobivaju zemljište u trajni
stvarnopravni zakup. Neki su npr. u Slavoniji odlukom sabora 1273. g. priznati za plemstvo, dok su drugi postali
kmetovi. Kralj je plemstvu Zlatnom bulom priznao značajne privilegije. Nisu dužni plaćati poreze i davanja, a
kralj im neće odsedati na posedima i Crkva je oslobođena plaćanja poreza.
67. UGARSKA- ZLATNA BULA
Zlatna bula Andrije II iz 1222.g. označava prelaz partimonijalne u stalešku državu. Sadrži odredbe o pravima
podanika, koje bi danas tumačili kao temeljna ljudska prava i slobode. Najvažnije je pravo otpora i protivljenja.
Plemstvo se može oružijem pobuniti protiv vlasti tj. kralja ako krši povlastice iz Zlatne bule. Kralj ne može
zatvoriti podanika bez sudskog poziva i postupka. Državnim službenicima zabranjeno je tlačiti i ugnjetavati niže
slojeve, kao i podanike koji žive na područiju njihove uprave, te će im nakon sudske presude vratiti oteto.
Nikome ne može biti oduzeta imovina stečena na pošten način. Supruzi se ne oduzima miraz, ako je muž osuđen
ili poginuo u dvoboju. Jedna osoba ne može vršiti više državnih funkcija. Moćni ljudi ne smeju ometati sud i
izvršenje pravde, braneći osuđene osobe.
68. VIZANTIJA- DRŽAVNO UREĐENJE
Država je autokratska monarhija. U prvoj fazi je i teokratska, jer je vladar i poglavar crkve, kasnije kad je na čelu
patrijarh, ostala je premoć države nad crkvom. Car, imperator ( od 7.veka zove se bazileus ) ima vrhovnu,
zakonodavu, sudsku, izvršnu, vojnu i crkvenu vlast. Ministar carske kuće stoji na čelu carske garde, službe
sigurnostii međunarodnih odnosa. Kvestor dvora na čelu pravosuđa, nadležan za zakonodavstvo. Comes sacarum
largitionum rukovodi državnim funkcijama. Comes rerum privatarum upravlja carskim imanjima. Državni savet
satavljen od najvišnih državnih službenika stoji uz vladara. Senat šire telo u koje uz sadašnje ulaze i raniji
državni funkcioneri. Formalno je birao cara, ali postepeno gubi na važnosti. Država se deli na 2 prefekture
( orijent, ilirik ) na čelu prafect praetorio, ima sudsku i administrativnu vlast. Prefekture se dele na dijeceze, na
čelu vikar. One s dele na provincije, na čelu rektor. Najniže su opštine, kojima upravlja opštinski senat i izborni
službenici pod nadzorom države. Vojna uprava odvojena od građanske. Od 7. veka uvodi se podela države na
teme, one se dele na turme, a ove se dele na bande.
69. VIZANTIJA- DRUŠTVO
Ikonoborci štite mali i srednji posed slobodnih seljaka, koji su poreski i vojni obveznici ) Zemljoradnički zakon ).
Udruženi su u seoske opštine, koje su poreske jedinice. Vizantija je ugrožena napadima raznih naroda ( Arapi,
Sloveni, Persijanci, Avari ) koji uništavaju veleposede na kojima rade zavisni seljaci. Od 7. veka osnivaju se
vojno-administrativen jedinice- teme. Na njima mali posedivojnika statiota i slobodnih seljaka uz obavezu obrade
zemlje, vojnu i poresku obavezu. Jača vojnički, imovinski, finansijski. U 9. veku zapada u krizu, posledica
razvoja pronija ( zemljišni posed koji pronijar dobiva na doživotno uživanje uz vojnu obavezu ). U početku ona
je neotuđiva i nenaseljiva. Pronija je slična feudu, jer na njoj rade zavisni seljaci ( parici ), koje pronijar dobijo sa
njom. Od 13. veka su nasledne. Zbornik zakona Batilike ozakonjuje novi položaj seljaka, dajući mogućnost
dinatima da šire posede na štetu seljačkih. Parik ima položaj obaveznopravnog zakupca. Nakon 30 g. on postaje
vezanim seljakom, ali prema odredbi Šestoknjižja iz 14. vekastiče stvarno pravo na zemlju. Ne može se oterati sa
nje , ali se može prisiliti da je obrađuje. Vizantijski feudalizam vlada većim delom jugoistočne Evrope do
1180.g., a i kasnije direktno ili indirektno utiče na pravo južnih Slovena.
