“What looks like a loss may be the very event which is subsequently responsible

for helping to produce the major achievement of your life.”

–

Srully D. Blotnick

EPIDEMIOLOGIJA

Skripta v2010b

Skripta sadrži odgovore na 60 ispitnih pitanja iz 2010. godine, i predviđena je za obnavljanje gradiva, ali ne može zameniti
zvaničan udžbenik.

Podaci su preuzeti iz zvaničnog udžbenika Medicinskog fakulteta Univerziteta u Beogradu:
EPIDEMIOLOGIJA, I izdanje, 2006. godina.

(Autori prof. dr Zorana Gledovid, prof. dr Slavenka Jankovid, prof. dr Mirjana Jarebinski,

prof. dr Ljiljana Markovid-Denid, prof. dr Tatjana Pekmezovid, prof. dr Sandra Šipetid-Grujičid, prof. dr Hristina Vlajinac)

Skripta je originalno objavljena na sajtu:

www.belimantil.info

SentinelBL

www.belimantil.info

Strana | 1

SADRŽAJ

DEFINICIJA I CILJEVI EPIDEMIOLOGIJE

NAJZNAČAJNIJA DOSTIGNUDA EPIDEMIOLOGIJE

UZROČNOST U EPIDEMIOLOGIJI

EPIDEMIOLOŠKI MODELI

EKOLOŠKI TRIJAS – AGENS, DOMADIN I SREDINA

PRIRODNI TOK BOLESTI I GRADIJENT INFEKCIJE

FENOMEN LEDENOG BREGA

EPIDEMIJA, ENDEMIJA, PANDEMIJA

TIPOVI EPIDEMIJA

10.

POKAZATELJI UČESTALOSTI POREMEDAJA ZDRAVLJA – ODNOS, PROPORCIJA, STOPA

11.

POKAZATELJI OBOLEVANJA

12.

IZVORI PODATAKA O OBOLEVANJU

13.

POKAZATELJI UMIRANJA

14.

IZVORI PODATAKA O UMIRANJU

15.

PODACI O STANOVNIŠTVU

16.

OPŠTE, SPECIFIČNE I STANDARDIZOVANE STOPE

17.

EPIDEMIOLOŠKE METODE I NJIHOVA PRIMENA

18.

DESKRIPTIVNI METOD – DEMOGRAFSKE I SOCIJALNO-EKONOMSKE KARAKTERISTIKE OSOBA

19.

HRONOLOŠKE KARAKTERISTIKE POREMEDAJA ZDRAVLJA

20.

TOPOGRAFSKE KARAKTERISTIKE POREMEDAJA ZDRAVLJA

21.

DESKRIPTIVNE STUDIJE (EKOLOŠKE STUDIJE, PRIKAZ SLUČAJA I SERIJE SLUČAJEVA)

22.

ANALITIČKI METOD – PRIMENA I VRSTE STUDIJA

23.

STUDIJE SLUČAJEVA I KONTROLA (ANAMNESTIČKE STUDIJE)

24.

KOHORTNE STUDIJE

25.

STUDIJE PRESEKA

26.

EKSPERIMENTALNI METOD – PRIMENA, SPECIFIČNOSTI DIZAJNA, ETIČKI ASPEKTI

27.

VRSTE EKSPERIMENTALNIH STUDIJA

28.

EPIDEMIOLOŠKI UPITNIK

29.

GREŠKE MERENJA U EPIDEMIOLOŠKIM STUDIJAMA

30.

PREVENCIJA POREMEDAJA ZDRAVLJA

31.

PRIMARNA PREVENCIJA

32.

SEKUNDARNA I TERCIJARNA PREVENCIJA

33.

SKRINING – DEFINICIJA, CILJ I VRSTE SKRINING TESTOVA

34.

KRITERIJUMI ZA UVOĐENJE SKRININGA

35.

EVALUACIJA SKRINING PROGRAMA

36.

PRISTRASNOSTI PRI PROCENI EFEKTIVNOSTI SKRINING PROGRAMA

37.

JAVNOZDRAVSTVENI NADZOR – DEFINICIJA, PREDMET I ZNAČAJ NADZORA

38.

CILJEVI JAVNOZDRAVSTVENOG NADZORA

39.

METODI JAVNOZDRAVSTVENOG NADZORA

40.

REZERVOAR I IZVOR INFEKCIJE

41.

