1
POJAM ISTORIJE KAO NAUKE
Istorija je nauka koja u prostornom i vremenskom okviru istražuje razvoj ljudskog društva u prošlosti, traži njegove
uzroke i istražuje zakonitosti određenog društveno - ekonomskog poretka.
PODJELA ISTORIJE
Tri najvažnije podjele istorije su:
1) Vremenska podjela ili periodizacija
2) Terotorijalna podjela
3) Podjela po sadržini i problematici
Vremenska podjela
ili periodizacija je najznačajnija podjela istorije. Njen zadatak se sastoji u tome da pronađe i
izdvoji posebne periode unutar kojih istorijski razvoj ima izvjesne karakteristike koje ga odvajaju od prethodnog,
odnosno narednog perioda. Pokušaji vremenske periodizacije stari su koliko i sama istorija. U starom vijeku je
postojala periodizacija koja je dijelila istoriju na periode dominacija četiri velika carstva: asirskog, persijskog, grčko-
makedonskog i rimskog.
Polazeći od podataka koje pruža Biblija, veliki hrišćanski mislilac
Aurelije Avgustin
je podijelio čitavu ljudsku istoriju
na šest razdoblja:
1) od Davida do Noja
2) od Noja do Avrama
3) od Avrama do Davida
4) od Davida do Vavilonskog ropstva
5) od Vavilonskog ropstva do Hristovog rođenja
6) od Hristovog rođenja do kraja svijeta
Ova periodizacija se širila tokom srednjeg vijeka, pa je postala osnov i za današnji način računanja godina.
Novu periodizaciju je načinio slavni italijanski humanist
Nikolo Makijaveli
. Pišući istoriju svoga rodnog grada
Firence, Makijaveli je događaje iz grčke i rimske istorije nazvao antičkim ili starim vremenima. Doba u kojem je živio
(renesansu) je smatrao za neko novo vrijeme, stoga ga je nazvao novim vijekom, a ono što se nalazilo u sredini
između antike i renesanse postalo je srednji vijek. Tako je nastala najviše primjenjivana periodizacija na stari,
srednji i novi vijek.
Veliki broj pristalica imala je
Marksova
periodizacija prema kojoj u istoriji ljudskog društva postoje društveno -
ekonomske formacije u kojima način proizvodnje sa proizvodnim odnosima, društvenom strukturom i nizom
pratećih pojava, čini jednu unutrašnju cjelinu. Prema Marksu, postoji pet društveno - ekonomskih formacija:
prvobitna zajednica, robovlasničko društvo, feudalno društvo, kapitalističko i komunističko društvo. Ni Marks, ni
Engels nisu hronološki ograničili nastanak i kraj pojedinih društveno - ekonomskih formacija. To je učinjeno znatno
kasnije, pod uticajem sovjetske ideologije, tako da se bilo ustalilo shvatanje da je prvobitna zajednica trajala više
desetina hiljada godina, do nastanka prvih robovlasničkih država u IV milenijumu prije naše ere; robovlasničko
društvo je započelo oko 3200. godine p.n.e., nastankom prvih država u Egiptu i Vavilonu i trajalo do pada Zapadnog
rimskog carstva 476. godine naše ere; feudalno društvo je trajalo od V vijeka naše ere pa do prvih buržoaskih
revolucija, posebno Francuske 1789. godine; kapitalističko društvo počinje prvim buržoaskim revolucijama i traje
do danas. Uporedo sa kapitalizmom, prema shvatanju ove doktrine, postoji i socijalističko društvo, čiji se počeci
vezuju za Parisku komunu 1871. i Oktobarsku revoluciju 1917. godine.
Teritorijalna podjela
dijeli istorijski razvoj sa gledišta prostora na kome se on odvijao. Prema toj podjeli moguće je
razlikovati istorije čitavog svijeta, istorije pojedinih država i naroda i lokalne istorije.
Podjela po sadržini i problematici
je nastala iz dva razloga. S jedne strane su pojedine struke njegovale svoju
2
istoriju i željele da je unaprijede i obogate, a s druge, proučavanje razvoja pojedinih nauka je zahtijevalo posebna
stručna znanja kojima istoričari u užem smislu nisu raspolagali.
