PARAZITSKE BOLESTI

Uvod

Brojni predstavnici

živog sveta povremeno ili stalno se naseljavaju na telu ili prodiru u

organizam drugih vrsta, hrane se njihovim metaboličkom proizvodima, tečnostima,
sokovima, ćelijama i izazivaju razna tkivna oštećenja. Ovakva živa bića nazivaju se
paraziti, a njihov način života u biologiji je poznat kao parazitski. Živa bića, biljke i živ-
otinje, na čiji račun paraziti žive nazivaju se domaćini ili nosioci parazita. Odnos koji pri
tome nastaje između parazita i domaćina, kao biološka pojava, naziva se parazitizam.

Nauka koja proučava biološki ciklus razvoja parazita naziva se parazitologija. Ona

pored drugih naučnih oblasti obuhvata i veterinarsku parazitologiju. Veterinarska parazi-
tologija se bavi proučavanjem građe, razvoja i načina života parazita koji parazitiraju kod
domaćih i divljih životinja. Ona se takođe bavi proučavanjem odnosa koji nastaje između
parazita i domaćina, odnosno pojave bolesti koje izazivaju paraziti. Ova parazitologija se
bavi i primenom odgovarajućih preventivnih i terapijskih postupaka i mera za borbu pro-
tiv parazitskih bolesti, odnosno za sprečavanje njihove pojave, a ako se bolest već pojav-
ila za sprečavanje njenog daljeg širenja, kao i pospešivanja što bržeg suzbijanja i iskoren-
jivanja u cilju nastajanja što manjih ekonomskih šteta, kao i zdravstvenih rizika po ljudi
kada su u pitanju zoonoze.

Prema zoološkoj klasifikaciji, a na osnovu morfoloških i drugih bioloških osobina, svi

paraziti su svrstani u 7 osnovnih tipova. Od 7 osnovnih tipova parazita u veterinarskoj
parazitologiji proučavaju se predstavnici 5 tipova, i to:

1. tip

Protozoa

(jednoćelijske životinje),

2. tip

Plathelminthes

(pljosnati crvi),

3. tip

Nemathelminthes

(okrugli crvi),

4. tip

Acanthocephales

(crvi sa rilom), i

5. tip

Arthropoda

(zglavkari).

Domaćini ili nosioci parazita su sve životinje kod kojih paraziti nalaze povoljne uslove

za privremeni ili stalni boravak, ishranu, razvoj i razmnožavanje. Neke vrste parazita za
svoj biološki ciklus razvoja koriste jednu, a druge više vrsta domaćina. U zavisnosti od
osobina razvoja parazita i njihove prilagođenosti parazitizmu razlikuju se 3 tipa do-
maćina, i to: 1. pravi ili krajnji, odnosno definitivni domaćin, 2. prelazni domaćin, i 3.
drugi prelazni ili dopunski domaćin. Prelazni domaćini se nazivaju i posrednici imajući u
vidu njihovu ulogu u prenošenju odnosno širenju parazita.

Kod pravog ili krajnjeg domaćina parazit se razmnožava polnim putem ili u njemu

dostiže svoj polno zreli oblik. U prelaznom domaćinu parazit se razmnožava bespolnim
putem ili se u njemu nalazi u larvenom obliku. Neke vrste trematoda i cestoda za svoj
razvoj zahtevaju, pored pravog i prelaznog domaćina, još jednog odnosno dopunskog
prelaznog domaćina. Mnoge vrste parazita nemaju potrebu za prelaznim domaćinima, jer
se jedan deo njihovog razvoja obavlja, pod određenim uslovima, u spoljašnjoj sredini.

Pod uticajem brojnih faktora, mnogi paraziti su se u toku evolucije prilagodili parazit-

skom načinu života u većem broju vrsta pravih domaćina. Drugi paraziti su se prilagodili
parazitskom životu isključivo u jednoj vrsti domaćina. Svi domaćini, u kojima paraziti
nalaze odgovarajuće uslove za svoj potpuni razvoj, život i reprodukciju, nazivaju se

obligatni odnosno obavezni domaćini. S druge strane, domaćini u kojima paraziti ne
mogu da dostignu potpuni razvoj, odnosno u kojima je njihova plodnost smanjena ili
potpuno ometena, a život kratak, kao i u kojima ne mogu da se u potpunosti prilagode
parazitskom načinu života, nazivaju se fakultativni odnosno neobavezni domaćini.
Domaćini u kojima se jaja i larve parazita ne mogu razvijati, ali ovi razvojni oblici ostaju
vitalni i sposobni za infekciju pravog ili prelaznog domaćina, nazivaju se rezervoarni
domaćini.

