I OPŠTA KRIMINALISTIČKA RAZMATRANJA
1.
Pojam i osnovne karakteristike kriminaliteta
-Različite definicije kriminaliteta (pravne, sociološke i dr.);
Zakonska (pravna) definicija
definiše prestupnike kao lica koja krše norme krivičnog zakona;
Sociološka definicija
kriminalna ponašanja posmatra kao rezultat društvenog života uopšte;
Kriminalitet se može definisati kao:
društveno negativna pojava,dinamična pojava,predstavlja
aktivnost jednog ili više lica u određenom vremenu i prostoru čije su aktivnosti uslovljene
određenim društvenim odnosima,inkriminisane određenim propisima i
čije ponašanje povlači
adekvatnu krivičnu sankciju
Kriminalitet se ispoljava u raznim oblicima,ispoljava se u svim fazama razvoja društva,
Uzroci kriminaliteta
su raznovrsni (
ekonomske krize, ratovi i sukobi, suprotnosti između bogatih
i siromašnih, pojava nacionalizma, nestašica robe na tržištu, alkoholizam, narkomanija,
prosjačenje, kocka, tranzicija
i dr.),
Dinamičnost je bitna karakteristika
(
stalno prisustvo i vešto prilagođavanje
),
Masovnost
se ispoljava u velikom broju izvršenih krivičnih dela i izvršilaca,
“
Tamna brojka kriminaliteta
” – broj izvršenih, a neevidentiranih krivičnih dela,veliki broj
neotkrivenih krivičnih dela,
Internacionalizacija kriminaliteta
(međunarodni ili transnacionalni kriminalitet),
Povezanost učinilaca krivičnih dela i njihova organizovanost
,
Posebna karakteristika kod organizovanog kriminaliteta –
povezanost sa predstavnicima
državnih i drugih organa
,
Povratništvo
, -
povratnici
(
recidivisti
) su oni učinioci k.d. koji su dva ili više puta izvršili ista ili
raznovrsna k.d.
specijalnost
- specijalisti su učinioci sa određenom stručnošću i znanjem u primeni raznih
tehničkih sredstava u izvršenju određenih k.d,
Modus operandi sistem
(
MOS
) – sopstveni način izvršenja k.d.,
Profesionalizam
, - vršenje k.d. radi obezbeđenja izvora sredstava za život,nasilje,
bezkrupuloznost, nehumanost, upotreba oružja, i dr.
Tipologija kriminalaca
a)
Osnovni tipovi
1)
Međunarodni (internacionalni) kriminalci
2)
Profesionalci
3)
Specijalisti
4)
Patološki delinkventi
(
kleptomani, piromani, nekrofili, mazohisti, pedofili, nekrosadisti,
homoseksualci i dr
.)
5
) Politički delinkventi
6)
Povratnici (recidivisti)
b)
Ostale kategorije delinkvenata:
1)
Situacioni delinkventi
2)
Delinkventi iz nužde
3)
Delinkventi iz afekta
Najčešća podela kriminaliteta:
1.
opšti
(
klasični
),
2.
privredni
3.
politički
4.
ekološki
2.
Pojam i podela kriminalistike
Kriminalistika
je nauka koja se bavi izučavanjem odgovarajućih metoda i sredstava u cilju
sprečavanja i otkrivanja k.d. i učinilaca i obezbeđenja ličnih i materijalnih dokaza.
Preventivna i represivna komponenta suprotstavljanju kriminaliteta,
Podela kriminalistike
:
1.
Kriminalistička taktika
2.
Kriminalistička tehnika
3.
Kriminalistička metodika i
4.
Kriminalistička operativa
Kriminalistička taktika
– izučava i primenjuje kriminalistička pravila i metode koji su opšteg
karaktera i zajednički za sprečavanje i otkrivanje kod većine k.d.
Kriminalistička metodika – izučava, istražuje i primenjuje najcelishodnije metode i sredstva koji
su karakteristični ili svojstveni za otkrivanje pojedinih krivičnih dela.
Kriminalistička tehnika
– proučava i usavršava najadekvatnije savremene tehničke metode i
postupke u cilju njihove primene na pronalaženju i fiksiranju tragova i predmeta k.d., bitnih za
rasvetljavanje kriminalnog događaja.
Kriminalistička operativa
– izučava i primenjuje specifične metode i sredstva, koja se
odobravaju po posebnom postupku, a sprovodi ih isključivo organ unutrašnjih poslova
(specijalne istražne tehnike, operativne veze i sl.).
Nove grane kriminalistike
1.
Heuristička kriminalistika
– izučavanje i usavršavanje uviđajnih radnji
2.
Silogistička kriminalistika
– bavi se vršenjem procesnih radnji
3.
Kriminalistička geografija
– praćenje kriminaliteta na operativnim kartama (planovi grada,
topografske karte i sl.)
