Bosna i Hercegovina
BRČKO DISTRIKT
BOSNE I
HERCEGOVINE
Internacionalni
Univerzitet Brčko
Босна и Херцегoвина
БРЧКО ДИСТРИКТ
БОСНЕ И
ХЕРЦЕГОВИНЕ
Интернационални
Yниверзитет Брчко
Predmet: Osnovi ekonomije
NASTANAK I RAZVOJ EKONOMIJE
(Seminarski rad)
Mentor: Student: Imširović Fahrudin
Prof.dr. Dušan Jarić Broj indeksa: OFM-478/12
Brčko,juni 2013. god.
Uvod
Moj seminarski rad hronološki predstavlja škole koje su imale odlučujuće uticaje na nastanak
i uobličavanje ekonomske teorije. Uključene su najistaknutije škole, pisci ekonomske teorije.
Naravno da je moj seminarski rad nekome oskudan, ali ovo je samo mali deo onoga što
možete da pročitate o ovoj temi. Cilj je bio da vas uvedem u uvodne teze, i da vam dam
osnovu o nastanku i razvitku ekonomije. Obuhvaćene su ekonomska misao Antike, Srednjeg
veka, Merkantilistička škola, Fiziokarska škola, klasična ekonomska politika, Kejnsova teorija
ekonomije, Karl Marksovo shvatanje ekonomije. U mom radu sam vam dao materijal u
preglednom i sažetom obliku.
Ekonomija
Ekonomija
(dolazi od grčke reči Oikonomia; oikos kuća, nomos zakon) je naučna disciplina
koja proučava kako društva upotrebljavaju oskudne resurse da bi proizvela određena dobra i
usluge i raspodelila ih među ljudima.
U osnovi gore navedene definicije su dve ključne zamisli u ekonomiji.
Prvo: Sva su dobra oskudna. Ne postoji način da neka zemlja može proizvoditi beskonačne
količine dobara. Iz toga proizlazi da bez obzira na to koliko ekonomija neke zemlje bila
razvijena ona ne proizvodi dovoljno da bi mogla zadovoljiti čak i mali broj želja svih svojih
stanovnika. Pošto su želje neograničene, a dobra ograničena ekonomija mora pronaći način da
dobra proizvodi na najefikasniji mogući način. Efikasnost je, dakle, druga bitna odrednica
savremenih ekonomija.
Iz ove dve zamisli se javljaju tri temeljna pitanja u ekonomiji. To su šta, zašto i za koga.
Odnosno svako društvo mora izabrati koje će robe proizvoditi, na koji način (više ili manje
efikasno) i kako će dobra biti raspodeljena. Ta tri problema su centralni problemi oko kojih se
vrti ekonomija bilo kojeg društva u svetu. Ekonomija kao nauka bavi se razotkrivanjem,
analizom i produbljivanjem saznanja o ekonomskim zakonitostima i pojavama u društvenoj
proizvodnji sa stanovišta analize odnosa proizvodnje (klasična ekonomska teorija), odnosno
racionalnosti upotrebe ograničenih resursa i neograničenih ljudskih potreba. Analiza se vrši na
makro i mikro nivou.
Oblasti izučavanja ekonomije
Predmet izučavanja ekonomije je podijeljen na dve glavne oblasti: mikroekonomiju, i
makroekonomiju. Mikroekonomija potiče od grčkih reči micros (mali) i oikonomia
(privreda),ona proučava pojedinačne privredne subjekte (domaćinstva i preduzeća).
Mikroekonomija se sastoji od brojnih naučnih disciplina kao npr. Marketing, Management,
Strateški management, Računovodstvo, Poslovna organizacija, Vanjsko trgovinsko
poslovanje, Operacijska istraživanja, Istraživanje tržišta, Ekonomika preduzeća, Međunarodni
marketing, Međunarodna ekonomija, itd.
Makroekonomija potiče od grčkih reči macros (veliki) i oikonomia (privreda), što znači da
proučava ekonomske agregatne veličine. To znači da proučava privredu u cjelini i sveukopne
mogućnosti ekonomije, i unutar toga pojave kao što su: inflacija, nezaposlenost, poslovni
ciklusi, te ekonomija države i svetska ekonomija itd. Moguće su i druge podele, a postoje i
delovi ekonomije koji ovdje nisu zasebno spomenuti. Finansije su, primjera radi,
tradicionalno ubrajane u ekonomsku disciplinu, a danas se sve više izdvajaju kao zasebna
disciplina, naravno usko vezana za ekonomiju.
Ekonomska misao antike
Menicije
– kineski mislilac bavio se ekonomskim problemima. Interesovao se za probleme
društva, podele rada, i odnose zasnovane na prevazi “visoko rodnih ljudi” nad prostim
narodom. Smatrao je da se to može podeliti na one koji se bave umnim radom i one koji se
dva dela. Prvi deo je da je zemlja obrađivana sama preko posednika, a druga je da se zamlja
podeli kolonistimau manjim delovima , koju bi oni obradjivali.
