OSNOVI
EKONOMIJE
Pale, 2013
SADRŽAJ: Ispitna pitanja
1.
Ekonomija kao nauka
2.
Deset ekonomskih principa
3.
Potrebe i sredstva njihovog zadovoljavanja
4.
Ekonomski izbor, kriva proizvodnih mogućnosti i oportunitetni troškovi
5.
Robe, usluge i upotrebno dobro
6.
Ekonomska organizacija društva i njeni problemi
7.
Privreda, privređivanje i proizvodnja
8.
Društveni sistem proizvodnje
9.
Reprodukcioni sistem i proizvodni inputa i autputa
10.
Podjela rada
11.
Racionalnost i efektivnost
12.
Tri vrste pokazatelja za mjerenje rezultata u proizvodnji
13.
Privredna struktura
14.
Međuzavisnost privrednih subjekata i privredni obrt
15.
Ekonomske zakonitosti
16.
Tržišna ekonomija (pojam i obilježja)
17.
Privredni poredak (instituti, principi)
18.
Opšte naznake o tržištu (pojam, ponuda i tražnja, konkurencija)
19.
Pojam cijene, ravnotežna tržišna cijena i mehanizam formiranja cijena
20.
Razvoj, istorijat i uslovi optimalnog funkcionisanja tržišta
21.
Tržišna struktura i infrastruktura
22.
Privatna, javna dobra i zajednički resursi
23.
Prirodni monopoli i njihova regulacija
24.
Pojam i funkcije novca
25.
Količina novca u opticaju
26.
Novčani agregati, likvidnost i prinosnost novca
27.
Ravnoteža na novčanom tržištu
28.
Svojina i prava svojine
29.
Oblici svojine
30.
Država u ekonomiji
31.
Preduzeće: pojam, vrste i socijalna odgovornost
32.
Raspoloživi dohodak, lična štednja i potrošnja
33.
Potrošač i potrošačko ponašanje (Gosenovi zakoni)
34.
Krive indiferencije i ravnotežni položaj potrošača
35.
Funkcije i zakon tražnje
36.
Anomalije djelovanja zakona tražnje
37.
Cijena kao determinanta veličine tražnje za nekom robom (crtanje krive tražnje,
oblici)
38.
Tražnja robe kao funkcija potrošačkog budžeta
39.
Fluktuiranje krive tražnje
40.
Funkcija i zakon ponude
41.
Cijena kao determinanta veličine ponude (crtanje krive ponude, oblici)
42.
Zavisnost ponude robe od cijena drugih roba
43.
Zavisnost ponude robe od troškova, tehnologije i drugih faktora
44.
Fluktuiranje krive ponude
2
91.
Privredni razvoj
92.
Privredni ciklusi
93.
Agregatna tražnja (AD)
94.
Agregatna ponuda (AS)
95.
Ravnoteža na robnom tržištu (AS-AD model)
96.
Region i lokal
97.
Inflacija (pojam, stopa inflacije, vrste, Filipsova kriva)
98.
Novčano tržište – ponuda i tražnja novca
99.
Krediti: principi, vrste i značaj
100.
Centralna banka i poslovno bankarstvo
101.
Svjetska banka, MMF i Banka za međunarodna poravnjanja
102.
Monetarna politika: ciljevi, vrste, podpolitike i prenosni mehanizmi
103.
Devizni kurs (devalvacija i revalvacija)
104.
Formiranje IS krive
105.
Formiranje LM krive
106.
Ravnoteža na novčanom tržištu (IS-LM model)
107.
Fiskalna politika: ciljevi, vrste i podpolitike
108.
Uloga, principi i ravnoteža budžeta
109.
Porezi i poreski sistem (pojam, principi, Laferova kriva)
110.
Antimonopolska politika
111.
Politika cijena
112.
Dohoci i politika dohodaka (struktura, Lorencova kriva)
113.
Socijalna politika
114.
Socijalna ekonomija
115.
Stabilizaciona – antiinflaciona politika
116.
Dugoročna ekonomska politika
117.
Stabilizaciona regionalna politika
118.
Konjukturna politika
119.
Tendencije u svjetskoj privredi
120.
Međunarodne ekonomske integracije
121.
Međunarodne ekonomske veze (trgovina robama, kretanje kapitala, migracija
stanovništva, naučno tehnička saradnja)
122.
Platni bilans
123.
Ravnoteža na međunarodnom tržištu (Mandel – Flemingov model)
124.
Bezbjednost ekonomskog sistema i razvoja
125.
Pojam, zakonomjernosti i dometi naše tranzicije
1. EKONOMIJA KAO NAUKA
4
Ekonomija kao nauka nastala je prije nekoliko vijekova. Prvi put se javlja u djelima
jednog Škotlanđanina,
Adama Smita
, koji je najzaslužniji za širenje vjere u tržište i pojam
ekonomskog liberalizma.
Djelo je bijelih ljudi i nastala je u Evropi. Sama po sebi predstavlja svojevrstan
klaster (grozd) znanja i disciplina koje imaju različit predmet istraživanja. Djelimo je na:
1)mikroekonomiju
2)makroekonomiju
3)mezoekonomiju
4)mega ili superekonomiju (spoljna ekonomija)
5)razvojnu ekonomiju i još neke discipline koje proučavaju različite koncepte u
ekonomiji.
