UNIVERZITET U ISTOČNOM SARAJEVU
FAKULTET POSLOVNE EKONOMIJE BIJELJINA
DIPLOMSKI RAD
PREDMET: MIKROEKONOMIJA
TEMA: UTVRĐIVANJE TRŽIŠNE MOĆI I
ANTIMONOPOLSKA REGULATIVA
Mentor:
Student:
Bijeljina, Februar 2016. godina
Utvrđivanje tržišne moći i antimonopolska regulativa
4
UVOD
Ekonomija kao nauka predstavlja iznalaženje metoda čija primjena u procesima ekonomskih
aktivnosti ljudi (proizvodnja, potrošnja, raspodjela i razmjena materijalnih dobara i usluga),
omogućava uspješno upravljanje „nekom kućom“, bilo da je riječ o porodičnom domaćinstvu,
odnosno gazdinstvu, preduzeću, privredi jedne države, ili pak o svjetskoj privredi. Posmatrano
metaforično, pod kućom može da se podrazumjeva preduzeće, privreda jedne države, a i svjetska
privreda kao cjelina. Postoje različiti pristupi izučavanja ekonomskih aktivnosti. Međutim, ipak
su se izdiferencirala dva osnovna pristupa.
Prvi pristup se odnosi na izučavanje ekonomskih aktivnosti kroz istorijske promjene društveno-
ekonomskih formacija i oblika svojine koji određuju karakter odnosa u raspodjeli.
Drugi pristup se odnosi na iznalaženje ekonomskih aktivnosti čija primjena stalno povećava
racionalnost ekonomskog ponašanja pojedinaca, preduzeća, domaćinstva i države.
Dakle, ekonomija je racionalan izbor kombinacije ekonomskih ciljeva i sredstava pomoću kojih
se postavljeni ciljevi ostvaruju. R. Lipsi smatra da se „savremena ekonomija bavi 1) alokacijom
društvenih resursa na alternativne upotrebe i raspodjelom društvenog proizvoda na grupe i
pojedince, 2) promjenama proizvodnje i raspodjele tokom vremena i 3) efikasnošću odnosno
neefikasnošću ekonomskih sistema“.
Oblici ekonomskih aktivnosti su: 1) proizvodnja, 2) potrošnja, 3) raspodjela i 4) razmjena.
Proizvodnja je osnovni oblik ekonomskih aktivnosti. Rezultati prozvodnje su materijalna dobra
sa kojima se zadovoljavaju materijalne potrebe. Ostale ekonomske aktivnosti su izvedene iz
proizvodnje. Kada nema proizvodnje i rezultata proizvodnje, nema ni drugih ekonomskih
aktivnosti jer nema šta da se raspodjeljuje, razmjenjuje i troši.
Predmet ekonomske nauke je donošenje individualnih i društvenih odluka o upotrebi oskudnih,
tj. ograničenih resursa za proizvodnju dobara i usluga i njihove raspodjele na potrošače. S
obzirom da se ekonomska nauka bavi posmatranjem i proučavanjem ekonomskih činjenica, u
privredi ona spada u red realnih nauka zajedno sa prirodnim naukama, sociologijom, istorijom i
slično, za razliku od formalnih nauka (logika, matematika, statističke metode) kod kojih je
težište na oblicima mišljenja, postupcima i slično, čiji rezultati se koriste u realnim naukama.
1
Ekonomija kao proces reprodukcije može se sagledavati na mikro nivou, tj. na nivou
induvidualnih subjekata a prije svega preduzeća. Zatim, može se sagledavati i na makro nivou
jedne države. Osnovna pitanja ekonomije na mikro i na makro nivou nisu ista, ona se značajno
razlikuju.
1
Mastilo, Z., Milojević, A.: Osnovi ekonomije, Bijeljina, 2014. godine, str.13
Utvrđivanje tržišne moći i antimonopolska regulativa
5
1. MIKROEKONOMIJA
Početak razvoja mikroekonomije vezuje se za pojavu i razvoj marginalističkog pravca
ekonomskih misli. Marginalistički pravac ekonomske misli nastaje sedamdesetih godina
dvadesetog vijeka. Utemeljivač ovog pravca bio je engleski ekonomista Dževons (1835 – 1882).