ČOVEK KAO REZERVOAR INFEKCIJE

42.

ŽIVOTINJE KAO REZERVOAR INFEKCIJE I PRIRODNO ŽARIŠNE INFEKCIJE

43.

EPIDEMIOLOGIJA ŽIVOTNE SREDINE

44.

ULAZNA I IZLAZNA MESTA INFEKCIJE

45.

PUTEVI ŠIRENJA ZARAZNIH BOLESTI

46.

DISPOZICIJA I NJEN ZNAČAJ

47.

KOLEKTIVNI IMUNITET

48.

PRINCIPI PREVENCIJE ZARAZNIH BOLESTI

49.

AKTIVNA IMUNIZACIJA – VRSTE VAKCINA

50.

KONTRAINDIKACIJE ZA PRIMENU VAKCINA I POSTVAKCINALNE REAKCIJE

51.

IZVOĐENJE OBAVEZNE SISTEMATSKE IMUNIZACIJE

52.

PASIVNA IMUNIZACIJA – IMUNI SERUMI I HUMANI IMUNOGLOBULINI

53.

ELIMINACIJA I ERADIKACIJA ZARAZNIH BOLESTI

54.

DEFINISANJE EPIDEMIJE I IZRAČUNAVANJE STOPE JAVLJANJA

55.

ODREĐIVANJE RASPODELE OBOLELIH U EPIDEMIJI U ODNOSU NA VREME, MESTO I KARAKTERISTIKE OBOLELIH

56.

FORMULISANJE HIPOTEZE O PUTU ŠIRENJA EPIDEMIJE I NJENO TESTIRANJE

57.

MERE SUZBIJANJA ZARAZNIH BOLESTI

58.

BOLNIČKE INFEKCIJE – DEFINICIJA I ZNAČAJ

59.

KONTROLA BOLNIČKIH INFEKCIJA (MERE SPREČAVANJA I SUZBIJANJA)

60.

KLINIČKA EPIDEMIOLOGIJA – OSNOVNI POJMOVI

SentinelBL

www.belimantil.info

Strana | 3



vremenski redosled

– događaji se moraju odvijati u nekom vremenskom sledu jedan za drugim da

bi bili povezani, tako da istovremenost ili različito odvijanje jednog u odnosu na drugi odbacuje
mogudnost njihove povezanosti;



jačina povezanosti

– podrazumeva da je incidencija obolevanja veda kod izloženih grupa u odnosu

na neizložene;



postojanost povezanosti

– podrazumeva da se asocijacija dobijena u jednoj studiji se pojavljuje i u

nekim drugim studijama vršenim pod drugim okolnostima ili drugom populacijom;



slaganje sa postojedim znanjem o bolesti;



slaganje između doze i efekta

– podrazumeva da sa vedom izloženošdu raste i incidencija;



specifičnost međusobne povezanosti

– suština je da jedan faktor može izazvati više oboljenja, a

opet grupa faktora može dovesti do jednog oboljenja

(da je pri tom dovoljan samo jedan faktor iz

grupe ili je pak potrebna cela grupa)

Pojam dovoljnog uzroka

je definisan svim činiocima potrebnim za pojavu bolesti. Ako isključino infektivni agens kao jedan

od činilaca, ostatak nam predstavljaju karakteristike osoba

(pr. uzrast, pol, navike, profesija, imunitet...)

kao i karakteristike

okoline

(pr. prenaseljenost, loša higijena...)

. Ovaj ostatak činilaca nam predstavlja

pojam neophodnog uzroka

, i bez njih se

bolest ne može uspostaviti.

EPIDEMIOLOŠKI MODELI

Stanje zdravlja i bolesti je rezultat stalnih, multiplih interakcija čoveka kao domadina i žive i nežive sredine koja ga okružuje.
Epidemiološki modeli nam prikazuju ove interakcije na različite načine, i ukazuju na mesta na koja možemo uticati kako bi
sprečili nastanak bolesti. Neki od modela su:

Ekološki trijas

(Gordonov trijas)

(>>> pogledati 5. pitanje <<<)

;

Vogralnikov lanac

– sastavljen je iz pet činilaca koji su rezervoar, put širenja, ulazno mesto, količina i virulencija klica

i dispozicija. Koristan je što nam pokazuje mesta na kojima možemo primeniti preventivne mere;

Model točka

– naglašava mnogostruke interakcije čoveka i sredine, što je posebno korisno kod nezaraznih bolesti.

