Organska đubriva

Prof. dr Ilija Komljenović OPŠTE RATARSTVO

Đubrenje zemljišta

Svaka biljka prima iz svoje sredine (zemljište i atmosfera) elemente odnosno hemijska jedinjenja koji

su joj potrebna za ţivot. To jednako vredi i za gajene biljke. Telo gajenih  biljaka, izuzevši vodonik i kiseonik,
uglavnom je izgraĎeno od ugljenika (pribliţno 40%), dok na ostale elemente otpada malo, tek
5-10%.    Biljke  primaju  ugljenik,  vodonik  i  kiseonik    iz  atmosfere  i  zemljišta,
najviše kao ugljeni dioksid i vodu, a  ostale hemijske elemente odnosno  jedinjenja
iz zemljišta.

Gajenje biljke troše mnogo više hranjiva u istom vremenskom razdoblju, a

naročito  u  tome  što  znatan  deo  vezanih  hranjiva  u  biljci  (seme,  koren,  gomolj,
vegetivna masa itd.) iskorišćuje čovek i domaće ţivotinje kao hranu ili sirovine za
industrijsku  preradu.  Na  taj  se  način  prekida  kruţenje  materije  biljnih  hranjiva.
Posledica  je  toga  stalno  osiromašenje  u  aktivnim  biljnim  hranjivima  na
antropogenom zemljištu.

Biljke ne mogu primati hranjiva bez vode, koja u najvećoj meri izgraĎuje

biljni  organizam  (od  nekoliko  do  više  od  90%).  Ako  nema  dovoljno  vode  iz
atmosfere  i  zemljišta,  a  ne  moţe  se  dodati  natapanjem,  ili  će  se  biološki  prirod
znatno smanjiti, ili gajenje biljaka nije  moguće.

Što se tiče hranjiva koje gajene biljke primaju iz zemljišta, njih ima u

različitim  količinama,  ali  nikada  dovoljno  za  trajno  iskorišćavanje  bez
nadoknaĎivanja  (Ďubrenje).  U    zemljištu  dolazi  do  aktiviranja  hranjiva  iz  rezerve
zemljišta (organske i mineralne), a nešto ulazi u zemljište oborinama. MeĎutim, te
su količine male i ne bi mogle zadovoljiti stvaranje prosečnih prinosa, a pogotovo
visokih.

Hranjivi biljni elementi

Praksu dakako ne interesuje donja granica prinosa jer je ona takva da ni izdaleka ne pokriva uloţena

sredstva, a tek se minimalno iskorišćuje biološki kapacitet rodnosti gajenih biljaka. Nasuprot tome, biljnu
proizvodnju interesuju barem prosečni, a još više maksimalno mogući prinosi. MeĎutim, ti se prinosi ne mogu
ostvariti bez redovitog unošenja biljnih hranjiva u obliku Ďubriva (fertilizatora u agrotehničkom zahvatu koji se
naziva

đubrenje, fertilizacija

Kretanje biljnih hranjiva u zemljištu

U antropogenom zemljištu vlada specifična dinamika koja je rezultat iskorišćivanja zemljišta gajenjem

domestifikovanih biljaka. Kretanja biljnih hranjiva u kulturnom zemljištu mogu se prikazati kao tokovi
gubitaka i dobitaka po kriteriju njihove pristupačnosti biljkama odnosno mogućnosti iskorišćivanja.

Ako je stanje na nekom staništu uravnoteţeno, onda su gubici i dobici (osim odnošenja ţetvom i

donošenja  Ďubrenjem)  praktički  izjednačen.  Prevladava  li  jedan  od  gubitaka  hranjiva,  ne  moţe  se  govoriti  o
normalnim uslovima gajenja  biljaka, dok prevladavanjem dobitaka hranjiva dolazi do povećanja nivoa plodnosti
zemljišta. Izuzetak je obogaćivanje poplavama, jer u tom slučaju nije situacija normalna i bez obzira na dobitke
treba štiti proizvodne površine od poplava.