Zbog toga se marginalistički pravac često naziva „Dževonsova revolucija“. Istovremeno se
Dževonsom u Engleskoj, u Austriji se pojavljuje Menger, a u Švajcarskoj Valras.
Marginalistički pravac ekonomske misli se razvrstava po nacionalnom kriterijumu i gradovima iz
kojih potiču glavni predstavnici. U tom smislu izdvajaju se sledeće škole marginalističkog
pravca ekonomske misli: 1) bečka (psihološka) škola, 2) lozanska (matematička) škola, 3)
maršalijanska (kembridžka, neoklasična) škola i 4) savremena postmaršalijanska (neoklasična)
mikroekonomska analiza.
Maršalijansku školu, odnosno maršalijanski sistem mikroekonomske analize, korigovali su i
usavršavali teoretičari monopolske ili nepotpune konkurencije, a posebno ekonomista Hiks.
Korekcije su išle u pravcu usklađivanja maršalijanskog sistema mikroekonomske analize sa
savremenim sistemom makroekonomske analize. Tako korigovana savremena postmaršalijanska
(neoklasična) mikroekonomska analiza postaje sastavni dio opšteg sistema savremene
ekonomske analize, odnosno kako bi to Samuelson nazvao, postaje sastavni dio neoklasične
sinteze. Savremena postmaršalijanska (neoklasična) mikroekonomska analiza predstavlja
stepenicu u razvoju marginalističke ekonomske misli koja je počela sedamdesetih godina
dvadestog vijeka.
Na početku druge polovine dvadestog vijeka opšti sistem savremene ekonomske analize , kretao
se u pravcu sinteze dvije njene osnovne oblasti: 1) mikroekonomska analiza obima proizvodnje,
zaposlenosti i stabilnosti cijena i 2) mikroekonomske analize cijena (pa prema tome tržišta i
troškova) i raspodjele, odnosno formiranja dohodaka: ličnih dohodaka od rada (nadnica), profita,
rente i kamate. Ova sinteza nazvana je „neoklasičnom ekonomikom“.
Za klasike i Marksa bitna je i ponuda robe. Oni smatraju da roba dobija vrijednost u proizvodnji i
određena je sa količinom rada koja je utrošena za njenu proizvodnju. Marginalisti smatraju
suprotno. Analiziraju isključivo razmjenu, odnosno tržišna kretanja. Vrijednost proizvoda
određuje subjektivna ocjena potrošača o korisnosti određenog prozvoda. Ekonomski interes
potrošača određuje kretanje tražnje, ponude i cijene.
1.1. MIKROEKONOMIJA KAO NAUČNA DISCIPLINA
U sistemu klasifikacije ekonomskih nauka, mikroekonomija pripada fundamentalnoj
ekonomskoj nauci. Fond opštih ekonomskih znanja koji pokriva naziv: opšta ekonomska nauka,
uvećava se i razvija po osnovu tri globalna pravca. Jedan formira politička ekonomija, koja po
pravilu afirmiše značaj utvrđivanja ekonomskih zakona na osnovu kojih se može objasniti
pozicija socijalnih grupa (klasa) u ekonomiji i u društvu. Na drugom pravcu može se
identifikovati mikroekonomija, koja u žiži posmatranja i izučavanja ekonomsko-
fenomenološkog spektra polazi od sagledavanja pozicije pojedinca, ili kao potrošača ili kao
firme. Makroekonomija, koju identifikujemo na trećem pravcu formiranja opšte ekonomske
nauke, afirmiše izučavanje ekonomskih procesa i fenomena makro nivoa (države, regiona,
grada).
Mikroekonomija nosi taj naziv prije svega zbog toga što značajan dio svojih istraživanja zasniva
i vezuje za kategoriju raznih modaliteta cijena i tzv. marginalnih veličina – graničnih veličina
(kojima se izražavaju efekti jediničnih učinaka određenih veličina) a i zbog toga što se interesuje
za spoznaju faktora i zakonitosti kojima se objašnjavaju pozicije mikroekonomskih subjekata
(potrošačke jedinice – potrošača, odnosno poslovne jedinice – firme).