70. VIZANTIJA- IZVORI PRAVA
U 8. veku su doneti Zemljoradnički zakon, Pomorski zakon, utemeljen na starim propisima ostrva Rodos i
Vojnički zakon. Zemljoradnički zakon najverovatnije je donet za vreme cara Justinijana II ( 685-695.g. ), da
reguliše agrarne odnose nastale doseljavanjem Slovena. Naziva se i Slovenski zakon, jer sadrži elemente
slovenskog običajnog prava. Sastoji se od 10 odeljaka i sadrži propise o zaštiti imovine, privatnom vlasništvu
slobodnihseljaka u seoskim opštinama, kolektivnom vlasništvu nad neobrađenim zemljištem ( pašnjaci, šume ), o
krađi, poljskoj šteti...Carevi lav Izaruijski i Konstantin izdaju 726.g. Eklogu, kratki priručnik ( 18 glava ) koji
sadrži najvažnije odredbe građanskog ( bračnog i naslednog ) postupnog i kaznenog prava. Polazeći od
Justijanovog rimskog prava Ekloga je išla na to da ga izmeni u pravcu hrišćanskog većeg ,, čovekoljublja ,,. Nju
je trebalo da prati moralna i profesionalna obnova sudstva i to tako što bi se sudije materijalno obezbedile, a
korumpirani i pristrasni bili odstranjeni iz suda. Kada je sredinom 9. veka uspostavljeno poštovanje ikona Ekloga
je ukinuta, a osnaženo je Justinijanovo zakonodavstvo, ali to je bilo samo formalno jer se Ekloga i dalje
primenjivala u sudovima.,
71. RUSIJA- DRŽAVNI ORGANI, KIJEVSKA RUSIJA
Vladajući sloj ( knez i boljari ) , seljaci žive u opštinama, manjim ( verv ) i većim ( mir ), koje su podređene
područiju manjeg grada, a ovi su podređeni glavnom gradu države. Gradovi-države ( Kijev, Smolensk,
Novgorod, Rostov...)su posebnost Rusije. Knez sa pratnjom, čiji su viši sloj ogniščani, boljari, te vladajući sloj
glavnog grada i skupština vrše vlast, npr. ubiru tibut nad manjim gradovima ostavljajući im znatnu samoupravu.
Većinu stanovništva čine slobodni seljaci ( smerdi ), a poljoprivreda je osnovna delatnost. U Kijevskoj Rusiji
seljak je suvlasnik zemlje koju obrađuje sa suvlasnicima, sa nepodeljenim članovima porodice obrađuje
porodičnu , a ne individualnu zemlju. Vladajući sloj boljari nisu feudalnu ovisni o nadređenim knezovima, jer
smeju da prelaze u službu drugoga. Od kneza su dobivali na upravljanje područije, gradove i volosti, što
uključuje pravo na sudstvo i davanja. Rang i čast boljara zavisi od službe. Petar Veliki ukazom 1722.g. svrstav
državne i vojne činovnike u 14 ,, činova,, prvih 8 činova su plemstvo i osloboćeni su telesnih kazni, davanja i
obaveza. Seljaci su u kmetovskom položaju ( barščina ) ili plaćaju zakupninu ( obrok ) do ukidanja kmetstva
1861.g. Ostaju u sastavu opštinskih zajednica ( mir ) , ukinute 1906-1910.g.
72.RUSIJA- DRŽAVNI ORGANI,
MOSKOVSKA RUSIJA
!!!
Vladajući sloj ( knez i boljari ) , seljaci žive u opštinamamanjim ( verv ) i većim ( mir ), koje su podređene
područiju manjeg grada, a ovi su podređeni glavnom gradu države. Gradovi-države ( Moskva, Smolensk,
Novgorod, Rostov...)su posebnost Rusije. Knez sa pratnjom, čiji su viši sloj ogniščani, boljari, te vladajući sloj
glavnog grada i skupština vrše vlast, npr. ubiru tibut nad manjim gradovima ostavljajući im znatnu samoupravu.
