VISOKA ŠKOLA ZA EKONOMIJU I INFORMATIKU

DR NIKOLA VOJVODIĆ

ORGANIZACIJA POSLOVNIH SISTEMA

SKRIPTA

Prijedor, 2014.

1. ORGANIZACIJA KAO DJELATNOST, ODNOSNO PROCES ORGANIZOVANJA

Shvatanje organizacije kao delatnosti organizovanja, je takođe uobičajeno i, moglo bi se reći,

veoma rasprostranjeno u organizacionoj teoriji i privrednoj praksi. Gotovo da nema autora, a ni
privrednika, koji o njoj, direktno ili indirektno, ne govore u tom smislu. Pored toga, o organizaciji se tako
govori i u svakidašnjem životu, i to uvek kada se želi istaći potreba da se nešto bolje, brže i racionalnije
obavi, da se preduzmu određeni koraci i ulože određeni napori.

Prema ovom shvatanju, organizacija predstavlja svojevrstan proces, svojevrsnu, smišljenu

delatnost čoveka kojom se vrši spajanje, usklađivanje i međusobno vezivanje činilaca rada u jednu novu
organsku, radno sposobnu celinu. Kao takva, ona se manifestuje i odvija u svim sferama društvenog
života, a posebno u privredi, i to uglavnom neprekidno. Ona ne prestaje stvaranjem jedne ovakve celine,
s njenim komponovanjem od činilaca rada, već se i dalje nastavlja i provodi uporedo sa funkcionisanjem
ove celine. Ovo uglavnom iz više razloga, a pre svega, stoga što u toku funkcionisanja ove celine dolazi
do stalnog narušavanja sklada između i unutar njenih činilaca, pa time i potrebe njegovog ponovnog
uspostavljanja.

Shvatanje i tretiranje organizacije kao delatnosti organizovanja je najčešće i u osnovi

najispravnije. Međutim, ono nije i jedino. Pored njega, sreću se i druga kao, na primer, ono po kome
organizacija predstavlja jednu od grupa poslova rukovodioca i po kome se ona, shodno tome, uglavnom
svodi na definisanje i grupisanje zadataka koje u preduzeću treba obaviti, zatim na utvrđivanje i
delegiranje ovlašćenja i, na kraju, na uspostavljanje međusobnih odnosa i to, pre svega, onih linijskih,
subordinacionih.

Ovakvo shvatanje organizacije kao delatnosti sreće se uglavnom u teoriji menadžmenta. Njega

zastupaju autori koji su, po našem mišljenju, pogrešno, tj. bukvalno shvatili Fajola i njegovu
administrativnu funkciju sa pet temeljnih elemenata, od kojih jedan čini i organizacija. Ti autori su, po
svemu sudeći, pošli od toga da Fajol, kad govori o organizaciji, misli samo na ono najnužnije što u vezi s
njom treba da čini rukovodilac, a ne i na ostale, njene aspekte, koje on takođe, na direktan ili indirektan
način ističe i obrađuje. Otuda je oni i vežu isključivo za rukovodioca i detaljno obrađuju u sklopu sa
ostalim njegovim poslovima i funkcijama, svodeći je tako na nešto što je, čak, uže od rukovođenja, što
čini samo jedan njegov aspekt.

Uz ovo treba spomenuti i još jedno shvatanje i tumačenje organizacije kao delatnosti, a to je

shvatanje i tretiranje organizacije kao funkcije preduzeća. Ovo shvatanje nije usamljeno, ali ni vrlo
rasprostranjeno. Njega, uglavnom, zastupaju autori koji se bave ekonomikom preduzeća, i to oni koji se,
pored ostalog, bave i organizacionom problematikom i koji organizaciju promatraju i obrađuju kao
funkciju, kao posebnu grupu poslova preduzeća.

Bez obzira na navedene postavke, odnosno razlike u shvatanju organizacije kao delatnosti

organizovanja, treba istaći da ona kao delatnost, uzeta sama za sebe, ne čini organizaciju u punom
smislu te reči. Ona, u stvari, čini samo jedan, istina, vrlo značajan njen aspekt. Ovo samim tim što ona
uvek dovodi do nekog stanja, do neke nove, za život posebne celine i što se najvećim delom, upravo,
odvija u okviru celine s kojom čini organsku spregu.