Srednji vijek
Predstavnici i ideje Poznato je da je katolička crkva imala oštrije stavove prema trgovini i
robnoj privredi nego grčkopravoslavna, koja je dopuštala trgovnu. Carigrad je bio centar
svetske trgovine, Vizantija jedna od najrazvijenih zemalja pred kraj XIII veka. Islamska crkva
je stimulisala trgovce, sem u slučaju nepravednog bogaćenja. Toma Akvinski i katolička
crkva su imali rezerve u odnosu na trgovači zanat, koje se smatralo nečasnim, a trgovac
varalicom i lopovom.
Toma Akvinski
– predstavnik kanonista. Poreklom plemić, školovao je u mnogim Evropskim
gradovima i dobio najvisu titulu svih doktora nauka. Od ekonomskih kategorija raspravljao je
o bogatstvu, pravednoj ceni, podeli rada. Njegovo ućenje i pogledi važili su kao zvanićna
filozofija katoločke crkve. Kanonisti su gledali na zemljoradnju i zanatstvo kao pozitivno, jer
su namanjeni zadovoljavanju ljudski potreba što je uskladu sa božijom voljom. Dok trgovinu
shvataju negativno jer je to cilj bogaćenja što je suprotno božijoj volji. Toma Akvinski ne
odbacuje trgovinu kao delatnost, ali ne prihvata da se cene na tržištu formiraju od ponude i
potražnje, što je negativna pojava.
Martin Luter
– osnivač protestantizma u Nemačkoj, sin rudara, koji je studirao u Erfurtu.
Kao ekonimista zalagao se za naturalnu privredu i prostu robnu proizvodnju, i borio se protvi
zelenaškog i trgovačkog kapitala. Isticao je autoritet kneževa i vlasti da upravljaju
ekonimskim stvarima i da svako ima dužnost da radi i da bude poslušan. Svojim učenjem o
radu je uticao na stvaranje ideoloških pretopstavki za formiranje klasičnih koncepcija o
vrednosti. Time je prethodio Merkantilističkim učanjima o razvoju manufakture.
Makijaveli
Nikolo
Makijaveli (ita. Niccolò Machiavelli; 3. maj 1469. — 21. jun 1527) je bio italijanski politički
filozof tokom renesanse. Kao upravni službenik u Firenci, Makijaveli je postao ključna figura
u realnoj političkoj teoriji, ključnoj za kasnije studije u političkim naukama. Njegova
najpoznatija knjiga, Il Principe (Vladalac), je knjiga kojoj je namjena bila da bude priručnik
za vladare. Izdata nakon njegove smrti, knjiga je zagovarala teoriju da sve što je bilo potrebno
bilo je neophodno — rani primjer utilitarizma i realpolitike. Makijavelijeve teorije su
razrađene u dvadesetom vijeku.
Makijaveli je takođe autor "Rasprava" u vezi političkog života u Vatikanu, Firenci i ostalim
državama, u kojim demonstrira superiornost svojih zapažanja. Ipak, pridjev "makijavelistički"
se smatra od većine eksperata kao nepravilan u vezi njega i njegovih stavova. Izraz opisuje
usko, samointeresno nponašanje od strane zainteresovanih grupa. Zajedno sa Leonardom da
Vinčijem, Nikolo Makijaveli se smatra idealnim prototipom čovjeka renesanse. Mada ovaj
epitet može biti pogodniji nego opisivati Makijavelija kao "makijavelističkog", pošteno bi
bilo istaći da je posedovao "makijavelističku inteligenciju".
Merkanitilizam
Merkantilizam
je ekonomska teorija koja smatra da prosperitet nacije zavisi o njenoj ponudi
kapitala i da je globalni volumen trgovine svetske privrede nepromenjiv. Količina kapitala,
koju predstavljaju zlatne i srebrne poluge (količina dragocenog metala u posedu države), se
najviše povećava platnim bilansom sa velikim izvozom i malim uvozom. Merkanitlisti
smatraju da bi vlada trebala unapređivati ove ciljeve, igrajući aktivnu protekcionističku ulogu
u privredi, tako što će ohrabrivati izvoz i obeshrabrivati uvoz, posebno uz pomoć carinskih
dažbina. Ekonomska politika koja se zasniva na ovim idejama često se naziva
merkantilistički sistem
.