Većinu stanovništva čine slobodni seljaci ( smerdi ), a poljoprivreda je osnovna delatnost. U Rusiji seljak je
suvlasnik zemlje koju obrađuje sa suvlasnicima, sa nepodeljenim članovima porodice obrađuje porodičnu , a ne
individualnu zemlju. Vladajući sloj boljari nisu feudalnu ovisni o nadređenim knezovima, jer smeju da prelaze u
službu drugoga. Od kneza su dobivali na upravljanje područije, gradove i volosti, što uključuje pravo na sudstvo
i davanja. Rang i čast boljara zavisi od službe. Petar Veliki ukazom 1722.g. svrstav državne i vojne činovnike u
14 ,, činova,, prvih 8 činova su plemstvo i osloboćeni su telesnih kazni, davanja i obaveza. Seljaci su u
kmetovskom položaju ( barščina ) ili plaćaju zakupninu ( obrok ) do ukidanja kmetstva 1861.g. Ostaju u sastavu
opštinskih zajednica ( mir ) , ukinute 1906-1910.g.
73. RUSIJA- RUSKA PRAVDA, KRIVIČNO PRAVO
Najvažniji izvor prava u Kijevskoj Rusiji bila je Ruska pravda, koja predstavlja kodifikaciju običajnog prava.
Tekst zakonika sačuvan je u 3 redakcije ( 1. Jaroslav Mudri, 2. Jarosavljevići , tri Jarosavljeva sina,3. Vladimir
Monomah ). Po Ruskoj pravdi kazna za ubistvo rešavana je pod vizantijskim uticajem i pod uticajem domaćih
prilika. Vladimir suočen sa porastom razbojništva i pod uticajem vizantijskih episkopa uvodi smrtnu kaznu. Posle
nekog vremena i episkopi Vizantinci su uvideli da smrtna kazna ne odgovara domaćim prilikama, pa su sami
inicirali povratak ranijem običajnom ( novčanom ) kažnjavanju. Prema Jarosljevoj Pravdi za ubistvo je
prava. Kuran sadrži načela vere, morala i prava. Po predanju Muhamed ga je diktirao od 610-632.g. Sadrži
propise koje mu je bog objavio u Meki i Medini. Sunet je Muhamedovo tumačenje kurana, nastala na osnovu
njegova života. To su izreke, način života i prećutno odobrenje tuđih dela, ako ih je učinio nakon što je počeo
propovedati. Idžithad je pravo učenih ljudi da tumače Kuran i Sunet i mogu stvarati i nove propise za uređenje
pitanja koja nisu bila utvrđena. Kijas su rešenja pravnika utemeljena na analogiji, primeni pravnih pravila ili
načela na slične slučajeve. Urf adet su narodni pravni običaji. Er rei je rešenje konkretnog sudskog slučaja po
slobodnom odlučivanju, ako nema rešenja ili se ne može izvesti iz izvora.
78. ARAPSKA DRŽAVA- PRAVO SVOJINE
Zemlja je Božje dobro a pravo raspolaganja pripada samo kalifu, koji je može ustupiti pojedincu uz obavezu
plaćanja poreza. Zemlja osvojena od neprijatelja služi islamskoj zajednici, državna je i naziva se mirijska. Daje
se na zakup najuglednijim Arapima,a zašta plaćaju ušur. Vremenom posedi dobija karakter vlasništva. Mulk
zemlje predstavljaju puno vlasništvo, vlasnik plaća desetinu. Mulk su i gradske nekretnine, zgrade, vrtovi. Ikta
posed je privremeno pravo korištenja zemlje uz uslov vrženja službe, nakon smrti ili prestanka službe vraća se
državi. Vakuf su dobra koja država ustupa verskim institucijama, trajno zadržava taj status, van prometa je i ne
može se otuđiti. Vakuf se gasi ako nestane pravna osoba za koju je vezana. U šerijatskom pravu kod prenosa
vlasništva mora se predati stvar, posed nastao bez pravnog poseda nije pravno zaštićen. Zalog se smatra
obaveznim, a ne stvarnim pravom. Zemljišne služnosti ne nestaju ugovorom, već zakonom ili ograničenjem
prava vlasništva.
