SAOBRAĆAJNI SISTEM

Postoji veliki broj definicija sistema saglasno tome šta se želi s tim konkretno iskazati.
Tako se pod sistemom može podrazumijevati bilo koji fizički sistem( tehnički uređaj, borbeni
sistem, ekonomski sistem, politički sistem, sistem odbrane i sigurnosti, biološki sistem itd.) čije je
funkcionisanje u toku vemena moguće opisati promjenom stanja tog sistema.

Sistem

je kompleks elemenata koji se nalaze u stanju uzajamnog djelovanja.

Elis kaže

:“ Sistem , to je uređaj proces ili šema čije ponašanje može biti na određeni način

opisano. Funkcija sistema se sastoji u tome da u toku vremena obrađuje informacije, ili energiju ili
materijal.“
Sistem se može odrediti kao nekui skup elemenata sačinjen za postizanje unaprijed zadanog
cilja.
Prema

Vujakliji

, riječ sistem značo određeni sastav, cjelina, skup određenih dijelova ili već

uređen skup koji kao takav predstavlja određenu cjelinu, koji kao cjelina čini neki pojam ili
izvršava neku cjelovitu funkciju.
Opća teorija sistema proučava sisteme koji se mijenjaju.
Ona proučava dinamičke sistem.
Pored

dinamičkih

, postoje i

statički

, nepromjenljivi sistemi.

Sistem

- je skup funkcija s relacijom između tih funkcija njihovih procesa.

Funkcija-

je najviši element sistema ili skup procesa.

Proces

- je grupa logističkih zavisnih odluka i aktivnosti kojima se ostvaruje logička funkcija ili

proces je promjena u razvoju stvari kroz promjenu osobina odnosno stanja.

Aktivnost-

je djelatnost na usmjeravanje i izvršavanje zadataka koji se planiraju po vremenu

neposrednim resursima. Relacije povezuju sistem u cjelinu.

Zajedničke osobine sistema:



Sistem predstavlja cjelokupni kompleks elemenata koji su u interakciji,



Sistem ostvaruje posebno jedinstvo s vlastitim okruženjem,



Sistem u načelu predstavlja podsistem nekog većeg sistema,



Podsistem datog sistema je obično sistem na nižoj ljestvici i sl.

Sistem

je donekle jedan složeni kompleks elemenata koji se nalaze u permanentnom ili

povremenom uzajamnom stanju djelovanja.
On ima brojne zajedničke osobine. Svaki sistem se sastoji od više podsistema ili elemenata.
On egzistira u nekakvoj okružujućoj sredini s kojim sistem može imati manje ili veći uzajamni
odnos.
Klasifikaciju sistema opredjeljuje cilj, odnosno kriterij koji je dominantan u konkretnoj klasifikaciji.

Saobraćajni sistem kao dinamički sistem ima svoju funkciju, ima svoju strukturu, elemente
sistema i vezu između elemenata.Ima svoje podsisteme( hijerarihiju, okruženje,dinamiku i sl.).

Saobraćaj kao složen sistem ima veliki broj elemenata



Saobraćajnice: željezničke pruge, putevi, vodeni putevi(prirodni i vještački).



Stabilni objekti: aerodromi, pristaništa,luke, autobusi i željezničke stanice, poslovne i
upravne zgrade(skladista i radionice), cjevovodi,telegrafski i telefonski vodovi,centrale i
drugi uređaji.



Vozna i plovna sredstva: brodovi i drugi plovni objekti, kamioni, autobusi, lokomotive,
vagoni, tramvaji,avioni,putnički automobili i sl.



sredstva za manipulaciju tereta: dizalice, viljuškari, transportne trake, kontejneri, palete i
slična sredstva.



kadrovi koji obavljaju saobraćajnu djelatnost.

Različite organizacije u saobraćajnoj privredi koji obavljaju saobracajnu djelatnost, saobraćajne
škole različitih nivoa naučne ustanove organi državne uprave zaduženi za poslovanje saobraćaja
i sl.
U sastav saobraćajnog sistema ulaze i nematerijalni elementi kao što su: ljudsko znanje,
iskustvo,metodi odlučivanja, saobraćajne tarife, redovi vožnje, zakoni i drugi propisi o saobraćaju,
ugovori , sporazumi i sl.
To su elementi saobraćajnog sistem,taj skup mora biti uređen i međusobno povezan da djeluje
kao cjelina.
Saobraćajni sistem je takav skup koji obezbjeđuje da saobraćaj izvršava svoje zadatke kao
funkcionalna jedinstvena cjelina.
Funkcija saobraćajanog sistema je da što je moguće bolje zadovolji sve potrebe za kretanjem u
nekom društvu,potrebe za premještanjem robe, za prevozom ljudi, za prenosom poruka
(saopćenja informacija) između prostorno udaljenih ljudi a te potrebe karakteristika za prevozom
razlikuju se prostorno i vremenski.