ISTORIJSKI IZVORI
Izvori se dijele na izvore saznanja i izvore prava. Izvori prava se dalje dijele na izvore prava u formalnom i izvore
prava u materijalnom smislu.
Istorijski izvori su predmeti, činjenice i tekstovi iz kojih možemo crpsti saznanja o prošlosti. Predmeti su razni ostaci
materijalne kulture (oružje, oruđe, nakit) koji nam daju škrte, ali pouzdane podatke o stepenu razvoja proizvodnih
odnosa nekog društva. Činjenice isto mogu biti istorijski izvori, ali podaci koje one daju su posredni i takođe škrti.
(Činjenica, npr., da jedna planina u Vojvodini nosi naziv Fruška gora, ukazuje na prisustvo Franaka na tom prostoru
u srednjem vijeku, jer su Sloveni tada Franke nazivali Fruzima.) Tekstovi ili pisani izvori su za istoričare najvažniji
izvor. Njihova obavještenja su mnogo iscrpnija nego podaci koje daju prethodne dvije grupe izvora. Tekstova ima
različitih, ali sa gledišta pravne istorije možemo ih podijeliti na:
a)
pravnoistorijske izvore ili pravne spomenike
b)
istoriografske izvore
Pravnoistorijski izvori ili pravni spomenici
predstavljaju dokumente koji sadrže pravne propise. Najvažniji među
njima su stari zakoni koji su nastali zakonodavnom djelatnošću najviše državne vlasti (vladara) i manifestuju njenu
volju. Kada zakon nastoji da obuhvati sve propise koji se primjenjuju, ili pak jednu široku pravnu oblast, tada ga
nazivamo
zakonom ili kodifikacijom
.
Od sredine XVII vijeka se javljaju
ustavi ili konstitucije
, najviši pravni akti koji regulišu osnove državnog i
društvenog uređenja i kojima svi ostali pravni akti moraju biti usaglašeni.
Među pravnim spomenicima u srednjem vijeku su veliki značaj imali
statuti, urbari i povelje
.
Statuti
su pravni akti koje je donosila neka autonomna organizacija ili za svoju teritoriju (gradovi, opštine), ili za
svoje članove (pojedina vjerska, politička ili privredna udruženja).
Urbari
su zbirke pravnih pravila kojima su regulisani odnosi između kmetova i njihovih feudalnih gospodara.
Povelje
predstavljaju pravne akte nastale iz različitih poslovnih odnosa. Po svom sadržaju su uglavnom darovnice
kojima neko lice (najčešće vladar) dodjeljuje drugom fizičkom ili pravnom licu (vlastelinu ili crkvi) posjed i
privilegije. Karakteristika povelja je da su sastavljane uglavnom u strogo utvrđenoj formi i da sadrže sve elemente
obavljenog posla koji je bio povod njihovog nastanka.
Istoriografski izvori
nemaju pravnu sadržinu, ali oni služe kao neophodna dopuna pravnim spomenicima.
Najznačajniji izvori te vrste su
istorije, anali, biografije, dnevnici i memoari.
Istorije
predstavljaju pripovjedanje događaja iz prošlosti sa izraženom umjetničkom tendencijom kojoj se često
podređuje istorijska istina. Nastale su kod starih Grka, gdje su smatrane vrstom književnosti, ali su za istoričara od
velikog značaja zbog niza istorijskih podataka.
Anali ili ljetopisi
predstavljaju hronološko zapisivanje događaja, obično po godinama (lat. annus – godina), bez
neke veće povezanosti. Slične analima su
hronike
, naročito popularne u Vizantiji. Pisci hronika počinju
pripovjedanje događaja od staranja svijeta i stižu do vremena u kom su živjeli. (Bilo je uobičajeno da poslije smrti
hroničara njegovo djelo nastavi drugi autor, otpočinjući sa izlaganjima tamo gdje se njegov prethodnik zaustavio.)