II. ORGANIZACIJA KAO NAUKA

Organizacija se ne proučava i ne tretira samo kao kategorija, već i kao disciplina, odnosno nauka

koja ima svoj predmet, metod i cilj istraživanja i koja, kao takva, sistematski skuplja i prezentira u vidu
jednog zaokruženog sistema, zaokružene sume znanja, sve ono što je vezano i što je bitno za adekvatno
strukturiranje i efikasno funkcionisanje radnih i drugih organizacija, a najposle za ponašanje ljudi u njima i
regulisanje njihovih međusobnih odnosa. U ovom vidu se danas organizacija izučava i predaje na
gotovo svim univerzitetima i višim školama odgovarajućeg profila u svetu, a i kod nas, u našoj zemlji.

Tretiranje, proučavanje i razvijanje organizacije kao nauke je u stalnom porastu. Ono je danas

dostiglo takve razmere, da se, sa sigurnošću, može reći da predstavlja opštu pojavu. Ovo i pored
izvesnog otpora, odnosno pokušaja nekih autora i praktičara da je negiraju kao nauku.

Svoj status i svoju fizionomiju nauke organizacija je stekla time što je: 1) pridobila brojne

pristalice, brojne simpatizere i istraživače; 2) otkrila i sakupila solidan fond naučno verifikovanih
saznanja; 3) sredila i, u vidu jednog celovitog sistema, prezentirala ova saznanja ljudskom društvu.

njenom proučavanju i razvijanju kao diseipline, odnosno nauke, danas radi ogroman broj naučnih radnika
u svetu, i to različitog profila: ekonomista, sociologa, psihologa, matematičara, politologa, kao i čitava

društvenog rada.

Ovo treba posebno naglasiti, jer ono nedvosmisleno ukazuje da se o organizaciji može govoriti

samo kao o nauci, a ne i veštini, tim pre, što ona, kao i druge nauke, ima svoj predmet, cilj i metod
istraživanja i što se kao nauka nalazi u stainom usponu, koji će, sigurno, potrebu za veštinom njene
primene ubrzo svesti na minimum. Ovaj uspon je, istorijski gledano, veoma uočljiv, a ogleda se u tome
što se u okviru nje, iz dana u dan, iz godine u godinu, gomila, raspoređuje, sistematizuje i klasifikuje
prikupljena naučna grada, rasvetljavaju i definišu pojmovi, uočavaju i utvrđuju pravilnosti i uzročno-
posledična povezanost pojava, le određene zakonitosti i načela iz njenog domena.

Na pojavu različitih mišljenja i postavki o organizaciji kao diseiplini, uticalo je, verovatno, i to što

ona kao disciplina nema svoj vlastiti, do kraja izgrađen i jasno označen teorijski koncept i okvir
istraživanja. U tom pogledu, organizacija još nije sasvim dorečena. Obuhvata široku problematiku, koja
je, u isto vreme, granična problematika interesovanja i proučavanja mnogih drugih, njoj srodnih
disciplina, kao što su ekonomika, sociologija, psihologija, fiziologija, matematika, tako da, u neku ruku,
čini njihovu simbiozu. Ona tesno saraduje sa svim diseiplinama i koristi se mnogim njihovim saznanjima i
dostignućima. U tom pogledu, ona iin za svoj razvoj mnogo duguje, posebno industrijskoj psihologiji i
sociologiji, iako se od njih u mnogo čemu bitno razlikuje.

I na kraju, treba istaći još jedno važno pitanje vezano za organizaciju kao diseiplinu, koje se

takođe često sreće i razmatra u stručnoj literaturi, a to je pitanje postojanja opšte nanke o organizaciji,
njenog razvoja i dometa u teoriji i praksi. Ovo stoga što se i na njega daju različiti ponekad sasvim
oprečni odgovori.

Prema mišljenju jedne skupine autora, takva nauka još ne postoji, još nije razvijena, niti ima

izgleda da će se ubrzo razviti. Svoje stanovište o ovoj nauci pomenuti autori zasnivaju na postavci da još
nisu pronađeni opšti principi i pravila koji bi važili za sve organizacije, bez obzira na njihovu vrstu i
karakter i da se oni, zbog specifičnog karaktera svake organizacije, verovatno neće ni pronaći.

Slično stanovište zastupa i druga, brojčano veća skupina autora, koja, istina, ne poriče postojanje

opšte   nauke   o   organizaciji   već,   umesto   toga,   ističe   da   se   ona   nalazi   u   svom   povoju,   u   svom
embrionalnom stadijumu. Prema mišljenju ove skupine autora, "čista teorija organizacije tj. nauka kojoj je
predmet proučavanje organizacije uopšte, bez obzira na njene oblike i ciljeve, nauka koja bi izvršila
uopštavanje određenih odnosa koji su zajednički   svim   organizacijama,   zauzima   posve   beznačajno
mesto   u   savremenim društvenim naukama.

