Pregled opšte književnosti 3
Predromantizam
Zajednički pojam za različite stilske tendencije, idejne pokrete i književne pravce u Evropi
polovinom 18. v. koji nagoveštavaju romantizam. Tu spadaju:
- engleski sentimentalizam;
- francuski racionalizam i rusoizam;
- nemački pijetizam (religiozni pokret nastao iz protestantizma koji podrazumeva okrenutost ka
unutrašnjem životu) i Sturm und Drang;
- austrijski jozefinizam (prosvećeni apsolutizam, duhovni stav prožet prosvetiteljskim idejama) ;
- u zemljama iz grupacije Slavia Ortodoxa pojave koje se oslanjaju na klasicizam i prosvetiteljstvo.
Romanti
zam
Termin
- Romantizam je jedan od prvih književnih pokreta koji zahvata skoro celu Evropu i
Ameriku. Termin romantizam može imati više značenja, potiče od vrste španske folklorne pesme –
romanse sa bajkovitim i ljubavnim sadržajem, a kasnije postaje naziv za umetničku tvorevinu koja
govori o ljubavnim avanturama nekog znamenitog junaka.
U značenju književnog pravca i stila, prvi put termin upotrebljavaju braća Šlegel.
Vreme i mesto nastanka
- Teško je odrediti tačno vreme trajanja romantizma jer se nejednako
razvijao u različitim zemljama – ali, okvirno gledano, odnosi se na period od kraja 18. do polovine
19. veka.
Romatizam nastaje u Nemačkoj, već 70 – ih godina 18. veka, odatle se prenosi na Francusku, zatim
u Englesku i Rusiju, nešto kasnije u Italiju i Španiju. Iz Engleske i Rusije širi se na Ameriku i slovenske
zemlje. Kraj romantizma prilično je teško odrediti precizno jer se na njegovom završetku uporedo
stvaraju i dela romatizma i realizma, koji se nakon njega javlja. Romantizam je nagovešten još u 18.
veku, sa pojavom prosvetiteljstva, sentimentalizma, pijetizma, rusoizma, Sturm und Dranga– pa se
sve te struje jednim imenom nazivaju predromantizmom.
Društveni uslovi
– Osnova za razvoj romantizma je pre svega Francuska buržoaska revolucija koja
propagira slobodu, jednakost i bratstvo, čiji neuspeh i propast dovode do degradiranja ličnosti, do
gubitka vere u postojeće stanje i do povlačenja ljudi u neki drugi svet, svet mašte i iluzije. Period
nakon revolucije je i period rušenja feudalnog sistema i stvaranja modernog građanskog društva, to
je period reformacija i kontrareformacija, period zanosa i neuspeha, kolebljiv period koji je kod
ljudi stvarao sumnju u budućnost, u ono što sledi. Nije ostvareno obećanje enciklopedista da će
društvo, oslanjajući se na razum, moći da ostvari idelane odnose koji će se zasnivati na bratstvu,
slobodi i jednakosti. Reagujući na takvo stanje, osetivši sopstvenu nemoć, čovek počinje da se
povlači u sebe.
Poetika romantizma
– Romantizam nastaje kao suprotnost klasicizmu i pre svega normiranosti,
imao je za književnost oslobodilačku ulogu – oslobađa je od stega i konvencija. Pesnik se oslanja na
svoje unutrašnje pretenzije, piše o svojim ličnim osećanjima, dela se individualizuju, javlja se pojam
1
pesničkog genija – pesnik dobija božanski karakter, razvija se kult slobodne stvaralačke ličnosti,
dela postaju izraz pesnikovog doživljaja, teži se novinama, tajanstvenosti, osećajnosti. Imaginacija i
fantastika postaju osnovni postupci u stvaranju, pesnikov zadatak je da stvara, ne da imitira. To je
period nastanka istorije književnosti kao zasebne discipline nauke o književnosti jer se tada pažnja
usmerava na pisca koji je izvor stvaralaštva, proučava se njegova ličnost jer se na taj način dela
mogu bolje razumeti pošto je u njima izraz njegovih emocija, tako da u delima ima dosta
autobiografskog (što je bilo nezamislivo za klasicizam).