Biografije ili životopisi
opisuju živote neke istaknute ličnosti i njeguju se još od starog vijeka. U antičkim
biografijama su bile jako izražene umjetničke i etičke tendencije. Srednji vijek je razvio posebnu vrstu biografija,
hagiografije ili žitije
, koje opisuju živote hrišćanskih mučenika, kasnije kanonizovanih. (Prilikom opisa, hagiograf
nastoji da uveliča značaj hrišćanskog sveca o kome piše, tako da u žitijama čuda i moralne pouke preovlađuju nad
stvarnim tokom života junaka kome je spis posvećen.) Vrsta biografija su i
autobiografije
, odnosno kada život
jedne ličnosti opisuje ona sama, a ne neko drugi.
Dnevnici
predstavljaju postepeno zapisivanje događaja, obično iz dana u dan, nastalo neposredno poslije samog
događaja. Po tome se oni razlikuju od
memoara
, koji predstavljaju autorovo sjećanje na prošle događaje i koji
nastaju znatno kasnije od samih događaja. U dnevnicima je, dakle, zabilježeno autorovo iskustvo, a u memoarima
4
svega značaja za istoriju privrede i prava, mada ih koristi i istorija umjetnosti. Srodna numizmatici je i
metrologija
(grč. metron – mjera), čiji je predmet proučavanje sistema mjera kroz istoriju.
HERALDIKA
se bavi proučavanjem grbova i drugih heraldičkih znakova. Naziv potiče od novolatinske riječi heraldus
– glasnik, jer su u početku glasnici opisivali grbove.
ISTORIJSKA TOPOGRAFIJA ili ISTORIJSKA GEOGRAFIJA
utvrđuje smještanje geografskih oblasti i mjesta u
istorijskim izvorima. Geografski nazivi su se tokom vremena mijenjali, stoga je njen značaj izuzetno veliki.
POSTANAK I RAZVOJ OPŠTE ISTORIJE DRŽAVE I PRAVA
Antička i srednjovjekovna misao
Podaci koje nam daju grčki i rimski pisci imaju fragmentarni karakter.
Kod grčkih filozofa prisutne su dvije osnovne
tendencije u proučavanju države i
prava: idealistička i deskriptivna.
Prva dostiže svoj vrhunac u Platonovom
pokušaju stvaranja slike idealne države i sa
gledišta istorije države i prava nema veliki značaj.
Deskriptivna
tendencija kulminira u Aristotelovom spisu Ustav atinski, u kojem slavni
filozof opisuje istorijat atinskog državnog
uređenja od nastanka polisa pa do njegovog
vremena, te stoga neki autori misle da bi se Ustav atinski mogao
smatrati prvom istorijom
države i prava napisanom u istoriji.
Rimski pravnici su bili kazuisti, obrađivali su pravna pitanja od slučaja do slučaja,
dok ih istorijsko prikazivanje prava
nije mnogo interesovalo.
Glosatorska škola
– škola koja se bavila tumačenjem rimskog prava radi ponovne
primjene. Pošto su
srednjovjekovnim čitaocima mnogi rimski pravni pojmovi bili nejasni,
bolonjski profesori su nastojali da ih
protumače, te su svoja objašnjenja (glossae) pisali ili
na ivicama rimskog teksta (glossae marginales), ili između
redova (glosae interlineares). Prema
nazivima komentara – glose, ova škola je dobila ime. Predstavnici: Irnerius,
Jakobus,
Martinus, Hugo i dr.
Postglosatori
– pravnici iz XIII vijeka koji su nastojali da usaglase različite
komentare i tumačenja, a koja su često
davana rimskim tekstovima. Njihova namjera je bila da
rimsko pravo što više prilagode potrebama prakse.
Škola elegantnih jurista
Škola elegantnih jurista je nastala u Francuskoj, pod uticajem renesansnih ideja.
Osnovali su je pravnici Kižas i
Dono, a osnovni zadatak koji su sebi postavili bio je dolazak
do izvornih rimskih pravnih tekstova.
Pošto su
raspolagali mnogobrojnim rukopisima Justinijanove kodifikacije, uporednim i
kritičkim ispitivanjem utvrđivali su
sadržinu autentičnog teksta i čistili ga od
interpolacija.