79. ARAPSKA DRŽAVA- BRAČNO PRAVO
Brak se zaključuje ugovorom, pred dvojcom muških svedoka. Suniti priznaju stalni brak ( s najviše 4 žene ) i
brak s robinjom ( nestaje ukidanjem robstva ), a šiti i brak na određeno vreme ( muta ). Venčani dar daje
mladoženja pri zaključivanju braka, a osigurava ženu u slučaju prestanka braka. Apsolutne smetnje
onemogućavaju zaključenje braka ( srodstvo, broj žena, bračnost žene, razlika u veri- suniti dopuštaju mešovit
brak muškarcu, šiti zabranjuju). Muž ima tzv. bračnu vlastjer se prema Kuranu smatra sposobnijim daupravlja
porodicom. Muž je dužan izdržavati ženu ( stan, hrana, odeća ). Žena je dužna pokornosti mužu i vođenje
domaćinstva, nije obavezna doprinositi troškove u braku. Potpuni prestanak braka nastaje otkazom ( priznaje se
samo mužu ), uzajamnim sporazumom, sudskom presudom i poništenjem. Žena može kupiti razvod.
80. TURSKA – DRŽAVNO UREĐENJE
Turska je aspolutistička, centralistička i teokratska monarhija. Sultan Selim I je 1517.g uzeo položaj kalifa,
poglavara islamske zajednice. Vrši vojnu, upravnu i sudsku vlast, postavlja i smenjuje državne službenike. Divan
je savet najviših službenika. Sultan Mehmed II ( 1451-1481 ) kanunamom uvodi magistrature tzv. 4 nivoa
carstva:
-
veziri
najviši funkcioneri, bilo ih je 7, a najvažniji je veliki vezir. Na čelu je državne
uprave, čuvar je državnog pečata, jedini uz sultana zapoveda vojskom,savet velikog vezira
zove se divan
-
kadijaeskeri
su vrhovni vojni i svetovni sudija, prvo postoji jedan, a kasnije dva, prate
sultana u rat, postavljaju niže sudije
-
defierdari
vode državne finansije, ranije su upravljali carskim dobrima, kasnije vode
evidenciju vojnih poseda ( veličina , prihod, korisnici )
-
nišandži
je bio pisar sekretar državne administracije
država se deli na vojno-upravne jedinice ejalate( Rumelija-evropski deo i Anadolija-azijski deo ) s
beglerbegomna čelu. U 14. veku bilo ih je 40. ejalati se dele na sandžake, sa sandžakbegomkoji zapoveda
spahijama i ima izvršnu vlast. Unutar spahija postoje sa subašama. Sudska država se deli na kadiluke, i ne
poklapa se sa upravnom podelom.
81. TURSKA – DRUŠTVO
Razlikuju se vojnici ( askeri ) i pokoreno stanovništvo ( raja ). Askeri su i službenici : kadije, muderesi i neki
verski službenici. Zemlja pripada državi tj. sultanu. Zemlja i seljačke kuće su upisane u registre. Privatna zemlja
( mulk ) daje se zbog zasluga i ne snose porez.feudalne posede manje ( timare ) i veće ( zeamete ) sultan
poveljom ( berat ) daje zaslužnim osoboama, spahijama, ratnicima, konjanicima dok vrše dužnost. Od veličine
poseda zavisi i vojna obaveza, neispunjavanje dužnosti povlači gubitak poseda. Pravo spahija u načelu je lično,
doživotno i neotuđivo. Sultan nastoji prava spahija nad zemljom i seljacima zadržati u razumnim granicama,
vodeći računa o interesu države. Na timarima i zeametima postoje zemljišta ( baština i čifluci ) poluslobodnih
seljaka ( raje). Oni imaju jako otuđivo i nasledno stvarnopravno ovlašćenje. Spahiji daju naturalnu i delom
novčanu rentu. Prava seljaka su zaštićena i on sene može izbaciti iz poseda dok ga obrađuje. Prema kaunami
Muhameda II ako seljak ne obradi zemlju1 god. Spahija je može oduzti i dati drugom uz naplatu tape. Isto važi i
ako je seljak umro bez muškog potomka ( sina ili unuka ).