Svi paraziti se mogu razvrstati prema dužini trajanja boravka u ili na domaćinu, prema

vrsti domaćina u kojima parazitiraju i prema lokalizaciji u organizmu domaćina. Prema
vremenu boravka paraziti se mogu razvrstati u privremene ili temporerne i stalne ili
stacionarne. Privremeni paraziti napadaju domaćine, odnosno borave u ili na njima, samo
kada imaju potrebu za hranom. Tipični privremeni paraziti su stenice, komarci, krpelji i
druge artropode, koje napadaju životinje odnosno čoveka samo kada je potrebno da sišu
krv. Stalni paraziti provode ceo svoj život ili, pak, pretežni deo života u ili na domaćinu.
Ovi paraziti koriste domaćina ne samo za uzimanje hrane, već i kao stanište odnosno
sklonište. Pretežan broj vrsta parazita nazivaju se periodično stalni paraziti zato što
provode u domaćinima samo jedan deo svog života.

Prema lokalizaciji u organizmu paraziti se mogu podeliti u dve velike grupe, i to u:

unutrašnje ili endoparaziti i spoljašnje ili ektoparaziti. Endoparaziti žive u unutrašnjim
organima i tkivima, dok egzoparaziti žive na koži, dlaci ili perju domaćina.

Prema vrsti domaćina paraziti mogu ispoljavati potpunu ili nepotpunu specifičnost.

Paraziti iz prve grupe žive u veoma ograničenom broju vrsta ili samo u jednoj vrsti
životinja,   dok   paraziti   iz   druge   grupe   parazitiraju   u   većem   broju   vrsta.   Specifičnost
parazita se ispoljava ne samo u izboru domaćina, već i u izboru mesta u organizmu
domaćina   za   njihovu   lokalizaciju.   Treba   imati   u   vidu   da   paraziti   teže   da   pronađu
najpogodnije   uslove   za   sopstveni   razvoj   odnosno   život.   Najpogodnija   mesta   za
lokalizaciju parazita nazivaju se predilekciona mesta. Ponekad se zapaža neuobičajena
odnosno  nepravilna  lokalizacija  parazita u  organizmu  domaćina.  Pri tome paraziti  se
nasele odnosno zalutaju u tkivima i organima u kojima ne mogu da dostignu razvoj do
odgovarajućeg larvenog ili odraslog polno zrelog oblika. Kod parazita koji tokom svog
razvoja podležu migraciji dolazi do smenjivanja mesta boravka odnosno lokalizacije. U
takvim slučajevima se govori o tranzitnoj odnosno prolaznoj lokalizaciji parazita.

Prema zoološkoj klasifikaciji svaka vrsta parazita ima svoj naziv na latinskom jeziku.

Latinski naziv parazita ima dve reči; prva reč označava rod kome parazit pripada i piše se
velikim početnim slovom, a druga - određuje vrstu parazita i piše se malim početnim
slovom. Na primer, kod vrsta parazita

Taenia saginata

Fasciola hepatica

, reči

Taenia

odnosno

Fasciola

označavaju rodove, a reči

saginata

, odnosno

hepatica

određuju

pripadnost vrsti.

Pojedine vrste parazita, naročito one iz klase

Cestoidea

, imaju i posebne nazive za

svoje larvene oblike. Na primer,

Cysticercus celullosae

(bobica u muskulaturi kod svinja)

je larveni oblik pantljičare čoveka

Taenia solium

Linne, 1758., a

Echinococcus

polymorphus

(ehinokokova cista - ehinokokus) je larveni oblik pseće pantljičare

Echinococcus granulosus

. Nazivi parazitskih bolesti izvode se iz imena rodova kojima

pripadaju paraziti, uzročnici bolesti, tako što se u latinskom imenu umesto završetka, koji
određuje rod, (

-a, -us, -um

) doda latinski nastavak

‘’osis’’

ili na našem jeziku ‘’oza’’.