Proučavajući Corpus iuris civilis, elegantni juristi su zaključili
da on nije običan zakonik, već
da je zbornik vijekovima stvaranog prava koji obuhvata različite pravne odredbe.
Pronašli su razne pravnoistorijske slojeve, počev od starog Zakona XII tablica, pa sve do
Justinijanovih novela.
Elegantni juristi su zaključili da se pravi smisao pravnih odredbi može jedino shvatiti
ako se posmatra i istorijski, a
ne samo dogmatski, što su oni nazivali istorijom prava ili
zakona.
Predstavnike ove škole je krasila izuzetna učenost
i vrlo istančan metod analize tekstova,
koji su oni zvali elegantnim, te otuda potiče i naziv ove škole.
Pošto se
značenje nekih termina razlikovalo u rimskom dobu od ekvivalentnih termina iz
srednjovjekovnog doba, javila se
potreba za filološkim tumačenjem pojmova, stoga elegantni
juristi osnivaju novu naučnu disciplinu nazvanu pravne
starine.
Zasluga elegantnih jurista je i u tome što je ona prvi put obratila pažnju i na nacionalno
pravo pojedinih
država.
Škola prirodnog prava
Osnivačem škole prirodnog prava se smatra holandski pravnik Hugo Grocijus. Prema učenju škole prirodnog prava,
pored prava koje važi u svakoj posebnoj državi (tzv. pozitivnog prava), postoji i jedno vječno, univerzalno pravo,
zajedničko svim ljudima u svim vremenima. To prirodno pravo je nezavisno od države i njenog zakonodavstva i
svojstveno je čovjekovoj prirodi koja teži miru, slobodi i pravičnosti. Odnos škole prirodnog prava prema
5
istorijskom proučavanju prava bio je u osnovi negativan, jer su pristalice ove škole težile da pronađu nepromjenjive
zakone društvene ravnoteže.
Preteče istorijske škole prava u XVII i XVIII vijeku
Među njemačkim naučnicima koji su stekli velike zasluge u proučavanju pravne istorije, posebno mjesto pripada
velikom filozofu Gotfridu Vilhelmu Lajbnicu. U razvoju prava, Lajbnic razlikuje unutrašnju i spoljašnju istoriju prava
(Historia iuris interna et externa). Unutrašnja istorija prava izlaže prava raznih naroda, a spoljašnja se javlja kao
pomoć za razumijevanje pravnih promjena koje pronalazi unutrašnja istorija prava. Unutrašnja istorija prava može
da obuhvati sve poznate narode i države ili da se usredsredi samo na jedan narod i jednu državu. Lajbnic je
namjeravao da stvori jedno veliko “zakonsko pozorište” (theatrum legale) u kom bi opisivao pravne sisteme
različitih naroda tokom istorije. Iako nije uspio realizovati tu zamisao, ona je značajna jer predstavlja ideju o
stvaranju velike opšte istorije prava. Spoljašnja istorija prava ne spada u sastav pravne nauke. Prema Lajbnicu, ona
izučava istorijske okolnosti u kojima je određeni pravni sistem nastao i razvijao se. (Npr. Lajbnic zaključuje da je
poznavanje rimske istorije značajno za razumijevanje građanskog prava).
U Francuskoj, posebno mjesto pripada Šarlu Monteskjeu i njegovom spisu U duhu zakona. Postojanje raznih
državnih i pravnih ustanova, smatra Monteskje, nije izazivano zabludama razuma, već objektivnim prilikama one
sredine u kojoj te ustanove postaju i djeluju. Stoga, zakoni su svojstveni samo onom narodu za koji su stvoreni, a
pukom slučajnošću treba smatrati ako su ustanove jednog naroda prihvatljive i za neki drugi. Umjesto jedinog
apsolutnog ideala razumnog prava (škola prirodnog prava), Monteskje ističe princip relativiteta svih političkih i
pravnih ustanova. Svaki pravni sistem, nastao u posebnim okolnostima, zaslužuje da bude proučen, uz uvažavanje
onih istorijskih i društvenih prilika u kojima je stvoren. Time je Monteskje istakao potrebu za istorijskim
proučavanjem prava.