Utvrđivanje tržišne moći i antimonopolska regulativa
7
2. POJAM TRŽIŠTA
Svojina i tržište su dvije osnovne institucije ekonomskog sistema. Svojina određuje ko će biti
učesnik na tržištu i kako će se ponašati u tržišnoj razmjeni, dok tržište predstavlja uređeni i
ustaljeni postupak odvijanja razmjenskih odnosa. Uređenost tržišta znači da postoje čvrsto
definisana pravila ponašanja kojih se drže svi učesnici razmjene. Kao uređeni skup odnosa
razmjene, tržište uvijek podrazumijeva postojanje određenog mehanizma na osnovu koga se
povezuju kupci i prodavci
.
Povezivanjem kupaca i prodavaca povezuje se proizvodnja sa
potrošnjom i time se omogućava nesmetano odvijanje društvene reprodukcije. Ovo povezivanje
odvija se u pravnoj formi zaključivanja ugovora između kupaca i prodavača. Sa marketinškog
stanovišta tržte se definiše kao „ agregatni skup snaga i uslova u okviru kojih kupci i prodavci
donose odluke koje rezultiraju u transferu roba ili usluga”. Pri definisanju tržišta možemo
izdvojiti tri različite grupe: u prvoj grupi definicija akcenat je stavljen na same učesnike u
razmjeni „na ukupnost kupaca i prodavaca”, tako da se tu posebno ističe personalna komponenta
tržišta; u drugoj grupi definicija može se uočiti da se ističe „odnos između nosilaca ponude i
tražnje”, tj. akcenat je stavljen na kontakte između aktera u procesu razmjene; u trećoj grupi
definicija može se uočiti da se akcenat stavlja na sučeljavnje ponude i tražnje.
Različitosti u definisanju tržišta su više nego očigledne. Dati jednu uopštenu definiciju tržišta
značilo bi uzeti u obzir njegove komponente, kao i njegovu strukturu i funkciju. Pojedine
definicije pokušavaju da strukturu tržišta svedu na ukupnost ponude i tražnje, a funkcije na
njihovo sučeljavanje.
Stepen razvijenosti i stabilnosti tržišta je u korelaciji sa razvijenošću i stabilnošću velikog
ekonomskog sistema, mada tržište može pružiti relevantne informacije za sagledavanje nekih
karakteristika stanja velikog ekonomskog sistema. Treba imati jasnu predstavu o njegovoj
strukturi bez koje ono ne bi moglo funkcionisati kao podsistem, te razlikovati izvjesne njegove
sistemske nedostatke od određenih nedostataka koji su mu svojstveni. Ovakva negativna dejsta
se ublažuju određenim mjerama ekonomske politike a u nekim slučajevima se potpuno
neutrališu.
2.1. TRŽIŠTE I SISTEM CIJENA
Cijena je vrlo složena ekonomska kategorija. Takvom je čine faktori koji je određuju, širina i
obim njenih funkcija, intezitet djelovanja na privredne subjekte i privredni razvoj. Cijena je
tržišna kategorija. Kao novčani izraz vrijednosti robe, ona je isključivo vezana za tržište,
odnosno za robnu proizvodnju. Formira se na tržištu u zavisnosti od ponude i tražnje i njihovih
međusobnih odnosa. Odnos agregatne ponude i agregatne tražnje određuju opšti (apsolutni) nivoi
cijena i upravo on ineresuje ekonomsku politiku. Radi se o nivou cijena koja se formira na
osnovu visine i kretanja cijena svih roba i usluga u zemlji. Cijene pojedinačnih roba i usluga su
predmet mikroekonomske analize. Zato instrumenti i mjere ekonomičnosti politike imaju
zadatak da prate kretanja opšteg nivoa cijena, njegove promjene u različitim vremenskim
periodima i da sprijče poremećaje u odnosima agregatne ponude i agregatne tražnje.
Sistem cijena je prethodno određen karakterom društveno–ekonomskog sistema. On čini
podsistem privrednog sistema i povezan je sa drugim djelovima privrednog sistema i direktno je
zavisan i od ekonomske politike i politike privrednog razvoja. Zapravo, sam pojam sistema
cijena obuhvata cjelokupnost institucionalnih, tržišnih, pravnih i organizacionih elemenata u
kojima se formiraju cijene. Pored toga, on obuhvata subjekte sistema cijena, kriterijume
formiranja cijena, režim cijena i kontrolu cijena.
U savremenim tržišnim privredama osnovni zadaci politike cijena mogu se sumirati u:
-
Kontroli ili suzbijanju inflacije;