Parazitske bolesti se, kao i zarazne, mogu pojaviti kod većeg broja životinja na jednom

širem geografskom području (jedan region, pokrajina, država, ili ceo kontinent), kod
većeg broja životinja na jednom užem području (jedna farma, imanje, zaseok, pašnjak,
naselje i sl.), ili samo kod pojedinih životinja, bez obzira na širinu područja. U prvom
slučaju kaže se da se bolest pojavila u vidu epizootije, u drugom - u vidu enzootije, a u
trećem - sporadično. Kada će se neka parazitska bolest pojaviti kao epizootija, enzootija
ili sporadično zavisi od uslova za razvoj, razmnožavanje i širenje njenog uzročnika.

Pojedine vrste parazita prilagodile su se životu samo u jednoj vrsti domaćina, dok

druge mogu da žive u više vrsta domaćina. Ukoliko postoji veći broj vrsta mogućih
domaćina za jednu vrstu parazita, ukoliko su izvori infekcije i mogućnosti za širenje
bolesti, koju ova vrsta parazita izaziva veće.

Stepen infekcije (broj parazita u domaćinu) jedan je od veoma značajnih faktora za

pojavu i širenje parazitskih bolesti, zato što veći broj parazita u domaćinu proizvodi i veći
broj   potencijalno   infektivnih   oblika   parazita   za   prijemljive   životinje.   Dužina   života
parazita   u   domaćinu   zavisi   od   mnogih   faktora,   u   prvom   redu,   od   vrste   parazita   i
domaćina. Pojedine vrste parazita žive u domaćinu nekoliko meseci, kao, na primer,
askaride i strongilide. Druge vrste u domaćinu mogu živeti više godina, kao, na primer,
veliki metilj. Neke vrste parazita žive sve vreme u domaćinu, odnosno praktično koliko i
sam domaćin. Ukoliko neka vrsta parazita duže živi, utoliko je njen domaćin dugotrajniji
izvor   kontaminacije   sredine,   odnosno   infekcije   za   prijemljive   životinje.   Međutim,
potrebno je istaći da je dužina života jedne vrste parazita rezultat ne samo bioloških
osobina   parazita,   već   i   otpornosti   domaćina.   Reproduktivna   sposobnost   veoma   se
razlikuje   kod   raznih   vrsta   parazita.   Ukoliko   je   neka   vrsta   parazita   plodnija   odnosno
proizvodi   veći   broj   reproduktivnih   elemenata   (jaja,   larvice,   ciste   i   dr.),   utoliko   su   i
mogućnosti za njeno širenje veće. Za širenje parazita značajne su i migracije pravih i
prelaznih domaćina. Menjanjem pašnjaka i stočnih objekata, seobom divljih životinja pod
uticajem   raznih   nepogoda   ili   pod   pritiskom   čoveka,   aktivnim   ili   pasivnim   kretanjem
raznih vrsta prelaznih domaćina mogu se mnogi paraziti preneti iz jedno u drugo, bliže ili
udaljenije područje.

Većina vrsta parazita parazitiraju u digestivnom traktu ili organima koji komuniciraju

sa ovim traktom, te se njihovi reproduktivni elementi (jaja, larvice, ciste i dr.) eliminišu
izmetom   domaćina.   Rasturanjem   životinjskog   ili   ljudskog   izmeta,   bilo   da   u   tome
učestvuje čovek ili prirodne pojave (nepropisna kanalizacija, poplave, tekuće vode i dr.),
reproduktivni elementi parazita mogu se razneti na velike udaljenosti od mesta izvora
kontaminacije.   Vegetativni   oblici   protozoa   veoma   su   osetljivi   na   delovanje   različitih
faktora  iz  spoljašnje  sredine  i,   ako   ih   na   vreme  ne   unesu   prijemljive   životinje,   brzo
uginjavaju. Međutim, jaja mnogih vrsta helminata su veoma otporna, jer poseduju debelu
opnu.

Otpornost životinja (pravih ili prelaznih domaćina) vrlo je značajan faktor za

naseljavanje parazita i njihovu reprodukciju, odnosno dalje širenje.