Za razliku od mišljenja ove grupe autora, treća grupa, koja je istovremeno i najmanja, smatra ne

samo da postoji opšta nauka o organizaciji, već da je ona i toliko razvijena da se može posebno da
proučava i dalje razvija.

Tako, u vezi sa ovim, dr Kosta Vasiljević kaže:

"Iz dosadašnjih izlaganja nesumnjivo je dokazano da postoji mogućnost uopštavanja principa, ali

nije ničim dokazano da se ta uopštenost odnosi na organizaciju. I kod Kursel-Seneja i kod Fajola
upotrebljava se reč "preduzeće". Tejlor govori o vođenju domaćinstva, poljoprivrednoj proizvodnji,
velikom ili malom trgovačkom preduzeću, religioznim i filantropskim institucijama, pa čak i univerzitetima.
A počev od domaćinstva, pa do preduzeća i raznih institucija, svugde su u pitanju organizacije kao
društvene kategorije. Štaviše, Fajol na str. 58 izričito kaže: "princip organizacije imaju uopšte u vidu
udruženja"... Prema tome, postoji jasno definisan objekt organizacije koja ima opšte principe na kojima
počiva. Drugim rečima postoji jedna opšta nauka o organizaciji kao društvenoj kategoriji".

Koji su od ovih autora u pravu teško je sa sigurnošću reći. Međutim, izgleda, ipak, da se istina

nalazi negde u sredini, a to znači da još ne postoji do kraja razvijena i oblikovana opšta nauka o
organizaciji, već samo pokušaji, a s njima i dovoljno materijala, da se ona, kao takva, razvije i afirmiše u
doglednoj budućnosti.

III. OBELEŽJA ORGANIZACIJE

Da bi se organizacija kao kategorija mogla da shvati i na adekvatan način definiše i objasni,

neophodno je prethodno utvrditi njena opšta obeležja, ona koja se sreću kod svih njenih oblika, bez
obzira na njihovu vrstu, veličinu i društvenu pripadnost i koja su u svima njima zastupljena u
odgovarajućoj meri. U tom cilju potrebno je organizaciju kompleksno i konkretno posmatrati, tj. onako i u
onom smislu kako se ona javlja i manifestuje u praksi, a ne onako kako je obično vide i tumače pojedini
autori, pošto se samo takvim njenim posmatranjem može doći do željenih rezultata, do obeležja koja ne
bi važila samo za neke, već za sve njene oblike i vrste. Pri tome treba izbegavati svaku krajnost, svako

preterano naglašavanje i delaljno analiziranje samo jednog njenog aspekta, bez isticanja i obrade i
drugih njenih, isto tako značajnih aspekata.

Ovo posebno naglašavamo stoga što to dosad uglavnom nije bila praksa u literaturi o

organizaciji, što je većina autora organizaciju i njena obeležja razmatrala isuviše usko i što je otud
dolazila do zaključaka koji su, istina, značajni, ali koji nisu reprezentativni, koji ne ukazuju na njenu
suštinu kao opšte kategorije.

Takav pristup u razmatranju i proučavanju organizacije i njenih bitnih obeležja imao je, između

ostalih, i poznati američki autor Luj Alen (Louis Allen). On je, kao i većina drugih autora, smatrao da
organizacija, bez obzira kad se i gde pojavljuje i kako se manifestuje, ima svoje određene, u osnovi
sasvim iste elemente koje, radi njenog boljeg shvatanja i efikasnije primene u praksi, treba utvrditi i do
kraja rasvetliti. Međutim, on, pri tome, nije imao u vidu organizaciju kao opštu kategoriju, tj. kao složeni
socio-tehnički   sistem,   već  organizaciju  kao  funkciju   i   strukturu   rukovođenja.   Posmatrajući   je   u   ovom
smislu, Alen je došao do zaključka da se ona uvek manifestuje na isti način i da kao takva ima svoja tri
opšta,   univerzalna   elementa,   koje   čini   "podela   rada,   utvrđivanje   izvora   autoriteta   i   ovlašćenja   i
uspostavljanje međusobnih  odnosa i veza".