Gubici i dobici mineralnih zemljišta u poljoprivrednom zemljištu (Mihalić, 1985)

Gubici hranjiva

Dobici hranjiva

Inaktivacija u organski ili mineralni oblik i štetna
fiksacija

Aktivacija iz organskog ili mineralnog dela zemljišta

Ispiranje iz fiziološki aktivnog profila zemljišta

Ascedentno kretanje vodom do površine zemljišta

Erozija vodom i vetrom

Ascedentno donošenje korenovima iz zdravice u
mekotu odnosno gornji sloj zemljišta

Denitrifikacija bakterijama

Poplave

Ţetva/berba

Oborine

Vetar
Biološka azotna fiksacija (simbiotska i nesimbiotska)
Đubrenje

Prof. dr Ilija Komljenović OPŠTE RATARSTVO

Gubici i dobici biljnih hranjiva u poljoprivrednom zemljištu mora biti pod kontrolom

organizatora biljne proizvodnje.

Đubrenje kao agrotehnički zahvat je potrebno da bi se odrţalo funkcionisanje sistema

zemljište -

biljka

s obzirom na primanje hranjiva i stvaranje prinosa.

Definicija i podela đubriva

Pojam

“đubrivo”,

dolazi od glagola”

đubriti se”,

a to je u vezi s patološkim pojavama u ljudi i

ţivotinja. Uporedbom s Ďubrenjem kod heterotrofnih bića, uginula i bakterijama izmenjena organska materija
nazvana je

đubrivom

. Primenjena kod gajenja biljaka, povoljno je delovala na rast biljke. Ona je, stoga,

đubrivo

ili

fertilizator

Đubrivo ili fertilizator sinonimi su, samo što termin “

fertilizator

” vuče koren od latinske riječi

fertilitas

što znači plodnost, a ovdje se to odnosi na plodnost zemljišta.

Prema tome, svaka materija koja povoljno deluje na plodnost zemljišta trebalo bi da se naziva

fertilizatorom ili Ďubrivom. To ipak nije potpuno tačno, jer pojam je plodnosti mnogo širi, a Ďubrivo ili
fertilizator utiče na povišenje plodnosti prvenstveno u hemijskom kompleksu zemljišta, i to kao nosilac biljnih
hranjiva.

Sve materije organskog ili mineralnog sastava koje obogaćuju zemljište aktivnim hranjivima,

koje deluju na povećanje plodnosti antropogenog zemljišta i povećanje biološkog priroda i prinosa,
nazivaju se gnojiva ili fertilizatori.

Đubriva se mogu podeliti po raznim kriterijumima, ali je uobičajeno da se dele u dve glavne grupe:

domaća

tvornička đubriva

. Prva nastaju u procesu poljoprivredne proizvodnje na samom gazdinstvu ili u

ljudskim naseljima, a druga dolaze iz tvornice ili trgovačke mreţe.

Domaća Ďubriva su organskog sastava i prema tome su nosioci humusnih materija. Izuzetak čini pepeo

nastao spaljivanjem raznih organskih materija u samom gospodarstvu.

Podela domaćih đubriva

Tvornička đubriva

zovu se još trgovačka,

veštačka

ili

mineralna

. U velikoj meri su anorganskog ili

mineralnog sastava, pa se s pravom nazivaju “mineralna Ďubriva”.

Tvorničkih Ďubriva ima mnogo više od domaćih, a nose i razna trgovačka imena. Uobičajeno je ipak da

se dele prema biljnim hranjivima koja sadrţe u većoj količini i koja kupac pri nabavci plaća.
Tvornički fertilizatori dele se u

makrođubriva

mikrođubriva

, a zatim u Ďubriva koja sadrţe jedno ili više

makrohranjiva. Postoji posebna grupa mikroĎubriva nosilaca mikroelemenata, ali mikrohranjiva mogu biti
sadrţana i u makroĎubrivima.

Dalje, ima posebna grupa humusno-mineralnih Ďubriva u kojima su s humusom kao nosiocem, spojena

razna mineralna Ďubriva odnosno biljna hranjiva. Kao humusna osnova moţe sluţiti treset, ugljen i druge
materije.

Bakterijska đubriva

nisu Ďubriva u pravom smislu. U njima su na nosiocu - supstratu (agar, sterilisana

zemlja i dr.) razmnoţene bakterije koje u zemljištu obavljaju razne procese korisne za plodnost zemljišta, u
prvom redu biološku fiksaciju azota. Nosilac-supstrat ovih Ďubriva moţe biti obogaćen biljnim hranjivima (npr.
fosforom).