Junaci dela romantizma, za razliku od prethodnih, umesto radosti zbog saznanja i otkrića osećaju
tugu što ne mogu da dosegnu krajnje granice saznanja, tako su oni nosioci „svetskog bola“
(saznanje da je ovaj svet najgori od svih svetova, osećanje nezadovoljstva, pesimizma, očajanje,
melanholije, tuga zbog svetskih nevolja i problema), nemoćni su da spoznaju svet razumom, zato
pribegavaju mašti. Metaforična slika kosmosa ili okeana predstavlja težnju ka nedostižnim. Junak u
romantizmu je često doveden u situaciju kada mora da donese važnu, presudnu odluku, a takva
sitacija naziva se
situacija na pragu
.
U romantizmu se javlja i bunt, kao jedna od osnovnih odlika, želja junaka da reaguju na nesavršeni
svet i da ga menjaju.
Romantizam se okreće srednjem veku i tradiciji uopšte. Romantizam je period stvaranja nacija,
okretanje individualnom, period okretanja narodnom jeziku i narodnoj tradiciji (narodna poezija
najbolje izražava onaj specifični duh koji je karakterističan za svaki narod), ne antičkoj, ne
podražavanju. Uvođenje pojma narodni duh je osnova da se romantizam razlikuje u pojednim
zemljama.
Priroda za romatičare predstavlja ideal, ona je neiskvarena, mistična. Slikanje pejzaža je
dominantno u romantizmu, njih suprotsavljaju surovom svetu, često su slika čovekovog duševnog
stanja. Karakter pejzaža zavisi od jačine pesnikovih emocija. Iz baroka preuzimaju
gotske elemente
– slikanje groblja, ruševina, mračnih predela, što takođe koriste u cilju izražavanja osećanja. Često
se uvode dijabolični motivi i bavljenje onostranim (Po, Laza Kostić, Bajron, Gete). Pored fantastičnih
elemenata, insistira se i na estetici ružnog. Zato se koriste nosi stilski postupci i figure (groteska,
satira, sarkazam, crni humor, romantičarska ironija).
Poetika romantizma je entuzijastička, što je suprtono prethodnoj normativnoj – to je shvatanje da
umetnost proitiče iz emocija, iz uzbuđenja i nadahnuća, razočaranje u razum dovodi do oslanjanja
na čula i emocije. Romantičarska revolucija je antiklasicistička i antiracionalistička. Razumom
određeni stari estetički ideali zamenjeni su novim idealima, kojima razum nije bio merilo lepote i
koji nisu priznavali nikakva unapred formirana pravila lepote.
Žanrovi
– U romantizmu se zapaža dominacija poezije i lirizacija svih književnih oblika, s obzirom na
to da se insistira na unutrašnjem osećanju. Poetika romantizma takođe dovodi do mešanja svih
književnih vrsta jer se teži uklanjanju svih pravila. Sinkretizam je takođe jedno od obeležja
romantizma, ztako da se u žanrovima mešaju lirsko i epsko, poezija i proza, književnost, muzika i
likovna umetnost.
Novi žanrovi: priča u stihu, roman u stihu, pesma u prozi (poema), lirska drama, dramski spev.
Pozorište: lirska drama, istorijska tragedija, satira. Ili je politički angažovano, ili izrazito lirski
obojeno.
Proza – značaj će dobiti tek u realizmu: novela, istorijski i gotski roman. Novela u romantizmu
prikazuje neobilan događaj i zato pisci unose elemente fantastike i detektivske priče (Po, Gogolj).
2
formi i mitološke tematike. Antička klasika pruža model jer se težilo univerzalizaciji i oslobađanju
umetnosti od svih lokalnih crta.