Mada značajni i u osnovi prisutni u svakoj organizaciji, ovi elementi se ne mogu smatrati njenim

bitnim, temeljnim obeležjima, bar ne ovako formulisani, pa, donekle, ni obeležjima rukovođenja, kao
njenog integralnog dela.

Slično Alenu postupa i Hiks (Hicks), s tim što on primat u organizaciji daje ljudima i što s toga

aspekta posmatra i utvrđuje njena glavna obeležja. On to čini tako što u svojoj definiciji ili, tačnije, opisu
organizacije, navodi ono što je, po njemu, bitno, zajedničko za sve njene oblike i vrste. To na čemu se svi
oni temelje i u čemu se uglavnom izražava njihova suština, čini sledećih pet elemenata:

1) ljudi,

2) njihovi međusobni odnosi i interakcije,

3) propisivanje i usmeravanje interakcija ljudi određenom vrstom strukture,

4) lični ciljevi ljudi koji ih pokreću i podstiču na aktivnost, kao i njihovo očekivanje da će ih ostvariti

učešćem u organizaciji i

5) mogućnost da se interakcijom ljudi njihovi individualni ciljevi približe ciljevima organizacije, da

se usklade s njima, možda ne u potpunosti, ali u dovoljnoj meri da ih oni podržavaju i slede.

Hiks, doduše spominje i tzv. "radne elemente", ali ih stavlja u drugi plan. On kaže: "I pored sve

ove raznovrsnosti i kompleksnosti, ipak, postoje dve vrste elemenata zajedničkih svim organizacijama,
supstantni i radni elementi.

Supstantni element svake organizacije su ljudi - pojedinačna lica čije uzajamno delovanje

(interakcije - prim. M.B.) čini organizaciju. Svaka organizacija se stalno menja, otud i upotreba termina
"proces" u njenoj definiciji da bi se naglasio njen dinamički karakter. Menjaju se i lica udružena u nju.
Međutim, i pored te promene, u njoj se uvek nalaze ljudi čiji se međusobni odnosi i veze mogu izraziti
nekom vrstom strukture, u protivnom, organizacije nema. Međusobno delovanje ljudi je neophodno i
dovoljno zbog čega i čini supstantni element organizacije ... Uspeh ili neuspeh svake organizacije je u
osnovi   determinisan   kvalitetom   međusobnih     delovanja   -   interakcija   supstantnog   elementa,   njegovih
članova. Međutim, supstantni element ne deluje u vakuumu. Onog momenta kad organizacija nastane i
kad počne da deluje supstantni element, počinju da slede radni elementi. Radni elementi determinišu
kvalitet   interakcije.   Interaktujući   članovi   čine   organizaciju,   dok   je   radni   elementi   čine   efikasnom   ili
neefikasnom.

Radni elementi svake organizacije sastoje se od njenih ljudskih resursa, sposobnosti njenih

članova i njihovog ličnog uticaja, zatim od njenih materijalnih resursa, ekonomskih dobara, i na kraju, od
konceptualnih resursa posebne grupe njenih članova, rukovodilaca".

Hiks je, bez sumnje, ukazao na neke vrlo značajne elemente, odnosno obeležja organizacije, a to

su, pre svega, ljudi, njihove interakcije i ciljevi u organizaciji. Međutim, ovi elementi nisu i jedina njena
obeležja. Pored njih, postoje i druga, o kojima će kasnije biti posebno reči.

Uz navedene, treba spomenuti još jednog autora, dr Kostu Vasiljevića, koji je takođe pokušao da

pobliže označi ono što je bitno i što je zajedničko svim organizacijama. Ovo ne toliko zbog značaja
njegovih nalaza, koliko zbog interesantnosti prilaza ovoj materiji i načina njene interpretacije.

5) racionalnost i efikasnost,

6) dinamičnost i fleksibilnost,

7) materijalna opremljenost.

Ova obeležja, svakako, nisu i jedine odlike organizacije kao kategorije. Pored njih, postoje i

druga, uglavnom specifična kao, na primer, ona koja organizaciji daje društveno-ekonomski sistem i
odnosi u njemu, zatim vrsta i obim poslova koje obavlja, koja su takođe vrlo značajna za njeno shvatanje
i rasvetljavanje kao kategorije, ali koja se, pri njenom opštem razmatranju i definisanju, moraju da
zanemare (apstrahuju) što smo i mi ovde, u ovom poglavlju učinili.

