PARNIČNI POSTUPAK

Prvo predavanje

Građansko   procesno   pravo   je   grana   pravnog   sistema   koji   reguliše   građanski   postupak   kao
specifičan postupak građanskopravne zaštite za sudsko ostvarivanje građanskih subjektivnih prava
kada   postoji   potreba   za   njihovom   sudskom   zaštitom   i   otvarivanjem.   Normama   građansko-
procesnog prava treba da se omogući zaštita i prinudnog ostvarenja građanskih subjektivnih prava,
a s druge strane ostvarenje i očuvanje građanskopravnog poretka. Građansko procesno pravo spada
u

javno pravo

. Norme građanskog procesnog prava su

imperativne (ius cogens)

i ne mogu se

mijenjati voljom stranaka. Sud neposredno primjenjuje pravne norme.

Norme građanskog

materijalnog prava

regulišu postanak, primjenjuju i prestanak materijalnopravnih odnosa, prava i

obaveze subjekata u tim odnosima, kao i sankcije zbog povreda materijalnopravnih normi.

Kroz

građanski sudski postupak se ostvaruje građansko materijalno pravo.

Predmet građanskog procesnog prava

Građanski sudski postupak

čine različiti postupci

pravne zaštite jer metodi za ostvarivanje pravne

zaštite u ovom postupku nisu isti. Predmet građanskog procesnog prava je pravo građanskog
sudskog postupka: parničnog, vanparničnog, izvršnog i stečajnog, pa se zaštita građanskopravnih
odnosa pruža i ostvaruje kroz:

parnični, vanparnični, izvršni i stečajni postupak

Pravni izvori

građanskog procesnog prava: ustav (odredbe o pravosuđu), zakon, potvrđeni

međunarodni ugovori i podzakonski akti.

Izvori parničnog postupka:

Zakon o parničnom

postupku (ZPP). Federacija BiH, Brčko Distrikt i Sud BiH imaju svoje ZPP. Ponekad su to i zakoni
kojima se reguliše materija građanskog materijalnog prava (Zakon o stvarnim pravima, ZOO,
Zakon o nasljeđivanju...). Podzakonski akti: sudski poslovnik, advokatske tarife. ZPP određuje
pravila postupka na osnovu kojih sudovi Republike Srpske raspravaljaju i odlučuju u
građanskopravnim sporovima, ako zakonom nije drugačije određeno.

Parnično procesno pravo – parnični postupak

Parnični postupak je opšti, osnovni, primarni i redovni put pravne zaštite

za područje

građanskopravnih odnosa koji država predviđa i garantuje pravnim subjektima radi ostvarenja
njihovih povrijeđenih, ugroženih ili osporenih građanskih subjektivnih prava.

To je sudski

postupak koji obuhvata pravna pravila o rješavanju građanskopravnih sporova u parnici

. Po

pravilima parničnog postupka uvijek se postupa kada nije predviđen neki drugi građanski sudski
postupak.

Spor, parnica i parnični postupak:

Građanskopravni spor, krivičnopravni spor i upravni spor.

Građanskopravni spor

predstavlja nesaglasnost i sukob interesa između strana u jednom

građanskopravnom odnosu. Svaka strana u sporu brani svoje interese, oni su suprotni i isključuju
se.

Predmet građanskopravnog spora može da bude činjenični (među strankama u sporu sporna neka
činjenica) i pravno pitanje ili i jedno i drugo. Građanskopravni spor može da bude riješen:
vansudskim i sudskim putem.

Parnica

je redovni način za rješavanje građanskopravnog spora koji se nije ili ne može riješiti

mirnim putem.

Spor se rješava u parnici

. Spor i parnica nisu sinonimi. Parnica je način da se spor

riješi (izuzeci: kada se supružnici sporazumiju da njihov brak prestane razvodom, kada u toku
parnice spor prestane da postoji, kad kupac prizna da je ugovor zaključen...).

Parnični postupak

je naročita djelatnost koja se sastoji u sudskom rješavanju građanskopravnog

spora, to je zakonom uređeno postupanje suda i stranaka i sastoji se od niza radnji procesnih
subjekata koji čine njegovu sadržinu. Parnica i parnični postupak nisu sinonimi, jedna parnica
može da se sastoji od jednog ili više uzastopnih postupaka (prvostepeni, drugostepeni).

Parnični

postupak se po pravilu pokreće tužbom, dok parnica otpočinje tak kada tućba bude
dostavljena tuženom.

Tok i razvojne faze parnice regulisani su zakonom.

Šema parnice

Parnični postupak pokreće zainteresovana strana koja iznosi spor pred sud na rješavanje.