Merkantilizam
je bio vladajuća škola ekonomije tokom ranog modernog perioda (od 16. do
18. stoleća). U pojedinačnim državama doveo je do prvih pojava značajne vladine intervencije
i kontrole nad privredom i tokom ovog perioda uspostavljen je veći dio modernog
kapitalističkog sistema. Širom sveta merkantilizam je ohrabrio mnoge evropske ratove tog
perioda i davao podstrek evropskom imperijalizmu. Vera u merkantilizam se počela gubiti u
kasnom 18. stoljeću kada su pobjedili argumenti
Adama Smitha
i drugih klasičnih
ekonomista. Danas celokupni merkantilizam odbijaju svi ozbiljni ekonomisti, iako se na neke
elemente gleda sa podrškom.
Skoro svi evropski ekonomisti, koji su pisali između 1500. i 1750. godine, se danas smatraju
merkantilistima; ipak, ovi pisci nisu smatrali da doprinose bilo kojoj pojedinačnoj
ekonomskoj ideologiji. Pojam je prvi uveo
Marquis de Mirabeau/Markiz de Mirabo
1763.
godine, a poznatim ga je učinio Adam Smith 1776. godine. Riječ poteče od latinske reči
mercari
, što znači "trgovati", od
merx
, što znači "roba." U početku su je samo koristili
kritičari kao što su Mirabeau i Smith, ali su je brzo usvojili i istoričari. Izvorno, standardni
engleski pojam je bio "merkantilistički sistem". Riječ "merkantilizam" uvedena je u engleski
jezik iz njemačkog jezika u ranom 20. stoleću.
Merkantilizam
se u celini ne može smatrati jedinstvenom ekonomskom teorijom. Nije
postojao nijedan merkantilistički pisac koji bi predstavio sveobuhvatnu šemu idealne
ekonomije, kao što će to kasnije uraditi Adam Smith za klasičnu ekonomiju. Svaki
merkantilistički pisac se više fokusirao na pojedinačno područje ekonomije. Kasnije nijedan
merkantilistički učenik nije integrisao te razne ideje u ono što su kasnije nazvali
"merkantilizam". Neki su naučnici čak u potpunosti odbili ideju merkantilizma, govoreći da
daje "pogrešno jedinstvo različitim događajima". U određenoj mjeri opšta ekonomska teorija
je postala nemoguća zbog merkantilističke doktrine. Merkantilisti su ekonomski sistem vidjeli
kao igru sa sumom nula, dobitak jedne strane je gubitak druge. Dakle, svaki politički sistem,
koji koristi jednoj grupi, bi, prema definiciji, štetio drugoj i nema mogućnosti koju bi
ekonomija mogla iskoristiti da maksimizira zajedničko dobro. Merkantilistički zapisi su
također stvarani da opravdaju određene radnje, a ne da istraže najbolje politike.
Rani merkantilizam
, koji se razvio oko početka 1500. godine, najviše je bio obeležen
bulionizmom. U ovom periodu došlo je do ogromnog priticaja zlata i srebra iz španskih
kolonija u Novi Svet, i prevladavajuća briga je bila kako će druge evropske države biti u
stanju da se
takmiče. Bulionisti, kao što su
Jean Bodin, Thomas Gresham i John Hales
, su smatrali da
se bogatstvo i moć države mjere količinom zlatnih i srebrnih poluga koje posjeduje i da
povećanje moći znači povećanje količine poluga na štetu drugih moći. Prosperitet države se
mjerio akumuliranim bogatstvom vlade, bez ikakvog koncepta nacionalnog dohotka.
Djelimično, ovo fokusiranje na rezerve zlata i srebra je nalazilo svoj razlog u svojoj važnosti
u vremenima rata. Armije, koje su često uključivale plaćene vojnike, plaćane su polugama, a
mornarice su također finansirane zlatom i srebrom. Komplikovani sistem međunardonih
alijansi tog vremena također je često zahtjevao velika plaćanja jedne države drugoj. Samo
nekoliko evropskih država je kontrolisalo rudnike zlata ili srebra, a za ostale glavna metoda
povećanja poluga je bila kroz platni bilans. Ako je država više izvozila nego što je uvozila,
ova neravnoteža se morala ispraviti pritjecajem novca. Dakle, merkantilistička obitelj je
vjerovala da bi svaka nacija trebala izvoziti više roba i usluga nego što uvozi. Ovo je dovodilo
do striktnih zabrana na izvoz poluga. Bulionisti su također podržavali visoke kamatne stope
kako bi ohrabrili investitore da svoj novac dovedu u državu.
U 17. stoljeću razvila se kompleksnija verzija merkantilizma koja je odbijala jednostavni
bulionizam. Ovi pisci, kao što je
Thomas Mun
, smatrali su da je cjelokupno nacionalno
bogatstvo primarni cilj i vidjeli su zlatne i srebrne poluge kao najvažniji znak bogatstva, ali ne
i kao jedini, jer su dobra i usluge također bili esencijalni. Sačuvana je podrška platnom
bilansu, ali u nešto slabijem obliku. Mun, koji je radio za Britansku IstočnoIndijsku
Kompaniju,