Model je dizajniran da se čovek sa svojim genetskim determinantama nalazi u centru, a okružuju ga biološki, fizički i
socijalno-ekonomski faktori sredine (polja točka). U zavisnosti od bolesti, neki faktor iz sredine posebno doprinosi
nastaku iste, pa se on predstavlja širim poljem na točku;

Mreža uzročnosti

– govori da nastanku jedne bolesti prethodi izloženost grupi faktora, koji su često međusobno

zavisni i svoj uticaj mogu vršiti pod određenim uslovima, npr. samo kada čovek ima oslabljen imunitet, nema
adekvatnu ishranu...

(pr. pušenje, alkohol, stres, gojaznost mogu doprineti pojavi kardiovaskularnih oboljenja)

EKOLOŠKI TRIJAS – AGENS, DOMADIN, SREDINA

Ekološki trijas

(Gordonov trijas) je epidemiološki model koji se može primenjivati na sve poremedaje zdravlja bez obzira na

etiologiju. Njegov dizajn obuhvata tri grupe činilaca tj.

agens, domadina i sredinu

, koji su međusobno povezani i nalaze se u

ravnoteži. Svaki poremedaj ove ravnoteže, uslovljen promena nad njima, rezultirade porastom ili smanjenjem incidencije
obolevanja.

Agens

predstavlja činioc čije prisustvo, obilje ili odsustvo je odgovorno za nastanak bolesti. Jedna bolest može biti

izazvana od strane jednog agensa ili više njih. Agens možemo klasifikovati na

infektivne – biološke prirode

, i

neinfektivne – fizičke i hemijske prirode

. Infektivan (biološki) agens je mikroorganizam tj. virus, bakterija, parazit. Za

ovu vrstu važno je znati činioce Vogralnikovog lanca

(rezervoar, put širenja, ulazno mesto, količina i virulencija klica i

dispozicija)

kao izlazno mesto, rezistenciju na lekove i dezinfekciona sredstva. Neinfektivan agens može biti fizičke

prirode

(pr. zračenje, temperatura, vibracije, zvuk...)

i hemijske prirode

(pr. egzogeni otrovi, gasovi i endogeni toksični

produkti metabolizma...)

Domadin

se u ovom modelu ističe preko svojih karakteristika

(pr. pol, uzrast, profesija...)

preko kojih je izložen faktorima

sredine i agensu, ili preko svoje podložnosti da oboli usled dejstva istih (dispozicija)

(>>> pomenuti 46. pitanje <<<)

Sredinu

čine faktori žive i nežive prirode koji okružuju čoveka. Faktori žive prirode su biološki

(pr. gustina populacije,

flora i fauna...),

porodični

(pr. uslovi života, način ishrane, navike)

, vezani za socijalno-ekonomski status i profesiju.

Faktori nežive sredine su fizički

(pr. klima, zračenje...)

, hemijski

(pr. sastav zemljišta, vode, vazuha...)

i dr.

SentinelBL

www.belimantil.info

Strana | 4

PRIRODNI TOK BOLESTI I GRADIJENT INFEKCIJE

Prirodni tok bolesti

predstavlja period od kontakta sa infektivnim agensom do finalnog ishoda. Mnoge bolesti imaju

izražene dve faze tj.

presimptomatsku fazu (preklinička faza)

– od kontakta sa infektivnim agensom do pojave prvih

simptoma; i

simptomatsku fazu (klinička faza)

– od pojave prvih simptoma do finalnog ishoda koji može biti ozdravljenje,

remisije, recidivi ili smrt. Pravovremenim otkrivanjem i adekvatnim lečenjem se može uticati na prirodni tok bolesti.

(pr. za

prirodni tok bolesti je rak cerviksa: displazija → karcinoma in situ → invazivni karcinom)

Infekcija

predstavlja prodiranje i razvoj ili razmnožavanje infektivnog agensa u telu domadina.

Gradijent infekcije

predstavlja spektar odgovora domadina na infekciju, koji može biti u obliku

subkliničke (inaparentne) infekcije

ili pak se

može ispoljiti kao

klinička (manifestna) infekcija

koja može imati

laku, tešku ili fatalnu formu

Subklinička vrsta infekcije je od velikog značaja, jer nije pradena simptomima bolesti, zbog čega ljudi nisu izolovani ved se
slobodno kredu i služe kao izvor infekcije. Klinička infekcija je pradena simptomima bolesti, pa se ljudi sa ovakvom infekcijom
najčešde izoluju

(pr. mirovanje u krevetu, hospitalizacija...),

pa ne mogu služiti kao izvor infekcije.