Lajbnicove i Monteskjeove ideje su stekle pristalice u Njemačkoj, gdje je u drugoj polovini XVIII vijeka naročit ugled
uživala Getingenska škola pravnika, čiji su najistaknutiji predstavnici bili Johan Stefan Piter i Gustav Hugo. Slijedeći
Lajbnicove istorijske poglede, Piter zaključuje da istorija nije prosto nabrajanje zakona koji su jedni druge ukidali,
već pragmatički spojena smjena pravnih sistema. Svaki od pravnih sistema, nastao tokom istorijskog razvitka,
zasnivao se na različitim načelima koja su odgovarala opštim uslovima svog doba. Slijedeći Monteskjea, Piter
insistira da pravnoistorijska nauka obrati pažnju na prava svih naroda u svim vremenima i da među njima ustanovi
vezu i odredi razlike izazvane klimom, religijom, običajima i sl.
Ideje Lajbnica i Pitera primijenio je na oblast građanskog prava Gustav Hugo. On odbacuje tvrdnju Škole elegantnih
jurista i Škole prirodnog prava da je država, kao zakonodavac – stvaralac prava. Na osnovu istraživanja istorije
srednjovijekovnog prava, Hugo zaključuje da je pravo, poput svih duhovnih tvorevina naroda, rezultat narodnog
običaja, a nikako djelo trenutne racionalne volje bilo države (zakonodavca), bilo naroda. Ako država izdaje zakone,
ona može samo da zakoniski uobliči ono što već postoji u narodnoj svijesti. Poput Lajbnica, Hugo razlikuje
spoljašnju i unutrašnju istoriju prava, ali joj daje drugačiji smisao. Pod spoljašnjom istorijom on podrazumijeva
istoriju pravnih izvora, a pod unutrašnjom – istoriju pravnih ustanova i grana.
Istorijska škola prava
U vrijeme Napoleonove vladavine u Francuskoj dolazi do intenzivne kodifikacije prava. Najznačajnija tekovina
careve zakonodavne djelatnosti bio je Građanski zakonik (Code civil) donesen 1804. godine. Silom oružja, Napoleon
je u osvojenim zemljama uvodio Građanski zakonik gdje se on primjenjivao kao pozitivno pravo. Nakon
Napoleonovog pada, Zakonik je opozvan u zemljama koje su se oslobodile francuske dominacije, među kojima su
bile i neke njemačke oblasti (tzv. Rajnski savez).
U takvim okolnostima, njemački pravnik Tibo, pristalica škole prirodnog prava, je istupio prijedlogom da se ukine
njemački pravni partikularizam u oblasti privatnog prava i izradi jedinstveni građanski zakonik. Tiboova ideja je
naišla na jaku opoziciju kod pristalica samostalnog nacionalnog razvitka Njemačke, pa zbog toga na njegov
prijedlog energično odgovara znameniti pravnik Karl Fridrih Savinji. Tvrdeći da njemačka pravna nauka još nije
spremna za kodifikatorski rad, Savinji je pretresao pitanje u kojem je stepenu razvoja pravo spremno za
kodifikaciju. Ideje koje je tom prilikom iznio Savinji, udarile su temelj novoj, istorijskoj školi prava. Po Savinjiju,
pravo u svom razvoju prolazi kroz tri faze. U prvom stadijumu ovog razvoja pravo je
prirodno narodno pravo
i čini
nedjeljivi dio cjelokupne narodne svijesti. Pošto postaje sve složenije, nužno je da se obrazuju stručni pravnici koji
7
unutar horde ne postoje nikakve polne zabrane i da svi pripadnici grupe polno opšte jedni s drugima, uključujući i
roditelje i djecu.
Na srednjem stepenu divljaštva se javlja krvnosrodnička porodica u kojoj dolazi do prvih polnih zabrana: polni
odnosi su zabranjeni između pripadnika različitih starosnih grupa. To znači da nije bilo dozvoljeno polno opštenje
roditelja i djece, ali jeste brata i sestre. Pošto se u krvnosrodničkoj porodici polno opštenje vršilo unutar grupe,
takav brak se naziva
endogami
.