„Pravi“ romantizam
– Francuska revolucija naučila je Nemce da je prošlo vreme čvrsto ukorenjenih
društvenih slojeva i da u istorijskoj stvarnosti nema apsolutno trajnih ustanova, pa su oblici ljudskih
života i društvene vlasti samo konvencionalne tvorevine. Obrazovani slojevi postaju sve uvereniji
da se ljudske nade i želje mogu razviti samo u idealnoj sferi duha. Veliča se umetnost kao beg od
svakodnevnih društvenih briga. Neposrednost, fantazija i subjektivnost osnovne su odlike
stvaralaštva ovog perioda. Romantizam ne priznaje teoriju antike kao autoritativno merilo, nego se
okreće nacionalnoj književnosti i proučavanju istorije. Pravi romantizam u Nemačkoj započeo je
delatnošću Ludovika Tika, značajni su i Novalis, braća Grim, braća Šlegel, Hofman... Braća Šlegel
prvi upotrebljavaju termin romantizam kao oznaku stila i pravca. August Šlegel ga koristi u
bipolarnoj tipologiji kao suprotnost klasicizmu. Fridrih Šlegel je jedan od najznačajnijih teoretičara
romantizma.
Engleski (anglosaksonski) romantizam
Društvene prilike i politički događaji u Engleskoj toga doba doveli su do značajnih promena u
duhovnom životu ljudi. Spoljnu politiku obeležili su ratovi sa Napoleonom iz kojih je Engleska
izlazila pobedonosno, ali sa velikim gubicima, a u unutrašnjoj politici razvijala se industrijska
revolucija, širio se kapitalizam što je dovodilo u sve teže stanje radničku klasu, a prihvatanje parole
Francuske revolucije – bratstvo, jednakost, sloboda – imalo je za posledicu velike nerede u Irskoj,
demonstracije, proteste i pobune radnika u Engleskoj. Takva društvena stvarnost dovodila je do
reakcije umetnika i promene dotadašnjih shvatanja – oni reaguju na različite načine. Starija grupa
romantičara (Vordsvord, Kolridž, Volter Skot) predstavlja nosioce svetskog bola, oni su tonuli u
surovu svakodnevicu tražeći način da od nje pobegnu u svet mašte i iluzija, kod njih dominira
osećanje razočaranosti i gubitka nade. Druga grupa romantčara, mlađa generacija (Bajron, Šeli,
Kits) prema stvarnosti se odnosi buntovnički, reaguje čak pravim revolucionarnim žarom rušilaca
postojećih institucija ističući čovekovu budućnost u jednom drugačijem i lepšem društvenom
sistemu, oni teže menjanju postojećeg sveta, ne prepuštaju mu se.
Za početak romatizma u Engleskoj uzima se kraj 18. veka (mnoge istorije engleske književnosti za
početak uzmaju 1798. godinu kada su objavljene Vordsvordove i Kolridžove „Lirske balade“),
međutim romatičarske pretenzije javljaju se i ranije.
Engleski romantizam nastavlja razvoj Rusoovih gledišta i sentimentalnih ideja, naglašava se
prirodnost, individualnost, ljubav prema prirodi, strast, ekstremnost, slobodoumlje, ljubav prema
narodnim tvorevinama, zaljubljenost u daleko, moć mašte. Pesnikov zadatak je da izrazi ono što mu
nalaže nadahnuće i mašta, da izrazi velike vizije o čoveku i čovekovoj budućnosti, tako umetnost
postaje cilj svih uzvišenih stvari.
Viljem Blejk bio je književnik i mističar. Svoj pogled na hrišćansku teologiju izrazio je u delu
Venčanje Raja i Pakla
. Viljem Vordsvord i Semjuel Kolridž su sa svojom zbirkom pesama
Lirskim
baladama
, nadahnutom lokalnim pejzažom,
začetnici engleskog romantizma i predstavnici jezerske
škole. Bili su strasni pobornici kulta mašte.
Francuski romatizam
4
Romatizam se u Francuskoj javlja prevashodno pod nemačkim uticajem, ali i pod uticajem drugih
inostranih zemalja u koje je bežala francuska elita od utilitarističkog fanatizma (Engleska,
Skandinavija, Španija, pa čak i Rusija i Amerika). Oni su upoznavali inostranstvo, ali nisu zaboravljali
Francusku i svoj nacionalni identitet. Termin romatizam se kasno upotrebljava u Francuskoj, a
pravo značenje dobija tek, kada se pod uticajem Nemačke, počeo suprotstavljati pojmu klasično.
