Osobine ličnosti kao odrednice stava o ženama u poziciji lidera u Crnoj Gori

Psihološka istraživanja

, Vol. XIV (1) 2011.

UDK: 316.644:316.46-055.2(497.16) ;

85–98

159.923.2.072 -055.2(497.16)

TIP ČLANKA: Originalni naučni rad

Osobine ličnosti kao odrednice stava o
ženama u poziciji lidera u Crnoj Gori

Jelena Mašnić

Studijski program za psihologiju, Filozofski fakultet, Nikšić

Istraživanje je sprovedeno u cilju sagledavanja prirode uticaja određenih psiho-
loških karakteristika (autoritarnost, samoefikasnost, zadovoljstvo životom i spre-
mnost na promjene) na stav o ženama u liderskoj ulozi. Podaci su prikupljeni u
neeksperimentalnom istraživanju na uzorku od 361 ispitanika iz četiri crnogorske
opštine (Podgorica, Bar, Nikšić i Berane). Većina posmatranih socijalno-statusnih
obilježja ne predstavljaju značajne odrednice posmatranog stava, što bi moglo
upućivati na prisustvo tradicionalističkih uvjerenja o ulozi žene u društvu. Autori-
tarne osobe su sklonije negativnom odnosu prema posmatranom fenomenu. Stav
o ženama u ulozi lidera smisleno je sagledavati u svjetlu otpora prema promje-
nama. Rezultati sugerišu važnost unapređenja sistema profesionalne promocije
kadrova u savremenim organizacijama, pogotovo u pravcu edukacije zaposlenih
na liniji razvoja stavova i vrijednosti jednakog odnosa prema polovima, posebno
kada je riječ o opštem razvoju karijere i kada se radi o prihvatanju žene u liderskoj
ulozi. Jednake polazne osnove za zauzimanje liderskih pozicija moguće je obezbi-
jediti redefinisanjem očekivanja od rodnih uloga i izmjenom percepcije obilježja
i uloga lidera.

Ključne riječi:

rodne uloge, kongruentnost uloga, liderstvo, crte ličnosti, stav

Uvod

Globalna svjetska kretanja nametnula su potrebu za mijenjanjem orga-

nizacionih struktura i uvođenjem efikasnijih stilova vođstva. Novi trendovi
poslovanja i pritisak da se redukuju troškovi određuju u bitnoj mjeri potrebe
organizacija i ponašanja zaposlenih. Dinamičan razvoj ljudskog društva va-
žan je preduslov ekspanzije u proučavanju koncepta liderstva. Oni koji posje-
duju resursnu i pozicionu moć u prilici su da, u skladu sa svojim potrebama,
uređuju društvene prilike i živote ljudi koji tu moć nemaju. Dominacija jed-
ne grupe obezbjeđuje se pomoću hijerarhijskih odnosa na svim društvenim
nivoima (Bojanović, 2009), kojima se najčešće blokiraju različiti potencijali

1 [email protected]

PSIHOLOŠKA ISTRAŽIVANJA VOL. XIV (1)

društva i omogućava opstajanje stereotipa o društvenim ulogama. Mogućnost
participiranja u važnim društvenim odlukama, pored zadovoljenja viših po-
treba pojedinca, osnov je i za napredak zajednice. Priključivanje savremenoj
Evroatlantskoj uniji obavezuje u pogledu redefinisanja postojećih društvenih
odnosa, do skoro vladajućih vrijednosnih normi i oslobađanja od patrijar-
halnog ustrojstva ne samo porodičnih nego i radnih okolnosti. Pomenute iz-
mjene podrazumijevaju i suzbijanje stereotipa o rodnim i radnim ulogama,
a sve u funkciji oslobađanja potencijala pojedinaca radi stvaranja stabilnijeg,
prosperitetnijeg i društva koje je spremno da prihvati različitosti.

Izmjene ne bi trebalo da se dešavaju samo u ekonomskim, političkim,

obrazovnim, vojnim sistemima nego i u porodici kao osnovnoj ćeliji druš-
tvenog bića. Kroz istoriju su primijećene značajne razlike u društvenom po-
ložaju žena i muškaraca. Uglavnom su iste bile proizvod ograničenja, koja su
se ogledala kroz propisane norme i očekivanja od uloge rodova u određenoj
socijalnoj zajednici. Decenijski stavljana u položaj podređenog, žena u savre-
menom, demokratski orijentisanom društvu treba priliku da, za razliku od
nekadašnje tradicionalno pasivne, preuzme aktivniju ulogu u različitim druš-
tvenim aktivnostima.