Prof. dr Ilija Komljenović OPŠTE RATARSTVO

voda, CO

, azot, sumpor i P

, neke anorganske kiseline, antibiotici, biljni stimulatori i lepljive materije

(

biološki cement

) koje učvršćuju strukturne agregate zemljišta.

Trajan humus

rezultat je razgradnje i resinteze u procesu stvaranja pravog humusa. Trajan humus je

stabilan, teško raspadljiv organski kompleks zemljišta. Njemu pripadaju:

lignin

uronske

kiseline

taninske

materije,

voskovi

masti

teško raspadljivi proteini

. U procesu humifikacije, organska se tvar obogaćuje

ugljenikom, a tu su za plodnost zemljišta najvaţnije

huminske kiseline

, ako su nastajale u zemljištu bogatom

bazama u

prisustvu glinenih koloida pri smanjenom prisutnosti kiseonika.

Na putu stvaranja trajnog humusa vaţna je oksidacija lignina i njegovo spajanje s azotom, pa dolazi do

ligninsko-proteinske veze autooksidacijom i polimerizacijom. Zapravo se stvaraju

strukturne jedinice

huminskih

kiselina, zatim njihova kondenzacija i napokon polimerizacija kondenzata. Huminske kiseline se mogu stvarati i
na drugi način, preko kinoidnih produkata izmene materije (kinomi su derivati benzola, heterociklički nezasićeni
ugljenovodonici).

Huminske kiseline

su mnogobazične slabe kiseline, slaba električnog naboja i velike sposobnosti

upijanja korisne vode. Huminske kiseline s jednovalentnim ionima (H

, K

, Na

, NH

) čine topive, a sa

viševalentnim ionima (naročito s Ca

) teško topive soli-humate.

Trajni humus

je glavna rezerva organski vezanog azota u zemljištu. S gledišta plodnosti zemljišta

najkvalitetnije su

sive

huminske kiseline

, bogate azotom, velike pufernosti i sposobnosti vezivanja produktivne

vode. Njih sadrţi kulturno zemljište kao blagi, zreli humus. Nasuprot njima

fulvokiseline

su neprijatelji

plodnosti antropogenog zemljišta, a nastaju radom gljivica. One deluju u zemljištu mikrobicidno.

Stabilizacija huminskih sivih kiselina pospešuje se mešanjem sa sekundarnim mineralima gline,

naročito s montomorilonitom. Tu baze deluju na vezivanje u humusna-glineni kompleks, a ovaj kompleks ima
prvorazredno značenje u formiranju stabilne mrvičaste strukture zemljišta.

Za procenu vrednosti organskih materija a posebno za humus zemljišta, vaţan je razmer ugljenika i

azota.  On  je  i  jedan  od  kriterijuma  odvajanja  tipova  zemljišta.  Idealnim  se  smatra  razmer    C:  N  =  10  :  1,
povoljnim 10-20: 1, a nepovoljnim širi od toga. Černozem ima razmer  C: N = 10: 1, pseudoglej 30 :1, podzol
50: 1, slama strnih ţitarica 50-150 :1, stajnjak  od slame 25 : 1, a  kompost 15: 1.

U antropogenom zemljištu

humus je kompleksan faktor plodnosti zbog svojih regulatornih

funkcija, on popravlja voda-vazdušne odnose, izvor je hrane za organizme zemljišta i nosilac aktivnih
materija

U teškom zemljištu deluje na razrahljivanje (više vazduha), a u lakom na povezivanje (veća

vododrţnost). Ako neko zemljište svojom mineralnom masom lošije reguliše vodovazdušne odnose, to treba
više humusa, i obrnuto.

Potrebna količina humusa prema teksturi zemljišta (po Welteu, 1964)

Humus zemljišta za plodnost ima još jedno vaţno svojstvo, a to da na svoju aktivnu površinu dobro

veţe baze (hranjiva) i da se one relativno lako desorbiraju. Zato ovde ne dolazi do štetne fiksacije kao kod
mineralnih koloida zemljišta.

Mobilizacija azota je brţa što je u humusu razmer C:N uţi. Ukupna se masa organskih materija u

procesu poljoprivredne proizvodnje, sastoji od svih mogućih domaćih organskih Ďubriva, nadzemnih i