Sve do 1816. godine nijedan Francuz nije sebe nazivao romatičarem – Stendal je prvi koji razvija
definiciju romantizma u francuskoj književnosti.
Francuski predromantizam privremeno je nazadovao tokom revolucije (1789.) koja je podržavala
klasicizam i racionalnost i tokom Napoleonovog carstva koje je takođe imalo svoj zvaniči klasicizam.
Nasuprot tome, romantizam je cvetao među emigrantima. Život i stvaranje emigranata, koje je
trajalo desetak godina, predstavlja prelaz između neoklasicizma i romatizma koji se rađa. Na
početku 19. veka u delima Šatobrijana i gospođe de Stal javljaju se neke osobine koje će se kasnije
prepoznati kao romantičarske.
Inostrane književnosti pomažu i uokviruju romantizam u Francuskoj, a li sa druge strane odlika
romantizma je i savez sa nacionalnim, narodnim. Odlika romantizma je i usamljenost kao prvi stav
romantičarskog pesnika. Odnos između čitalaca i i autora postaje bliži, publika takođe postaje
zahtevnija, jer u jednom delu traži izraz autorove ličnosti, pa na taj način publika razvija i određena
osećanja prema autorima (ljubav, mržnja...).
Napreduju samo dva književna roda – lirska poezija i roman. Roman postaje sličan lirskoj poeziji na
taj način što postaje odraz piščeve ličnosti i ispovest pisca.
Gospođa De Stal u delu
O Nemačkoj
preuzima od braće Šlegel termin romantizam i širi ga na
francusku literaturu. Alfres de Vinji odbacuje romantičarsko shvatanje prirode tvrdeći da je ona
mrtva i neprijateljska prema čoveku.
Ruski romantizam
Romantizam se u Rusiji afirmiše tokom prve polovine 19. veka. Njegova pojava se vezuje za dela
Vasilija Žukovskog koja su nastala 20 – ih godina 19. veka, a krajem romantizma obično se smatra
smrt Mihaila Ljermontova (1841.) i pojava Gogoljevog „Šinjela“ i „Mrtvih duša“ (1842.). U Rusiji nije
bio društvenih potresa kao u Francuskoj, niti razvoja filozofske misli kao u Nemačkoj, ali je ipak
podloga za razvoj romantizma postojala – pre svega nezadovoljstvo feudalnom društvenom
stvarnošću, kao i prezasićenost klasicističkim književnim izrazom. Ruski romantičari su dosta
stvarali p uzoru na strane, evropske romantičare. U Rusiji se mogu, uslovno rečeno, izdvojiti tri faze
romatizma:
1.
Prvi romantičari koji su se oslanjali na evropsku romantičarsku tradiciju – Vasilij Žukovski i
Konstantin Baćuškov. Junaci lirike Žukovskog su nezadovoljni sudbinom i zato traže bolji svet, to su
mladi ljudi koji su već razočarani u svet i sve što ih okružuje, tako da su na neki način preteče
Ljermontovog i Puškinovog „suvišnog čoveka“, čoveka otuđenog od društva. Žukovski je najviše
koristio kao uzor nemačku romantičarsku književnost, prva njegova dela nastaju u vreme ruskog
sentimentalitma kji je preteča romantizmu. Žukovski je afirmisao u ruskoj književnosti
romantičarski subjektivizam – početak bavljenja psihologijom čoveka, njegovim unutrašnjim
5
pa u svim slovenskim zemljama. Realizam se odnosi na period od 30 – ih do 80 – ih godina 19. veka
i javlja se u svim nacionalnim književnostima.
Društveni uslovi –
Realizam je praćen raslojavanjem društva, stvaranjem novog materijalističkog
duha, usponom buržoazije, a metodološki je povezan sa napretkom materijalističkih i egzaktnih
nauka koje se zasnivaju na evolucionizmu i pozitivizmu. Pozitivizam postaje i metod u književnosti,
razvija se i pozitivističko proučavanje i shvatanje književnosti kao ogledala stvarnosti. Pozitivizam se
javlja kao reakcija na idealizam i romantizam. Javlja se želja za trezvenošću, razumom i hladnoćom.