ZASLUŽNI KRIMINALISTI
Hans Gros
(1847 – 1915.) –
otac kriminalistike
lat.
crimen – zločin
30 godina radio kao istražni sudija i tako stekao ogromno iskustvo,
predavao je krivično pravo, krivični postupak i kriminalistiku, kao redovni profesor na pPravnim
fakultetima u Čerenovicu, Pragu i Gracu.
udžbenici: “Udžbenik za istražne sudije” iz 1893. i “Kriminalna psihologija” iz 1905. godine.
Rudolf Arčibald Rajs
(1876-1929)
Švajcarski kriminalista , 1903. godine osnovao je Institut naučne policije u Lozani. Za vreme
Prvog svetskog rata na poziv srpske vlade angažovan je na razrešavanju austrijskih i nemačkih
zločina prema srpskom narodu. Od 1918 godine živi i radi u Beogradu. Osnivač je
2.
Nacelo istine
svi organi nadležni za postupanje u pretkrivičnom i krivičnom postupku dužni su da u svim
fazama krivičnog postupka poštuju načelo istine kao i da u potpunosti utvrde istinito činjenično
stanje kako bi se u konačnom delu donela što pravilnija odluka.
3.
Načelo objektivnosti
do istine se može doći samo objektivnim planiranjem i preduzimanjem kriminalist. mera i radnji,
sve činjenice se moraju objektivno sagledati, bez potcenjivanja, pristrasnosti, ličnih stavova i
interesa, sujete i subjektivizma,
sa istim odnosom i pažnjom prikupljaju se kako činjenice koje terete, tako i one koje idu u prilog
osumnjičenom licu,
na isti način se prikupljaju dokazi koji dokazuju krivicu, kao i dokazi koji dokazuju nevinost
4.
Načelo brzine i operativnosti
od blagovremenog preduzimanja pojedinih kriminalističkih mera i radnji zavisi ishod postupka i
obezbeđenje relevantnih informacija i dokaza značajnih za rasvetljavanje određenog
kriminalnog događaja,
hitno preduzimanje kriminalističko-taktičkih, tehničkih i operativnih mera i radnji po saznanju za
izvršeno krivično delo,
načelo brzine
se primenjuje tokom čitavog postupka otkrivanja i dokazivanja k.d. jer omogućava
efekat iznenađenja,
načelo operativnosti
podrazumeva poznavanje prilika, uslova i okolnosti u domenu kriminalnog
ponašanja na određenom prostoru,
pripadnik policije mora dobro poznavati pojavne oblike kriminaliteta, posebno na svom
području, kriminogene punktove i objekte, kriminalce i dr.
to podrazumeva da se o kriminalcu mora znati sve (gde i s kim živi, gde radi, kuda se kreće, koja
kd i na koji način vrši (MOS), s kim se druži, koja vozila koristi i sl.),
Načela brzine i operativnosti se međusobno dopunjuju i omogućavaju efikasan rad.
5.
Načelo metodičnosti i planiranja
podrazumeva da se celokupna kriminalistička delatnost planira i preduzima metodično i
sistematski, bez obzira da li je preduzima policija, istražni sudija, sudeći sudija ili javni tužilac,
Svaka pojedina kriminalistička mera i radnja mora biti detaljno isplenirana,
Improvizacije ne sme biti,
6.
Načelo kritičnosti i samokritičnosti
u vezi je sa načelom metodičnosti i planiranja,
i nalažu pripadniku policije ili istražnom sudiji da budu i kritični i samokritični i veoma oprezni u
donošenju određenih
zaključaka u vezi sa određenim kriminalnim događajem,
oni ne smeju biti prebrzi i moraju biti potkrepljeni relevantnim činjenicama.
7.
Načelo temeljitosti i upornosti
usko su povezani sa načelom brzine i operativnosti i međusobno se dopunjuju,
međutim, bez obzira na brzinu postupanja, svakoj kriminalističkoj situaciji se mora prići
temeljito, bez površnosti,
uporan i strpljiv rad u kriminalističkom postupanju dovodi do kvalitetnih rezultata
8.
Načelo jedinstvenog rukovođenja
podrazumeva rukovođenje kriminalističkim postupanjem sa jednog mesta (nekada se formira i
štab),
posebno je značajno na razjašnjavanju i dokazivanju težih krivičnih dela,
Sve informacije i podaci slivaju se na jedno mesto i jedan čovek ili Štab donosi dalje odluke.
9.
Načelo koordinacije i saradnje
podrazumeva koordinaciju i saradnju između više organa na određenom području, bilo u okviru
jedne ili više opština, regiona, republika i država, naročito ako se radi o međunarodnom
kriminalitetu,
bez koordinacije i saradnje različitih subjekata nema uspeha u radu.
10.
Načelo čuvanja službene tajne
ima poseban značaj zbog specifičnosti sprovođenja određenih kriminalističkih mera i radnji,
naročito specijalnih istražnih tehnika, pretresanja, lišenja slobode i sl.,
mora se poštovati tokom celog postupka i u svim kriminalističkim postupanjima, a nekada i
nakon završenih operativnih delatnosti,
neovlašćeno odavanje službene tajne može se negativno odraziti na dalji tok krivičnog
postupka.