Patrijarhalni moral je, kao moćno socijalno sredstvo, snažno odredio po-

našanje pojedinaca i služio kao regulator društvenog ponašanja i raspodjele
društvenih uloga. Specifičnost crnogorske istorije, česta ratovanja i surova
borba za egzistenciju omogućili su da muškarac bude ključna figura oko koje
je koncentrisana moć. U ovoj kulturi žena je učena da muškarac ima nepo-
bitno prvenstvo, da je „glava porodice“ i uslov za opstanak iste. Patrijarhalno
uređeni porodični odnosi i rigidni sistem vrednovanja jaka su utemeljenja
opstajućíh stereotipnih viđenja razlika među muškim i ženskim rodnim i
radnim ulogama. Te razlike nastaju i na bazi interpretiranja informacija na
rodno specifičan način, pa ćemo u nastavku navesti neke teorijske pristupe
tumačenju razlika među ulogama muškaraca i žena.

Rodne sheme i kongruentnost uloga

U najranijim razvojnim fazama mogu se uočiti razlike u ponašanju po-

lova. Roditelji, u skladu sa svojim stereotipijama o rodu, za svoju djecu or-
ganizuju socijalni milje. Djevojčice se upućuju na igre u kojima se iskazuje
njega i briga za drugoga (npr. igranje sa lutkicama), dok se dječaci upućuju
na one aktivnosti koje forsiraju takmičarski duh i nadmetanje (npr. fudbal).
U tim prilikama afirmiše se ispoljavanje agresivnosti i dominacije koje su
odrednice „muževnosti“. Vodeći se tradicionalnim okvirima razmatranja ra-
zlika u pogledu nivoa aktivnosti, možemo reći da se pasivnost povezuje sa
femininošću, a maskulinost predstavlja snagu i aktivnost. Teorija društvene
uslovljenosti tu pasivnost objašnjava činjenicom da se muškarci vide kao do-

PSIHOLOŠKA ISTRAŽIVANJA VOL. XIV (1)

i pod uticajem roda onoga koji vrši procjenu podobnosti i uspješnosti u toj
ulozi. Okarakterisanje liderstva kao maskulinog bitno određuje motivaciju
žena da se bore za te organizacione pozicije. Žene lideri se opažaju efika-
snijima u onim organizacijama koje po prirodi djelatnosti ostavljaju prostora
za iskazivanje onog što je očekivano ponašanje i u funkciji feminine priro-
de (npr. u obrazovanju, zdravstvu). Prema Aronsonu i sar. (Aronson et al.,
2005), istraživanja ukazuju na sklonost mladih djevojaka da potcjenjuju lič-
ne sposobnosti, naročito u onim zanimanjima gdje muškarci postižu uspjeh
(npr. fizika, matematika). Ne dešava se rijetko da se, u potrebi za prihvata-
njem i usklađivanjem sa zahtijevima i očekivanjima od te uloge, a da bi sma-
njila dvostruke standarde za uspjeh, žene ponašaju i/ili izgledaju kao muškar-
ci, guše femininu prirodu kao cijenu uspijeha i prihvaćenosti.

U literaturi se sve češće može naći da žene imaju prednosti u liderstvu.

Tačnije, da imaju stilove rukovođenja koji su efikasniji u savremenim prili-
kama organizovanja društva. Interesovanje za razumijevanje dinamike roda
u liderstvu javilo se relativno skoro, odnosno onda kada su u organizacijama
uvećane različitosti radnih snaga i izmijenjena struktura istih pod uticajem
konkurentskog tržišta. U nastavku rada ćemo dati prikaz razlika između žen-
skih i muških stilova vođstva i procjene njihove efikasnosti u tim ulogama.

Muškarci lideri vs. žene lideri

Različitost polja djelovanja polova nastala je na bazi vjerovanja da muš-

karac treba da je okrenut prema „svijetu“, a žena prema „domu“. To resko
razdvajanje porodične i poslovne oblasti života i isticanje da samo muškarac
treba ekonomski da doprinosi porodici marginalizovali su doprinos koji žena
ima u svijetu rada.

Pod liderstvom se najčešće podrazumijeva nejednaka raspodjela moći i

uticaja. Pirs i Njustrom (Pierce & Newstrom, 2008) liderstvo definišu kao
interaktivni i socijalni proces, čiji su elementi ugrađeni u socijalnu sredinu,
sljedbenike i uticaj lidera koji svojom snagom određuju smisao i smjer ak-
tivnosti. Na ovim prostorima liderstvo se vezuje za političke uloge koje su
najčešće pripisivane muškarcima, pa su možda i percepcije o liderima u većoj
mjeri zasićene maskulinim karakteristikama i, u skladu sa istim, formiraju se
stavovi da je samo muškarcima mjesto na ovim pozicijama. Međutim, važno
je dati odgovore na sljedeća dva pitanja:

– Da li su muškarci lideri i žene lideri različiti u liderskom ponašanju?
– Da li sljedbenici procjenjuju efikasnost lidera u terminima očekivanja

od rodnih uloga?

Prema studiji Igli i Džonsona (Eagly & Johnson, 1990), veliki broj po-

znavalaca organizacionih prilika ističe postojanje rodnih razlika u liderskom