Poetika realizma –
Realizam se javlja kao reakcija na romantizam, esteticizam i naglašenu
subjektivnost koji su obeležje književnosti sa početka 19. veka. U realizmu je snažno izražena
mimetičnost, podražavanje, stvarnost se shvata empirijski i glavna tema književnosti postaje
društvena stvarnost prema kojoj se književnost odnosi kritički, analitički i deskriptivno. Insistira se
na objektivnom prikazu stvarnosti, bez lirskih doživljaja, sa tačnim opisom detalja, prostora,
vremena – čime se dinamizuje radnja i uspostavlja se paralela između likova i njihove spošašnje
stvarnosti (prostor karakteriše likove). Insistira se na tačnosti i preciznosti. Opisi su karakteristični
skoro za sva dela realizma, a nakon opisa se i radnja dinamizuje, s tim što je zaplet obično
jednostavan.Odbacuje se fantastično, bajkoliko, alegorijsko i simbolični, sve što je apstraktno i
ukrasno.
Junaci su tipovi, tipični junaci koji su nosioci skupa osobina, idealizovani predstavnici određenog
društvenog sloja, tako da postaju univerzalni junaci. Pojavljuje se veliko broj likova jer se teži što
boljem dočaravanju slike društva. Ne teži se idealizaciji društvene stvarnosti već tačnom prikazu. U
realizmu se ne pati zato što je svet zao (kao u romantizmu), već se teži boljem upoznavanju tog
sveta i otkrivanju njegovog smisla. Od stvaralaca se zahteva pisanje didaktičkih, poučnih dela.
Motivacija likova je veoma bitna u relaizmu, ona je socijalna (predstavljanje lika kao pripadnika
određenog socijalnog sloja i doslednost tom tipu, vidi se uticaj stvarnosti na delovanje pojedinca i
na njegov karakter) i psihološka (predstavljanje junaka preko njegovog unutrašnjeg sveta),
fiziološka (određeno nasleđe, predispozicije, bolesti – sve to utiče na tazvoj jednog lika).
Deskripcija i naracija su osnovni postpupci realizma. Realizam se služi raznovrsnim postupcima u
domenu naracije, usavršavaju se pripovedni postupci – fokalizacija, dijalogičnost (polifonija),
doživljeni govor, tok svesti. Cilj autora je distanciranje od književnog sadržaja i objektvino
pripovedanje bez unosa ličnog, autobiografskog, tako da likovi mogu da žive sopstvenim,
unutrašnjim životom. Flober smatra da se distanciranje i objektivnost postiže kada se prisustvo
pisca u delu ne primećuje, kada postoji savršena unutrašnja obrazloženost i povezanost zbivanja.
Inače se u realističkoj književnosti može pojaviti autor kao svedok i komentator.
Govor junaka je bitan za njihovu karakterizaciju, koristi se jezik određenog društvenog sloja, pa na
taj način se postiže individualnost i realističnost. Teme su iz banalnog, svakodnevnog života, bez
patetisanja, hiperbole i fantastike. Fabula je podređena razotkrivanju karaktera, građena je prema
uzročno – posledičnim vezama i ima funkciju otkrivanja junakovog psihološkog, socijalnog i
intelektualnog bića. Javlja se koncept dinamičnog karaktera – junak podleže evoluciji, postaje bolji
ili gori.
Nakadašnji kritičari su prema dvema težnjama relaizma, nekad realizam delili na analitički –
analizira društvene okolnosti i karaktere i deskriptivni – opisuje običan život.
Pojedini pisci realisti se protive doslenom pozitivizmu u književnosti i teže ravnoteži umetničkog i
empirijskog u delu. Takvi su npr. Dostojevski i Flober koji se bune protiv potcenjivanja estetskog
momenta jer je on ključan za književno delo. Književnost nije reprodukavanje i čisto podražavanje,
7