Sistem gajenja, način smeštaja i držanja, kao i ishrane životinja, kako u pogledu

higijene, tako i u pogledu međusobnog kontakta raznih starosnih kategorija, takođe ima
značajnu ulogu u epizootiologiji. Redovno uklanjanje ekskremenata iz staja, higijensko
pripremanje i skladištenje hrane, upotreba čistih posuda za hranjenje i napajanje,

higijensko održavanje ispusta i pašnjaka, kao i primena drugih higijenskih mera
sprečavaju pojavu infekcije kod prijemljivih životinja na malom prostoru (u objektima ili
na pašnjacima) odnosno širenje parazita u zapatu. Zajedničko držanje starijih životinja,
mogućih nosilaca parazita, sa mlađim prijemljivim životinjama, kako se praktikuje u
ekstenzivnom stočarstvu, omogućuje održavanje i širenje određenih vrsta parazita.

Treba imati u vidu da je čovek, uglavnom zbog nepoznavanja biološkog ciklusa

razvoja parazita, često odgovoran za pojavu, širenje i održavanje mnogih parazitskih
bolesti, naročito kod domaćih životinja.

Mali je broj parazitskih bolesti čiji se uzročnici prenose neposredno sa inficirane na

prijemljivu životinju (trihomonijaza kod goveda, šuga i dr.). Većina parazitskih bolesti
prenosi se tako što reproduktivni elementi (jaja, larve, ciste i dr.), eliminisani u
spoljašnjoj sredini ili preuzeti od strane vektora, postaju infektivni tek posle određenog
razvoja u spoljašnjoj sredini ili u prelaznom domaćinu. Međutim, ako u spoljašnjoj
sredini ne postoje odgovarajući uslovi za razvoj parazita, odnosno nema odgovarajućih
prelaznih domaćina, neće se ni obrazovati infektivni oblici.

Bez životinja koje nose parazite (parazitonoša) nema kontaminacije sredine, odnosno

njihovo prisustvo uslovljava mogućnost daljeg širenja parazitskih bolesti. Ali, pri
razmatranju epizootiologije određene parazitske bolesti, uvek treba imati u vidu na kojim
mestima, u kojim supstratima i kojim putevima prijemljive životinje dolaze do
infektivnih oblika parazita, odnosno kojim načinima se inficiraju.

Delovanje parazita i reagovanje domaćina

Po dospevanju u ili na domaćinu paraziti odmah počinju štetno odnosno patogeno

delovanje.   Ovo   delovanje   traje   sve   dok   paraziti   ne   napuste   domaćina   ili   ne   uginu,
odnosno   dok   se   na  različite  načine  ne   učine   neškodljivim   po   organizam.   Napuštanje
domaćina može slediti posle završetka razvoja parazita, kao posledica reakcije domaćina
ili posle preduzetog lečenja. Za sve vreme boravka parazita, domaćin se brani svojim
urođenim odbrambenim mehanizmima, kao i novostvorenim mehanizmima, nastalim kao
posledica   imunološke   reakcije.   Obe   ove   aktivnosti,   delovanje   parazita   i   odbrana
domaćina, teku istovremeno i treba ih posmatrati kao jedinstveni uzajamni biološki odnos
u smislu procesa akcije i reakcije.

Pod patogenim delovanjem parazita podrazumevaju se svi vidovi njihovog štetnog

delovanja na organizam životinje, bilo da je u pitanju pravi ili prelazni domaćin. Različite
vrste parazita izazivaju oštećenja različitog stepena: od sasvim blagih, koje životinje
podnose bez ikakvih posledica, pa do veoma teških i obimnih, koja mogu dovesti i do
uginuća životinje.

Štetno delovanje parazita i krajnji rezultat ovog delovanja zavise od brojnih manje ili

više značajnih faktora. U ovom delu analiziraju se samo najznačajniji faktori, i to: stepen
ili intenzitet infekcije, patogenost parazita, starost životinje i opšta otpornost organizma
domaćina.

