Page
1
of
59
POJAM EKONOMIJE
Ekonomija je nauka koja se bavi pročavanjem ljudskih aktivnosti usmjerenih na korištenje
ograničenih resursa za zadovoljavanje potencijalno neograničenih želja, uz društvena
ograničenja.Osnovna pitanja kojima se ekonomija bavi su:
1. Šta i u kom obimu proizvoditi?
2. Kako proizvoditi pojedine robe?
3. Za koga proizvoditi?
4. Ko i na koji način donosi ekonomske odluke?
Ekonomija se generalno može podjeliti na:
1. Ekonomsku teoriju i ekonomsku politiku
2. Pozitivnu i normativnu ekonomiju
3. Mikroekonomiju i makroekonomiju
Ekonomska teorija proučava zakonitosti i principe (npr. proučava kakve će posljedice na tržištu
izazvati uvođenje poreza)
Ekonomska politika proučava konkretne aktivnosti u društvenim uslovima (najvažnije
ekonomske politike su fiskalna i monetarna politika). Osnovni ciljevi ekonomske politike su:
stabilnost cijena, puna zaposlenost i ekonomski rast.
Pozitivna ekonomija proučava uzročno-posljedične veze bez davanja vrijednosnog suda (primjer
izjave koja pripada pozitivnoj ekonomiji
“Ako dođe do smanjenja cijene proizvoda X, količina
tražnje za tim proizvodom će porasti”
Normativna ekonomija proučava uzročno-posljedične veze uz davanje vrijednosnog suda
(primjer izjave koja pripada normativnoj ekonomiji:”
Ako dođe do smanjenja cijene proizvoda X,
količina tražnje za tim proizvodom će porasti što je dobro jer će to izazvati povećanje ukupnog
prihoda”
Mikroekonomija pročava ekonomsko ponašanje preduzeća i domaćinstava (npr. bavi se
određivanjem optimalnog nivoa proizvodnje)
Makroekonomija proučava kretanje ekonomskih varijabli na nivou države (npr. Inflacija,
nezaposlenost i sl)
Osnovne funkcije tržišta su:
Prenos informacija
Razvijanje inicijative (motivacija)
Distribucija dohotka
Osnovne tržišne strukture su:
Monopol (jedan proizvođač više kupaca) - Elektroprivreda.
Monopson (jedan kupac više proizvođača) – Mljekara
Oligopol (mali broj proizvođača sa identičnim ili sličnim proizvodom) – Pekare u malom
gradu
Kartel (karakteristike i monopola i oligopola) – OPEC
Savršena konkurencija (teorijska tržišna struktura)
Ekonomski model je apstrakcija na kojoj se zasniva ekonomska teorija. Tri osnovne
komponente ekonomskog modela su:
Varijable: zavisne i nezavisne
Parametri
Page
2
of
59
Pretpostavke ponašanja
Osnovni ekonomski koncepti su:
1) Efikasnost
2) Oportunitetni troškovi
3) Marginalna analiza
4) Preduzetništvo
5) Transakcioni troškovi
EFIKASNOST
Efikasnost u opštem smislu podrazumjeva ekonomsku aktivnost na realizaciji unaprijed
određenog cilja, uz minimum troškova napora i gubitaka. Proizvodnja je efikasna ako i samo ako
uz date resurse i tehnologiju nije moguće povećati proizvodnju jedne robe bez smanjenja jedne
druge robe. Granice ekonomske aktivnosti privrednih društava i države možemo prikazati uz
pomoć krive proizvodnih mogućnosti (KPM) koja je određena raspoloživim sredstvima i
tehnologiom. KPM je kriva linija zbog nehomogenosti resursa Makroekonomska efikasnost
postoji ako i samo ako, uz date resurse i tehnologiju nije moguće povećati blagostanje jednog
pojedinca bez smanjenja blagostanja najmanje jedne druge osobe. Granice ekonomske
aktivnosti pojedinaca/domaćinstava određene su budžetom i vremenom. Kriva proizvodnim
mogućnosti pomaže nam da shvatimo šta je:
moguća i nemoguća
efikasna i neefikasna proizvodnja.
Zamislimo da se bavimo proizvodnjom samo dva proizvoda: stolice i stolovi. Grafikon br 1.
pokazuje našu KPP. Ako ne proizvodimo stolice možemo proizvesti 4,2 hiljade stolova a ako
proizvodimo 4,8 hiljada stolica nećemo proizvoditi stolove.