Punalua
je prvi oblik porodice porijeklom sa Havajskih ostrva. Nastaje tako što grupa muškaraca napušta svoju
hordu, odlazi u drugu grupu i ženi se sa djevojkama iz te grupe. Iako je brak grupni, on je
egzogami
. Srodničke
odnose karakteriše
matrilinealnost
.
Egzogamija
– polni odnosi se vrše između pripadnika različitih grupa (zabranjeni polni odnosi između braće i
sestara).
Matrilinealnost
– računanje srodstva po majci. Postoje dva razloga za ovakvo računanje:
1) primitivnim ljudima nije bila jasna uloga oca u začeću djeteta
2) u uslovima grupnog braka bilo je praktično nemoguće utvrditi ko je otac djeteta.
Grupni brak, odnosno
poligamija
, koji se javljao u prvim oblicima porodice, postepeno se sužavao, tako da tokom
razvoja porodičnih odnosa uočavamo dvije pojave:
•
poliginija
– brak jednog muškarca sa više žena
•
poliandrija
– brak jedne žene sa više muškaraca.
Na nižem stepenu varvarstva javlja se
sindijazmička porodica
, zasnovana na braku parova. Iako su bračni drugovi
tačno određeni, polne zabrane nisu stroge, a brak je lako raskidiv. Očinstvo je postalo izvjesnije, ali se srodstvo i
dalje računa po majci.
Na srednjem stepenu varvarstva, zbog ekonomski važnije uloge muškarca, porodica dobija patrijarhalni karakter.
Otac se smatra starješinom porodice i srodstvo se računa po njemu (
patrilinealnost
).
* Leviratski brak
je institucija bračnoga prava po kojoj se brat mora oženiti udovicom umrloga ukoliko on nije imao
djece, kako bi se zajamčio nastavak njegove loze.
Patrijarhalna porodica se najduže zadržala kod Južnih Slovena i Albanaca, gdje je poznata pod nazivom porodična
(kućna) zadruga.
Za viši stepen varvarstva karakteristična je
inokosna porodica
zasnovana na monogamnom braku. Sačinjavaju je
jedan muškarac i jedna žena sa svojom djecom. Djeca ostaju sa roditeljima dok ne zasnuju svoje brakove. Srodstvo
se računa po ocu, a prilikom nasljeđivanja imovine prednost imaju sinovi.
ORGANIZACIJA DRUŠTVA U PRVOBITNOJ ZAJEDNICI
Osnovni oblik povezivanja ljudi u prvobitnoj zajednici čini rod. Rod nastaje tako što prvobitna horda mijenja
strukturu: pošto muškarci napuštaju grupu, u njoj ostaju žene vezane zajedničkim porijeklom po ženskoj liniji, sa
svojim potomstvom i sa svojom braćom. Njihovi muževi – jer to ne mogu više biti njihova braća – dolaze iz drugih
grupa te se srodstvo računa po majci. Činjenica da su žene rađale i brinule se o djeci, kao i da se srodstvo računalo
po majci, uslovila je nastanak teorije o
matrijarhatu
– vladavini žena, kao prvom stepenu u razvoju društvene
organizacije. Tvorac ove teorije bio je švajcarski professor Johan Jakob Bahofen (Materinsko pravo). Ovdje se može
govoriti samo o uslovnoj vladavini, nikako o
ginekokratiji
(potpunoj vladavini žena).
Razvoj stočarstva i zemljoradnje je uslovilo jačanje ekonomske uloge muškarca, što dovodi do nastanka
patrijarhalnog
roda . Članove roda, pored krvnog srodstva koje je osnovna veza, povezuju i druge spone:
• Zajednička imovina koju nasljeđuju samo članovi roda
• Dužnost da se međusobno pomažu, čime se stvara jaka rodovska solidarnost
• Zajedničko ime roda koje ga vezuje za stvarnog ili legendarnog osnivača
• Zajednički kult, religijske obredi i zajedničko groblje.