Stepen ili intenzitet infekcije označava broj parazita u domaćinu. Sasvim je razumljivo

da će veći broj parazita u životinji prouzrokovati i veća oštećenja sa težim posledicama.
Protozoe se u domaćinu razmnožavaju veoma brzo i za relativno kratko vreme mogu
dostići veliki broj. Prema tome, za dostizanje “patogenog” broja dovoljno je da se

štetnog   delovanja   parazita.   Pod   toksičnim   materijama   podrazumevaju   se   različiti
metabolički   proizvodi   parazita   u   vidu   sekreta   ili   ekskreta.   Sekreti   mogu   biti   razni
fermenti   (proteolitički,   amilolitički   i   lipolitički),   pomoću   kojih   paraziti   razlažu   tkivo
domaćina   i   pripremaju   ga   za   sopstvenu   ishranu.   Veoma   su   štetni   antikoagulacioni
fermenti, koje pojedine vrste parazita (hematofagni) koriste prilikom uzimanja krvi od
domaćina. Proizvodi metabolizma ugljenih hidrata, proteina i masti parazita u većem ili
manjem   stepenu   predstavljaju   toksične   materije   za   organizam   domaćina.   Oni   štetno
deluju na tkiva i organe u kojima ih paraziti izlučuju, ali se u velikim količinama i
absorbuju. Posle absorbovanja, izvesna količina ovih materija se razgrađuje u organizmu
(detoksikacija), dok se veći deo raznosi po celom organizmu krvotokom i deluju toksično
na one organe i tkiva prema kojima imaju afinitet. Tako postoje otrovi za parenhimatozne
organe   (jetra,   bubrezi,   pluća),   nervno   tkivo   (neurotropni   toksini),   eritrocite   i
hematopoezne   organe,   mišiće   i   druga   tkiva,   čije   se   štetno   delovanje   ispoljava   kroz
različite funkcionalne poremećaje. Većina ovih materija su i antigene supstancije, koje
dovode   do   senzibilizacije   organizma.   Na   ponovno   unošenje   istih   materija   organizam
može da reaguje određenom alergijskom reakcijom.

Paraziti oduzimaju organizmu domaćina hranljive materije odnosno esencijalne

supstancije, koje su potrebne za osnovne životne funkcije: održavanje života, rast i
reprodukciju.

Paraziti lokalizovani u digestivnom traktu domaćina uzimaju hranljive materije iz

želudačno-crevnog sadržaja. Paraziti lokalizovani izvan digestivnog trakta uzimaju
materije za ishranu iz krvi, tkivnih sokova, raznih tkiva, depoa glikogena (jetre i mišića),
depoa masti i dr. Intracelularni paraziti uzimaju hranljive materije iz samih ćelija.

Iz digestivnog trakta paraziti uzimaju ugljene hidrate, azotne materije i masti,

vitamine, mikroelemente i druge mikrokonstituense hrane, što ima niz štetnih posledica
po opšte zdravstveno stanje, uhranjenost i proizvodnju životinja. Većina vrsta parazita, da
bi došli do hranljivih materija iz raznih organa (krv, tkivni sokovi, tkiva), moraju prvo da
oštete tkivo svojim organima za uzimanje hrane (mehaničke povrede). Endocelularni
paraziti žive u obilju hranljivog supstrata i intenzivno se razmnožavaju. Da bi njihove
nove generacije obezbedile hranu, koje nema dovoljno u jednoj ćeliji, razaraju je i ulaze
u druge zdrave ćelije, koje očekuje ista sudbina.

Veliki broj hematofagnih ekto- i endoparazita hrani se krvlju. Razne vrste artropoda

(krpelji, vaši, komarci) uzimaju veće ili manje količine krvi, zavisno od njihove veličine i
brojnosti na životinji. Hematofagni endoparaziti obično izazivaju ozbiljniju anemiju, jer
su oni uglavnom stalni paraziti i u životinji se istovremeno nalazi veći broj. Ovome
doprinosi i gubitak velike količine krvi kroz manje rane na mestima fiksiranja parazita,
jer oni izlučuju antikoagulacione fermente, koji još za neko vreme sprečavaju
zgrušavanje krvi i zaustavljanje krvavljenja.

Mnoge vrste artropoda i helminata mogu uneti u organizam domaćina druge vrste

parazita, bakterije, viruse i druge patogene agense. Ove uzročnike bolesti paraziti mogu
uneti aktivno pri prodiranju u tkiva domaćina, tokom migracije ili se ovi agensi na
povređena mesta mogu naknadno naseliti. Vrlo često je ova sekundarna aktivnost parazita
značajnija od efekta njihovog primarnog delovanja.

Parazitske infekcije mogu uticati na smanjenje opšte ili lokalne otpornosti organizma

domaćina. Protiv prisutnih parazita organizam se bori svojim urođenim i stečenim