11.
Načelo međunarodne saradnje
načelo novijeg datuma,
nastalo kao rezultat suprotstavljanja međunarodnom kriminalitetu,
obuhvata međusobnu saradnju država i policija,
obuhvata i saradnju međunarodnih organizacija koje se bave suprotstavljanjem kriminaliteta
(
Interpol, Europol
).
tek 1914. g. ojačala je ideja o potrebi međunarodne policijske saradnje i to na Prvoj
međunarodnoj sudskoj, policijskoj i krivičnopravnoj konferenciji u Monaku kojoj su prisustvovali
delegati iz 24 države,
Prvi svetski rat prekinuo je realizaciju ove ideju,
u Beču 1923. g. održan je drugi ovakav skup – 19 država, među njima i Jugoslavija
tada je stvorena Međunarodna komisija kriminalističke policije – sedište u Beču,
ova organizacija je živela do 1938. g. i brojala je 38 država,
po završetku Drugog svetskog rata, 1946. g. Luvaž, generalni inspektor belgijske policije,
organizovao je novu međunarodnu konferenciju u Briselu, gde je ustanovljena Međunarodna
komisija kriminalističke policije,
tada je osnovan Generalni sekretarijat Interpola sa sedištem u Parizu,
nekoliko godina kasnije promenjen naziv
Interpol
– međunarodna organizacija kriminalističke policije (182 država – članica- 2004.),
sedište Interpola je u Lionu od 1989. g.,
u svakoj državi članici formira se centralni nacionalni biro pri određenom organu unutrašnjih
poslova, preko kojih Interpol ostvaruje saradnju
Europol
-predstavlja evropsku policiju,
Prethodno je u Kopenhagenu 1993. g. stvoren Centar Europola za borbu protiv droge (EDU) ,
kao preteča Europola,
osnovala ga je Evropska unija,
počeo je da deluje od 1999. godine,
pravna lica kao oštećeni,
prijavljivanje k.d. gde nisu oštećeni
4.6.
Samoprijave
to su retki načini saznanja, ali postoje i takvi slučajevi,
razlozi samoprijave: griža savesti, kajanje, alkoholisano stanje, preuzimanje krivične
odgovornosti-u porodici,
samoprijave su najčešće kod nehatnih delikata.
4.7.
Sredstva javnog informisanja
- U raznim sredstvima informisanja dolazi se do informacija o izvršenim krivičnim delima i
njihovim izvršiocima,
4.8.
Javno pogovaranje
veoma su česte razne glasine, koje mogu biti tačne ili netačne,
javno pogovaranje ne treba odmah odbacivati, već ih evidentirati i proveriti, jer se mnoga
pokažu kao istinita.
5. Pojam, podela i dokazni značaj indicija
Indicije predstavljaju utvrđene činjenice koje ukazuju na osnove sumnje da je izvršeno krivično
delo ili da je određeno lice osumnjičeno kao izvršilac k.dela,
Indicije možemo podeliti na:
a)
indicije pre izvršenja k.d
. (motiv, sumnjivo ponašanje, volja, karakter i sl.);
b)
indicije za vreme izvršenje k.d.
(posedovanje sredstava izvršenja, prisutnost na licu mesta, veština, znanje, navike i sl.);
c)
indicije posle izvršenja k.d.
(sumnjivo ponašanje, korist od izvršenog k.d., posedovanje
oduzete stvari, pronađeni tragovi na učiniocu i sl).
indicije su veoma značajne za razjašnjavanje k.d. i pribavljanje odgovarajućih dokaza (ličnih ili
materijalnih).
6. Indicijalni metod i planiranje operativnog rada na osnovu indicija i
verzija
Tri su osnovna metoda otkrivanja i dokazivanja krivičnih dela i učinilaca pomoću indicija:
1)
metod eliminisanja
2)
metod otkrivanja nepoznatih učinilaca korišćenjem MOS-a (modus operandi)
3)
metod sastavljanja liste za više krivičnih dela i učinilaca
a)
Metodom eliminisanja
dolazi se do odgovora na zlatna pitanja kriminalistike, tj. da li događaj
koji se desio stvarno predstavlja k.d. i da li je osumnjičeno lice učinilac konkretnog k.d.
Verzije su radne pretpostavke (osnovi sumnje) koje ukazuju na neko krivično delo ili na neko lice
kao mogućeg učinioca k.d.
Verzije se uvek zasnivaju na određenim indicijama i uvek se postavlja više verzija i metodom
eliminacije dolazi se do samo jedne stvarne verzije koja dokazuje postojanje ili nepostojanje
k.d., odnosno njegovog učinioca.
Posle postavljanja verzija, sledi planiranje operativnog rada (preduzimanje određenih
kriminalističkih mera i radnji, potražnih mera, primenu specijalnih istražnih mera i dr.).