Agensi mogu uzrokovati inaparentnu infekciju

(pr. mycobacterium tuberculosis, u vedini slučajeva)

, i inaparentnu i

manifestnu

(pr. virus morbila)

ili samo kliničku

(pr. virus rabiesa)

. Ovo zavisi od karakteristika agensa kao i količine sa kojom

domadin dolazi u dodir.

FENOMEN LEDENOG BREGA

Fenomen ledenog brega

predstavlja pojavu kada manji broj ljudi ima manifestnu infekciju, dok veliki broj ima inaparentnu

infekciju, ili bolest sa blagim simptomima zbog čega ne idu kod lekara i ne leče se. Bolest može da bude i neprepoznata
usled čega se oboleli leče neadekvatno, pa infekcija perzistira. Sve ovo doprinosi postojanju izvora infekcije i širenju. Ove
infekcije se mogu dijagnostikovati kožnim probama

(pr. tuberkuloza)

ili laboratorijski

(pr. difterija). (pr. oboljenja kod kojih

postoji jako veliki broj zaraženih sa subkliničkom slikom: poliomijelitis, meningokokni meningitis, tuberkuloza)

EPIDEMIJA, ENDEMIJA I PANDEMIJA

Endemija

predstavlja stalno prisustvo bolesti, zarazne i nezarazne prirode, na određenom područiju ili populacionoj grupi.

Ove bolesti se javljaju ciklično

(što se delimično može objasniti efektom kolektivnog imuniteta)

Epidemija

predstavlja pojavu poremedaja zdravlja u populaciji u vedoj meri u odnosu na uobičajen nivo, ili zastupljenost tog

poremedaja u neočekivanom vremenskom periodu. Uobičajen nivo obolelih se određuje preko podataka javnozdravstvenog
nadzora, i predstavlja neki prosek obolelih iz predhodnog vremenskog perioda

(pr. u prethodne jedne, dve, pet godina)

Takođe  epidemiološke  službe  mogu  imati  predefinisani  broj  obolelih  za  neko  oboljenje  koje  je  često,  poput  gripa.  Broj
obolelih  u  epidemiji  zavisi  od  karakteristika  agensa,  karakteristika  izložene  populacije,  prethodnog  prisustva  ili  odsustva
bolesti  itd.  Ukoliko  se  uoči  porast  broja  obolelih  proglašava  se  epidemija,  koju  prijavljuje  zdravstvena  ustanova  koja  je
otkrije .Epidemija se odjavljuje nakon isteka dvostrukog maksimalnog inkubacionog perioda

(>>> pogledati 9. pitanje <<<)

Pandemija

predstavlja epidemiju svetske razmere, koja pogađa veliki broj ljudi

(pr. epidemija kuge, kolere...)

TIPOVI EPIDEMIJA

Tip epidemije zavisi od mnogo činilaca od kojih su nabitniji

vrsta

način

ekspozicije. Prema tome imamo:

Epidemije zajedničkog izvora

–

nastaju kada se osetljive osobe izlože istom izvoru infekcije:

Kratkotrajan izvor

– određen broj ljudi je izložen istom izvoru u kratkom vremenskom periodu. Ove

epidemije su eksplozivne i svi eksponirani oboljevaju u periodu između minimalne i maksimalne inkubacije
za tu bolest

(pr. epidemije usled trovanja hranom).

Javljaju se i kod zaraznih i kod nezaraznih bolesti;

Stalan izvor

– vedi broj ljudi je izložen istom izvoru u dužem vremenskom periodu. Ove epidemije su

eksplozivne i traju onoliko koliko postoji i izvor

(pr. epidemije usled konzumacije zagađene vode);

Progresivne epidemije –

bolest se prenosi sa izvora infekcije na osetljive osobe, direktnim i indirektni putem, koje

tad i same postaju izvor infekcije

(pr. grip)

. Javljaju se samo kod zaraznih bolesti;

Epidemije mešanog tipa –

na početku se ponašaju kao epidemije zajedničkog izvora stim što poseduju „kontaktni

rep“ tj. gde pored obolelih preko zajedničkog izvora, oboljevaju i ljudi koji su sa njima u kontaktu. Drugim rečima
prelaze u progresivne epidemije.