1.1. Pojam, značaj i utvrđivanje ciljeva organizacije

Svaka organizacija, u stvari, ima više ciljeva koji se u literaturi različito shvataju i tumače. Ovo

pogotovo kada su u pitanju tzv. temeljni ciljevi organizacije, tj. oni koji se odnose na osiguranje njenog
opstanka i prosperiteta kao radne celine.

Generalno uzevši, ciljevi organizacije predstavljaju njenu viziju budućnosti, ono čemu ona teži i

želi da ostvari. Oni čine oznaku njenih krajnjih stremljenja i dostignuća u određenom (dužem ili kraćem)
periodu; održavaju njenu nameru, odnosno zadatke i ukazuju na glavne odluke i pravce delovanja.

Kao takvi, oni moraju da budu unapred poznati. Moraju da budu izričito određeni i definisani, i to

uglavnom pismeno. Njihovo određivanje treba da bude prva i najvažnija preokupacija svake organizacije.
Ovo bez obzira na šta se oni odnose  ili, još bolje, na šta se u njima daje glavna poenta: da li na
proizvodnju, na njenu struktura i obim ili, pak, na prodaju, odnosno na tržište  i odnose sa kupcima ili, što
je najčešći slučaj, na opštu poslovnu orijentaciju, na njen sadašnji i budući koncept, kao i na sistem
unutrašnjih i spoljnih odnosa i veza. U svakom od navedenih slučajeva ciljevi moraju da budu unapred
poznati   i   jasno   formulisani,   a   sa   njima   i   strategija   i   politika   organizacije,   i   to   kako   globalna   tako   i
parcijalna, ona koja se odnosi na njene pojedinačne funkcije i organe.

Ovo uglavnom iz više razloga, a pre svega što je bez njihovog formulisanja nemoguće izvršiti

adekvatno oblikovanje organizacije, niti, pak, predvideti kakva ona treba da bude u bliskoj budućnosti,
šta sve u njoj treba izmeniti i kad to učiniti. Pored toga, ako oni nisu poznati ili dovoljno jasni, onda nisu
poznati ni pravci akcije rukovodilaca i ljudi u organizaciji. Rukovodioci ne znaju šta i kako treba da rade,
kud da usmere svoju aktivnost, kao i aktivnost njenih članova i materijalnih resursa. Oni gube orijentaciju
i pretvaraju se u ono što i "kormilar broda bez svoga tačnog odredišta."

Ciljevi i njihovo izričito formulisanje nisu samo značajni za rukovodioce, već i za organe

upravljanja u organizaciji. Služe im kao osnova za donošenje odluke i kao moćno sredstvo kontrole rada i
delovanja organizacije i rukovodilaca u željenom pravcu. Pomoću njih, ovi organi ocenjuju da li
rukovodioci uspešno vode organizaciju i da li, pri tome, ostvaruju ono što je predviđeno i uz kakve žrtve,
odnosno ulaganja. U tu svrhu ih koriste tako što porede njihova dostignuća sa onim koja bi trebalo da se
ostvare, koja su oni predvideli i ugradili u ciljeve organizacije.

Ovo treba posebno naglasiti stoga što većina naših radnih organizacija nema jasno definisane

ciljeve i što otud njihovi organi upravljanja nisu u stanju da efikasno deluju, da unapred znaju šta se
može i mora da postigne i da, na toj osnovi, cene kvalitet i efikasnost rada svojih rukovodilaca. Otuda i
pojava dugogodišnjeg zadržavanja na direktorskim i drugim rukovodnim mestima i onih lica koja, očito,
za to nemaju potrebnih kvaliteta i to ne samo onih stručnih već i radno - kreativnih.

Ciljevi organizacije, pored toga što treba da budu decidno utvrđeni, moraju, u isto vreme, da budu

poznati i svim radnim ljudima, svim članovima organizacije, bez izuzetka, pošto to poznavanje deluje na
njene članove motivirajuće. Ono ih podstiče i usmerava u željenom pravcu: razvija kod njih osećaj
pripadnosti organizaciji i jača uverenje o značaju poslova kojim se u njoj bave.

1. 2. Načela utvrđivanja ciljeva organizacije

Da bi ciljevi organizacije poslužili svojoj svrsi, neophodno je, pri njihovom utvrđivanju, pridržavati

se određenih načela, odnosno principa. Tih načela ima više, od kojih ćemo ovde navesti samo ona
najvažnija.

Neka od njih smo već pomenuli kao, na primer, načelo izričitog utvrđivanja ciljeva i načelo

njihovog pismenog formulisanja. I jedno i drugo načelo je od velikog praktičnog značaja. Njihovo