Nauka

je jedinstveni funkcionalni sistem objektivnih ljudskih saznanja o svijetu određenom

historijskom razdoblju o objektivnoj stvarnosti do kojih se došlo svjsno primjenom određenih
objektivnih metoda istraživanja.
Nauka je skup svih znanja svih ljudi. Postoje različite podjele nauka, mada preovladava podjela
nauke na prirodne,tehničke i društvene nauke.

Opširnije:



Prirodne nauke

-o prirodnim zakonima kretanja tijela kroz različite sredine.



Tehničke nauke-o

tehnološko-tehničkim uslovima i organizaciji prevoza, te tehnologiji i

organizaciji kretanja sredstava.



Društvene nauke

-o društvenim i ekonomskim uzrocima, okvirima i posljedicama

uspostavljanja i funkcionisanja razvoja saobraćaja.

Saobraćajna nauka

-je skup svih ljudskih zanimanja o saobraćaju i o uzajamnosti dejstva

saobraćaja i sredine u kojoj se on odvija. Saobraćajna nauka čini podskup (podsistem) opšteg
skupa (sistema) nauka koji sistematizuje i razvija sva znanja ljudi o saobraćaju i time daje osnov
za razvoj i funkcionisanje saobraćajne struke.

Saobraćajna struka

-nastala je u periodu u kojem je saobraćajni proces počeo da koristi takva

sredstva i rješenja kojima su mogli rukovoditi ljudi sa posebnim znanjem i umijećima - stručnjaci
za ove poslove.

Saobraćajna proizvodnja

je proizvodnja u kojoj su potrebne vrijednosti-korisnosti dobivaju

promjenom mjesta, za razliku od drugih kod kojih se rezultati dobivaju mjenjanjem oblika ili
strukture.

Saobraćajna djelatnost

- je ljudska djelatnost koja mjenja mjesto nekomu ili nečemu, mjesto

treba promjeniti nekom predmetu kako bi se on našao na mjestu gdje će biti upotrebljen.

Saobraćajna infrastruktura

-predstavlja svu infrastrukturu,putnu željezničku,pomorske plovne

puteve, kanale, zrakoplovne koridore,komunikacije i terminale.

Terminali

-su pragovi svakog saobraćajnog sistema čiji je zadatak prijem i otprema robe, putnika i

informacija.
Pod

PTT prometom

uglavnom se podrazumijeva djelatnost prijenosa vijesti i saopćenja u

pisanom obliku(pošta) ili u obliku govora ili signala (telekomunikacija).Prijenos vijesti i saopćenja
za opće,javne potrebe obično se osigurava putem jedne ili više dobro integralnih
organizacija.Prema tome, PTT promet je poseban oblik(grana) prometa ,zadatak kojeg je da
zadovoljava određene društvene potrebe u prijenosu vijesti i saopćenja i tako u manjoj mjeri u
prijenosu robe.

PTT promet

ujedno je podsistem šireg prometnog sistema, PTT sistem bitno ovisi o povezanosti

i usklađenost tehnike, organizacije i ekonomike. U sistemu PTT prometa integrirana su tri, za
sada dobro definirana, podsistema(pošta, elegraf, telefon).

Saobraćajno sredstvo

(cestovno vozilo,šinska vozila, plovno vozilo,zrakoplovno sredstvo,

cjevovodi i dr.)-predstavljaju vozila ili mediji, namjenjeni za izvršenje transportnog zadatka i služe
za prijevoz ljudi, robe i drugih stvari kao i za prijenos informacija.

Saobraćajni putevi(

ceste,šine, zrak, voda, cijevi) predstavljaju površine koje služe za kretanje

saobraćajnih sredstava i informacija.

Auto put

-je javni put, posebano izgrađeni namjenjen isključivo za saobraćaj motornih vozila, koji

je kao autoput označen propisanim saobraćajnim znakom, koji ima dvije fizički odvojene
kolovozne trake za saobraćaj iz suprotnih smjerova sa po najmanje dvije saobraćajne trake i
trakom za prinudno zaustavljanje vozila, bez ukrštenja sa poprečnim putevima i željeznički ili
tramvajskim prugama u istom nivou i u čiji saobraćaj se može uključiti odnosno isključiti samo
određenu i posebno izgrađenu prikljućenim javnim putevima na odgovarajuću kolovoznu traku
autoputa.