82. ENGLESKA- ISTORIJA ( FEUDALNO-NORMANSKO DOBA )
William ( 1066-1215.g.) je konfiskovao posede, zadržao je 1/3 kruni, deo podelio pratnji ( 20-tak velikaša, crkva,
170 barona ), a deo ostavio starim posednicima. Kralj je vrhovni vlasnik feuda. Zemlju je podelio nagrofovije sa
šerifima na čelu. Daje privilegije gradovima, naročito trgovcima. Ojačava vlast Crkve dajući joj privilegije , ali
na čelo iste postavlja scoje ljude. Papini propisi se ne primenjuju dok ih on ne odobri. Postavlja biskupe i daje
investuru. Kada je kralj postao Henrik II ( 1154-1189.g ) provodi reforme. Suprostavio se krupnim feudalcima,
razorio je 300 utvrda, a u ostale stavlja svoju vojsku. Sprovodi sudsku reformu,podstiče razvoj opšteg običajnog
prava ( common law ) i porote, osniva najamničku vojsku, sukobio se sa Crkvom i počeo stvaranje Irske. Daje
glavnu ulogu Kraljevskom sudu, vodi sporove vitezova i slobodnih seljaka. Uvodi putjuće sudije, koji obilaze
oblasti i sude u ime kralja. Jedino kmetovima sude feudalci. Ukida se ,, božiji sud,, uvodi se dokazivanje
svedocima pod zakletvom. Klarendonskom konstitucijom 1164.g ograničio nadležnosti crkvenih sudova. U
sukobu sa Crkvom ubijen Tomas Beket. Umesto vojne službe feudalaca ( 40 dana ) uvodi plaćanje po štitu. Od
1156.g. od duhovnih vazala traži da plaćaju 20 šilinga umesto viteza kojeg su sami unajmljivali. Naredbom o
oružiju 1181 propisao je da svaki slobodan čovek mora imati naoružanje.
83. ENGLESKA- ISTORIJA ( STALEŠKA DRŽAVA )
Kralj John, Bez zemlje ( 1199-1215.g ) u neuspešnim ratovima protiv francuskog kralja Filipa II gubi najveći
deo poseda u Francuskoj i postaje vazal pape Inocenta III, a Engleska papino leno, plaća crkveni porez papi. John
pod pritiskom barona izdaje Veliku povelju sloboda ( Magna Carta Libertatum ). Feudalci su ograničili vlast
krune, zaštitili se od vanrednih poreza, pravo odobravanja novih poreza dobiva Opšte veće. Crkva bira biskupe.
Papa proglasio povelju ništavnom, izbija rat izmeđukralaj i feudalaca, John umire. Henrik III ojačava vlast pa
1263.g. dolazi do rata između kralja i barona. Vođa feudalaca Simon de Montfort1264.g zarobio kralja, 1265
sazvao Magnum Concilum ( opšte veće ), predstavnika feudalaca, crkve, gradova i grofovija, to je začetak
Parlamenta. Edvard I ( 1271-1307.g ) osvaja Wels. Edvard III ( 1327-1377.g.) Engleska vodi tzv. stogodišnji rat s
Francuskom od 1337 do 1453.g.u kojem kralj gubi posede u Francuskoj. Dinastički sukob od 1455-1485.g.
ogranaka porodice Plantagenettzv. Rat dve ruže ( crvena-Zork, bela Lancester ). Na vlast dolazi Henrik VII
( 1485-1509.g ) koji uvodi apsolutizam. Henrik VIII raskida s katoličkom crkvom i uspostavlja samostalnu
Anglisaksonsku crkvu na čelu sa kraljem. U 16. veku dolazi do postupnog razvoja kapitalistićkih odnosa.
84. ENGLESKA- DRŽAVNO UREĐENJE ( KRALJ )
Kralj moć temelji na osvajanju Engleske čime je postao vrhovni vlasnik zemljišta. Feudalci polažu zakletvu
kraljukoji zahteva vojnu službu od svih podanika tzv. krunski vazalitet. Kralj Henrik II Klarendonskim
konstitucijama 1164.g. želi potčiniti Crkvu, ograničava nadležnost njenih sudova i uvodi nadzor imenovanja
crkvenih službenika. Načelo primogenture ne ometa parlament da u 14. veku odlučuje o pravu na krunu te je
sposobnost pretendenta da vlada na dobrobit države, odlučujuća. Opšte pravo ističe načelo da ,, kralj nikad ne
umire, a naslednik odmah posmrti preuzima vlast,,. Malodobnost nije prepreka, jer regent vrši vlast. Baroni su
1215.g primorali kraljaJohna da proglasi Veliku povelju sloboda, akt koji označava početak moderne ustavnosti.
Povelja štiti interese barona, nižeg plemstva i građana. Članak 39. i danas je na snazi, garantuje osnovna prava
ljudi, tada feudalaca, danas ,, slobodan čovek,, obuhvata sve slobodne stanovnike. Povelja je prvi pisani
dokumenz koji ograničava vlast feudalnog monarha, začetak je moderne ustavnosti, a 9 članak deo seu engleskog
,, istorijskog ustava ,,.