Grafikon br 1
Kombinacija proizvodnje koja se nalazi ispod ili na KPM je moguća dok je kombinacija
proizvodnje naša dva proizvoda koja se nalazi iznad KPM nemoguća.
Grafikon 2 Moguća i nemoguća proizvodnja
Page
4
of
59
OPORTUNITETNI TROŠKOVI
Oportunitetni trošak predstavlja trošak jedne aktivnosti mjeren izgubljenom vrijednošću
najbolje alternativne aktivnosti koju smo, korištenjem istih resursa, mogli a nismo obavili. Svaka
aktivnost koju obavljamo predstavlja oportunitetni trošak - kada čitate ovaj tekst Vaš
oportunitetni trošak je propuštena mogućnost da vrijeme provedete odmarajući se, kada
potrošite 50 KM na kupovinu garderobe oportunitetni trošak je propuštena mogućnost da
kupite nešto drugo...
Primjer:
Pretpostavimo da smo 15.000 KM uložili u proizvodnju gljiva i kroz 3 godine
povratili uloženi iznos i zaradili 8.000. Koliko iznosi oportunitetni trošak proizvodnje
gljiva ako se zna da smo ulaganjem u proizvodnju malina mogli povratiti uložena
sredstva i zaraditi dodatnih 12.000?
Rješenje:
Oportunitetni trošak = zarada od malina – zarada od gljiva
= 12.000 – 8.000
= 4.000 KM
MARGINALNA ANALIZA
Marginalna analiza temelji se na analizi marginalnih troškova i marginalnih koristi. U
ekonomskom smislu primjena marginalne analize znači donošenje odluka o povećanju ili
smanjenju ekonomske aktivnosti, na osnovu upoređivanja potrebnih dodatnih resursa i
dodatnih efekata koji proizilaze iz upotrebe dodatnih resursa. Marginalni trošak predstavlja
trošak proizvodnje jedne dodatne jedinice proizvoda. Marginalna korisnost predstavlja
korisnost koju potrošač ostvari upotrebom jednog dodatnog
Primjer:
Na osnovu podataka u tabeli izračunati
Page
5
of
59
marginalnu korisnost .
MK1= UK1-UK0
MK2= UK2-UK1
MK3=UK3-UK2
Ukupna korisnost se povećava upotrebom
proizvoda dok se marginalna korisnost
smanjuje
PREDUZETNIŠTVO
Sve ekonomske odluke imaju tri zajednička elementa:
Ekonomski cilj
Alternativne aktivnost
Ograničenje
Preduzetništvo predstavlja donošenje ekonomskih odluka koje uključuju istraživanje i
iznalaženje dodatnih načina ili inoviranje već poznatih načina ostvarivanja ekonomskih ciljeva,
otkrivanje novih mogućnosti, prevazilaženje ogranićenja ili eksperimentisanje novih ciljeva.
Svaka ekonomska odluka sadrži elemente preduzetništva. Profit predstavlja nagradu za
preuzimanje rizika, poslovne arbitraže i inovacijske aktivnosti koje preduzetnik poduzima
TRANSAKCIONI TROŠKOVI
Transakcioni troškovi predstavljaju različite uslove koji onemogućavaju da tržište svoju funkciju
obavlja perfektno.
Transakcioni troškovi:
Troškovi sticanja informacija
Troškovi pregovaranja i ugovaranja
Troškovi oporezivanja i regulatorne uloge države
Troškovi koji proizilaze iz strukture vlasništva na trzistu
Teorijska osnova
Neoklasična škola i Austrijska ekonomska škola. Naglasak neoklasičara je na marginalnoj teoriji
vrijednosti. Stoga po neoklasičarima vrijednost robe ne određuje količina rada utrošenog u
proizvodnji te robe već korisnost koju ta roba pruža potrošaču u zadovoljavanju njegovih
potreba. Austrijska škola se od neoklasičara razlikuje u slijedećim elementima: radikalni
subjektivizam, metodološki individualizam, svrhovitost ljudskog djelovanja, kauzalno-genetski
značaj u smislu izučavanja biti, a ne funkcionalnih odnosa, i metodološki esencijalizam.
Carl Menger:
Korisnost kao svojstvo stvari da
zadovolji ljudske potrebe. Ukoliko je ta korisnost prepoznata
stvar postaje dobro.
Ekonomska i neekonomska dobra
Page
7
of
59
Kriva D je funkciju tražnje
TRAŽNJA
Promjena količine tražnje dešava se uslijed promjene cijene (uz druge nepromjenjene uslove) i
predstavlja se kretanjem uzduž date funkcije tražnje.