Magistralni put

-je javni put koji povezuje veće gradove i važnija privredna područja jedne države

i koji se nadovezuje na mrežu odgovarajuće kafeterije puteva sa susjednim državama.

Lokalni putevi

-je javni put koji povezuje naselja na teritorij općine ili koji je znaćajan za

saobraćaj na teritorij općine.

Brzi put

-je javni put namjenjen za saobraćaj isključivo motornih vozila, s jednom ili dvije

razdvojene kolovozne trake, koji ima sve raskrsnice u dva ili više nivoa sa poprečnim putevima i
drugim saobraćajnicama(željezničkim i tramvajskim prugama) prema pravilu nema zaustavnih
traka i koji je kao takav označen propisanim saobraćajnim znakom.

Put

- je svaki javni put i nekategoriran put na kojem se obavlja saobraćaj.

Regionalni put-

je javni put koji povezuje važnija privredna područja države i koji osigurava

najracionalniju vezu između općina.

Raskrsnica

-je površina na kojoj se ukrštaju ili spajaju dva ili više puteva, kao i šira saobraćajna

površina koja nastaje ukrštanjem , odnosno spajanjem puteva.

Motorno vozilo

- je vozilo na motorni pogon koje je prvenstveno namijenjeno za prevoz lica ili

tereta na putevima,ili koje služi za vuću priključnih vozila namijenjenih za prevoz lica ili tereta,

osim vozila za prevoz lica ili tereta koja se kreću po šinama, bicikla sa motorom, traktora i
dr.vozila na motorni pogon koja nisu prvenstveno namijenjena za prevoz lica ili tereta.

Transportni lanac

-je organizacijski, vremenski, i tehničko-tehnološki sinhronizirana operacija

otpreme, transporta, prekrcaja, skladištenja i isporuke konkretne robe, kojima se osigurava
kvalitetan, efikasan i optimalan protok robe od proizvođača do potrošača.

Transportna sredstva su

:prijevozna sredstva, uređaj, strojevi, postrojenja, prekrcajna

mehanizacija, skladišta, robno-transportni centri, terminali, informacijsko-upravljački uređaji i sl.

Telekomunikacijski promet

-predstavlja prijenos različitih oblika informacija( govor, tekst,

računarski podaci, video, multimedija) putem telekomunikacijske mreže(žičane ili bežične) prema
utvrđenim protokolima i pravilima odvijanja prometa.

Mreža

je najvećim dijelom automatizirana tako da korisnik sa svog krajnjeg terminala aktivira

korištenje dijela raspoloživih resursa mreže pod kontrolom mrežnog upravljačkod podsustava.

Telekomunikacijska usluga

-je definirana kao specificiran skup mogućnosti prijenosa i dodatnog

procesiranja informacija koje su dostupne i raspoložive korisnicima preko definiranih mrežnih
sučelja.

Paket

-predstavlja blok informacija određene dužine(npr. 256, 528, 1024 bajta) koji je opremljen

(adresama, zaštitom) da može samostalno putovati mrežem od čvora do čvora prema odredištu.

Kanal

-je konekcijski put određene pojasne širine(npr. 3,4kHz; 64kb/s) koji se uspostavlja od kraja

do kraja uz ekskluzivno korištenje za vriujeme trajanja razgovora ili sesije.

Inteligentni transportni sistemi(ITS)-

predstavljaju primjenu senzorskih , informatičko-

komunikacijskih i upravljačkih tehnologija kojima se postiže učinkovitiji, sigurniji, konforniji
prijenos različitim prometnicama.

Intermodalni transport

-je tehnologija kojom se u prevoz robe istodobno koriste dva savremena i

odgovarajuća transportna sredstva, iz dviju različitih prometnih grana, pri čemu je prvo
transportno sredstvo zajedno sa teretom postalo teret za drugo transportno sredstvo iz druge
prometne grane s tim da se transportni proces odvija najmanje između dviju država.

Kombinirani transport

-je način prijevoza robe kojim se na jednom transportnom putu (lancu) od

mjesta proizvodnje do mjesta potrošnje, kombinirano upotrebe najmanje dvije vrste savremenih
prevoznih sredstava iz dvije ili više prometnih grana.