Savremena ekonomska teorija razvija se u okviru njena tri temeljna pravca:
1)neoklasični
2)kenzijanski i
3)institucionalno-sociološki pravac
Osnovne etape u razvoju ekonomske nauke bile su:
MERKANTILIZAM
(XVI-XVIII vijeka) na čelu sa Tomasom Manom, koji kaže da
je glavno bogastvo zlato i zlatni novac. Oni kažu da se do bogastva dolazi trgovinom i
novčanim obrtom.
FIZIOKREATIZAM
(XVIII vijek) na čelu sa Keneom i Tirgoom, koji kažu da je
glavno bogastvo proizvod u poljoprivredi, a glavna oblast privrede poljoprivreda.
ENGLESKA KLASIČNA EKONOMIJA
(XVII-XIX vijeka) na čelu sa Petiem,
Rikardom i Smitom, kaže da bogastvo daje industrija, agrar i ostale grane materijalne
proizvodnje, a da je rad izvor bogastva.
MARKSIZAM
(sredina XIXog vijeka) na čelu sa Karlom Marksom i Engelsom koji
razrađuju teoriju vrednosti i viška vrednosti, zakon vrednosti i kapitalističkog razvoja.
NEOKLASIKA
(kraj XIXog vijeka) na čelu sa Alfredom Maršalom, kaže da je
tržište sposobno za samoregulaciju, održavanje ravnoteže i razvoj i da je država dužna da
stvara uslove za funkcionisanje tržišta.
KENZIJANSTVO
(30te godina XXog vijeka) na čelu sa Džonom Majnardom
Kejnzom uči da tržište nije sposobno regulisati privredu i da je nužna državna
intervencija u funkciji pune zaposlenosti.
NEOKLASIČNA SINTEZA
(od 50ih godina XXog vijeka) na čelu sa Džonom
Hiksom i Polom Samjuelsonom, preporučuje neoklasične i kenzijanske recepte, ovisno
od privredne situacije. Afirmišu moć tržišta i monetarno-kreditne politike.
MODERNA NEOKLASIKA
(70te godine XXog vijeka) na čelu sa Fridmanom i
Lukasom, koji se zalažu za potpuno vraćanje tržištu.
Inače ekonomska teorija se sastoji iz svaja dva velika dijela, tj mirkoekonomije i
makroekonomije.
Mikroekonomija
se bavi izučavanjem odlučivanja pojedinačnih preduzeća i
domaćinstava i njihovog međusobnog djelovanja na tržištu.
Makroekonomija
proučava
5
1) MODEL EKONOMIKSA- objašnjava ponašanje privrednih subjekata u uslovima
ograničenih resursa i posljedice njihovog ponašanja u svim fazama društvene
proizvodnje.
2) MODEL POLITIČKE EKONOMIJE- objašnjava ukupnost proizvodnih odnosa.
Kategorijalni aparat
ekonomske nauke čine razni indeksi, krive, mreže,
ravnotežna stanja, zakoni, principi, paradoksi i td.
2. DESET EKONOMSKIH PRINCIPA
Ekonomska nauka se bazira na deset osnovnih principa ekonomije, a to su:
1. Čovjek vrši ekonomski izbor
(izbor između različitih proizvoda, različitih
djelatnosti, između pravednosti i efikasnosti i sl.).
Efikasnost
je svojstvo društva da izvuče maksimum iz svojih rijetkih resursa.
Pravičnost
je svojstvo pravične raspodjele ekonomskog prosperiteta među
članovima društva.
Donošenje odluka zahtjeva trgovinu jednog cilja za neki drugi. Da bismo dobili
nešto, obično moramo nečeg drugog da se odreknemo.
2. Vrednost bilo kog proizvoda je određena torškovima porpuštenih
mogućnosti
(oportunitetni ili alternativni troškovi).
Oportunitetni trošak
je ono čega treba da se odreknemo da bismo dobili nešto
drugo. Donošenje odluka zahtjeva upoređivanje koristi i određenih
alternativa.
Optimalan izbor
je kada najmanje gubimo, a najviše dobijamo.
3. Racionalan čovjek misli u granicama ekonomske dinamike
Ljudi donose odluke upoređujući troškove i koristi na marginama.
Marginalne promjene
predstavljaju stalne sitne promjene postojećeg plana ili
aktivnosti.
4. Čovjek reaguje na stimule
(motivacija)
Marginalne promjene u troškovima i koristima motivišu ljude da reaguju. Odluka
da se izabere jedna alternativa nasuprot druge alternative javlja se prilikom
marginalnih promjena, ali samo ako su koristi veće od troškova.
5. Trgovina je nužna za sve i koristi svima
Ljudi ostvaruju dobit na osnovu svoje sposobnosti da trguju sa drugima. Težnja ka
ostvarenju dobiti putem trgovine dovela je do stvaranja konkurencije između
subjekata na tržištu.
7