(pr. epidemije usled trovanja hranom).

SentinelBL

www.belimantil.info

Strana | 6

Stopa javljanja

je proporcija koja predstavlja kumulativnu incidenciju za period epidemije. Izračunava se kao odnos broja

novoobolelih i ukupne populacije na početku epidemije.

Stopa sekundarnog javljanja

predstavlja učestalost obolevanja osoba koje su bile u kontaktu sa primarno obolelim i odnos

je obolelih koji su bili u kontaktu sa primarnim obolelim i svim ljudima koji su bili u kontaktu sa primarno obolelim.

12.

IZVORI PODATAKA O OBOLEVANJU

Izvori podataka o obolevanju čine:

Prijavljivanje zaraznih bolesti

– zakonom je u Srbiji obavezno prijavljivanje 70 zaraznih bolesti. Karantinske bolesti

se prijavljuju SZO. Cilj je pradenje epidemiološke situacije kao i evaluacija preventivnih mera i dr.;

Registri kliconoša

– osobe koje su postale kliconoše nakon neke zarazne bolesti

(pr. trbušni tifus, bacilarna

dizenterija)

se redovno podvrgavaju pregledima i prate;

Registri obolelih

– obuhvata prijavljivanje nezaraznih bolesti. Zakonom je obavezno prijavljivanje 11 nezaraznih

bolesti poput malignih, psihoza, reumatskih groznica, endemske nefropatije, hemofijije, koronarne bolesti srca i dr.;

Podaci iz primarne zdravstvene zaštite

– objavljuju se na godišnjem nivou i obično su neažurni;

Podaci o hospitalizaciji

– daje uvid o učestalosti teških oboljenja, jer se osobe sa lakim oboljenjima ne hospitalizuju;

Drugi izvori podataka

– fondovi za zdravstveno i penzijsko osiguranje, sistematski pregledi...

13.

POKAZATELJI UMIRANJA

Stopa mortaliteta

je proporcija i predstavlja odnos umrlih u određenom vremenskom periodu i zbira osoba-vreme

izloženosti u tom vremenskom periodu (takođe se može uzeti veličina populacije sredinom posmatranog perioda).

Letalitet

je proporcija koja označava težinu nekog oboljenja. Predstavlja odnos umrlih od neke bolesti i populaciju obolelu

od te iste bolesti.

14.

IZVORI PODATAKA O UMIRANJU

Izvor podataka o umiranju je

potvrda o smrti.

Nju popunjava lekar koji je ovlašden za utvrđivanje smrti, ukoliko je nastala

van zdravstvene organizacije, ili je popunjava zdravstvena organizacija ako je smrt nastupila u njoj. U potvrdu o smrti unose
se

osnovni demografski podaci

preminule osobe, kao i

mesto smrti

dijagnoza neposrednog uzroka smrti

(bolest, stanje ili

povreda)

kao i stanja koja su proizašla iz bolesti ali nisu izazvala smrt

(intermedijerna stanja) i

dijagnoza osnovne bolesti.

(pr. osnovna bolest je adenom prostate koji je doprineo intermedijernom stanju – retenciji urina, a neposredni uzrok smrti je
uremijska koma)

. Šifriranje dijagnoza se vrši na osnovu međunarodne klasifikacije bolesti (MKB-10).

Potvrda se izdaje u tri

primerka

gde jedan odlazi lekaru odnosno zdravstvenoj ustanovi, a dva matičaru od kojeg jedan ide u matičnu knjigu umrlih,

a drugi organizaciji za statistiku.

15.

PODACI O STANOVNIŠTVU

Podaci o stanovništvu se dobijaju preko popisa stanovništva, koje se obavlja na svakih 10 godina.Od podataka se uzimaju
ime i prezime, adresa, uzras, pol, rasa, profesija, bračno stanje, o rodbini i dr. Između dva popisa stanovništa, broj se prati
na osnovu broja rođenih i umrlih. Ovi podaci služe kao imenioc u stopama obolevanja i umiranja. Ukoliko nije došlo do
velike promene u veličini populacije

(npr. usled migracije)

može se koristiti veličina populacije iz poslednjig popisa.