Integralni transport

-je način transportne manipulacije pri čemu se roba ne ukrcava neposredno

na transportno sredstvo nego se slaže na palete ili u kontejnere, te oni tako zajedno s robom
postaju teret koji efikasno i racionalno mogu preuzeti sredstva svih oblika transporta, tj.svih
prometnih grana.

Monomodalni transport

-kada se transport „od vrata do vrata“ obavlja samo jednim oblikom

transporta ( drumom, željeznicom, plovnim putem, morem, zrakom).

saobraćajne infrastrukture. Putevi, željezničke pruge, vodene saobraćajnice nisu samo osnovna
sredstva saobraćajnih grana koje ih koriste. One su u isto vrijeme kao bitni elementi strukture
saobraćajnog sistema jedan od općih uslova privrednog i društvenog razvoja. Ova dvostruka
uloga saobraćajnica uslovljava i posebne mjere saobraćajne politike, iz čega proizilazi i sistem i
metode finansiranja proširene reprodukcije u saobraćaju, koji se razlikuju od metode i mjera
finansiranja proširene reprodukcije u drugim privrednim djelatnostima. Pored ove posebne
funkcije saobraćajne infrastrukture na metode i mjere saobraćajne politike bitno utiču i način
tretiranja transporta kao privredne djelatnosti. Dešava se da pod transportom kao privrednom
djelatnošću podrazumjevamo samo ili pretežno tzv. "javni saobraćaj" tj. djelatnost profesionalnih
organizacija iz oblasti drumskog, željezničkog, pomorskog ili zračnog saobraćaja, iako ona čini
samo jedan dio saobraćajne djelatnosti u cjelini. Saobraćajna politika svake zemlje ima da
rješava veoma složene probleme. Ona treba da stvara što pogodnije uslove da se razvoj
strukture saobraćajnog sistema što više prilagođava razvoju i potrebama privrede i stanovništva,
a s druge strane da se saobraćaj kao privredna djelatnost organizuje i posluje na što efikasniji i
rentabilniji način. Dakle, po istim principima po kojima se organizuju i posluji i sve druge privredne
djelatnosti. Kod utvrđivanja optimalne strukture saobraćajnog sistema kao jedne od osnovnih
preokupacija saobraćajne politike treba naročito imati u vidu specifično djelovanje struktura
saobraćajnog sistema na privredu i društvo u cjelini.

Struktura saobraćajnog sistema ispoljava svoje djelovanje u ovom pogledu uglavnom u dva
osnovna oblika i to:

- diferencira uslove za razvoj pojedinih privrednih djelatnosti
- struktura saobraćajnog sistema djeluje kao jedan od osnovnih faktora prostorne strukture i
teritorijalnog razmještaja proizvodnih snaga.
Oba ova aspekta specifičnog djelovanja strukture saobraćajnog sistema na privredu i društvo
utiče na opću privrednu i saobraćajnu politiku, pa samim tim na sistem i metode finansiranja
proširene reprodukcije u saobraćaju.

KOMUNIKACIJE
Komunikacije

-predstavljaju proces razmjene informacija preko određenog komunikacijskog

sistema. Riječ komunikacija doslovno znači: učiniti nešto općim ili zajedničkim. To zapravo znači
da je potrebno usaglasiti određene postupke kako bi se omogućio prijenos informacija. Kao što je
potrebno razumijevanje istog jezika za razgovor između dvije osobe , tako je potrebno i kod
prijenosa informacija kroz komunikacijske sisteme osigurati određene mehanizme kako bi se
omogućio prijenos informacija između različitih uređaja. Takva pravila u komunikacijskim
sistemima se nazivaju

PROTOKOLIMA

. Komunikacijske tehnologije se dijele na: poštanske

tehnologije i telekomunikacijske tehnologije.

POŠTANSKE TEHNOLOGIJE
Posmonosna pošiljka-

je vrsta pošiljaka u poštanskom prometu u koju ubrajamo obična pisma,

dopisnice, tiskanice, sekograme, male pakete, pošiljke sa potvrđenim uručenjem, preporučene
pismonosne pošiljke i pisma sa označenom vrijednošću.

Pošiljka ubrzane pošte(EMS)-

je posebna poštanska usluga koja korisnicima omogućuje najbrži

prijenos pismonosnih i paketnih usluga, osim poštanskih i brzojavnih uputnica.

Brzojav-

je pisano priopćenje koje se prenosi od pošiljatelja do primatelja putem

telekomunikacijskih uređaja a uz posredovanje poštanskog ureda.