Tužba je

akt procesne inicijative

, to je akt kojim se tužilac obraća sudu i ona je prva, početna, inicijalna

parnična radnja. Tužba mora da bude pismeno-podnesak. Tužilac navodi činjenice na kojima
zasniva svoje pravo i dokaze kojima sud uvjerava u istinitost onoga što zahtijeva. Tužilac postavlja
i svoj tužbeni zathjev za presudu tako što saopštava sudu kakvu bi presudu sud trebao da donese.
Stranka koja zahtijeva od suda zaštitu – tužilac, druga strana u sporu protiv koje je uperena pravna
zaštita i koja treba da uzme učešće u postupku – tuženi. Podnošenjem tužbe nadležnom sudu tužilac
pokreće parnični postupak. Prvostepeni sud ispituje formalnu ispranvog tužbe –

procesne

pretpostavke

(ako nisu ispunjene pretpostavke pretpotavke sud preduzme određene mjere i ako

tome ne uspije sud donos rješenje i tužbu odbacuje). Ukoliko sud utvrdi da nema procesnih smetnji
i da su ispunjeni uslovi za vođenje parnice on

otvara postupak

za rješavanje spora. Sud ne može

spor da rješava samo na osnovu zahtjeve jedne stranke, pošto parnične tranke uživaju jednaku
pravnu zaštitu. On mora da

pruži mogućnost i tuženom

da se izjasni o sporu čije se rješavanje

traži. Sud obavještava tuženog da se protiv njea vodi parnični postupak dostavljanjem tužbe na

obavezan odgovor

u roku od 30 dana od dana prijema tužbe. Tuženi je dužan u roku od 30 dana

dati odgovor na tužbu. Dostavljanjem tužbe tućenom zasniva se kompletan procesni odnos i od tog
trenutka nastaje parnica (parnica počinje da teče – počinje litispendencija). Tuženi se brani
odgovorom na tužbu, osporava tužiočev tužbeni zahtjev i traži da ga sud odbije. Tuženi može i sam
da postavi tužbeni zahtjev za presudu –

protivtužba

(najkasnije na pripremnom ročištu). Parničari

traže od suda da riješi spor, sud zakazuje pripremno ročište na kojem se utvrđuje koje su činjenice
sporne i zakazuje se glavna rasprava. Centralni dio parnice je

glavna rasprava

. Sud rukovodi

raspravom, vrši se izviđanje i izvode se dokazi. Sud donosi odluk –

presudu

. Redovan pravni lijek

žalba

Drugostepeni sud

žalbu odbija ili usvaja i presudu ukida ili preinačuje. Kada je presuda

pravosnažna parnica je okončana – res iudicata (

presuđena stvar

Vanredni pravni lijekovi –

revizija...

Odstupanja od oubičajene šeme parnice

Podizanje tužbe u opštem interesu (tužilac i pravobranilac). Suparničarstvo – više subjekata u
jednoj procesnoj ulozi (Subjektivna kumulacija). Kumulacija tužbi – više tužbi protiv istog tuženog
(objektivna kumulacija). Učešće trećih lica u parnici – može da se umiješa u parnicu i pristupi
jednom od parničara. Dispozitivne pravne radnje – povlačenje tužbe, priznanje ili odricanje od
tuženog zahtjeva, sudsko poravnanje. Spajanje i razdvajanje postupak- kad je više parnica između
istih stranaka iz razloga ekonomičnosti. Prethodni i adhezioni postupak (prethodno pitanje i sudska
mjera obezvjeđenja). Pokretanje parničnog postupka – ex offo (alimentacioni postupak uz bračne).

DRUGO PREDAVANJE

Procesne pretpostavke; subjekti procesnog prava

Procesne pretpostavke

čine uslove bez kojih sud ne može da pruži sudsku zaštitu jer bez tih

uslova sud nema ovlaštenje da zakonito odlučuje (ZPP ne poznaje ovaj termin, već procesne
smetenje). Npr, tužilac mora da podnese tužbu kod nadležnog suda, tužilac ne smije da podigne
tužbu ako u istoj pravnoj stvari već teče parnica...

Materijalnopravne pretpostavke

su činjenice koje su predviđene pravilima materijalnog prava i

koje su od značaja za ishod parnice i za uspjeh istaknutog zahtjeva za zaštitu prava (ako su
ispunjene tužbeni zahtjev se usvaja, ako nisu sud ga odbija kao neosnovan).

Procesne pretpostavke su uslovi koji su predviđeni procesnim pravom.

Opšte i posebne: Opšte su one koje se tiču svake parnice (npr stranačka sposobnost), a
posebne su one koje se odnose samo na određenu vrstu postupka, pojedine parnične radnje
ili pojedine stadijume postupka (npr uslovi za opuštenog pravnog lijeka).

Apsolutne i relativne: Apsolutne su one na koje sud treba da vodi računa po službenoj
dužnosti, a relativne su one o kojima sud vodi računa samo po prijedlogu stranke.

Procesne pretpostavke koje se tiču: stranaka, suda i sporne stranaka.

Procesne pretpostavke koje se tiču stranaka:

Postojanje stranke, stranačka sposobnost, parnična sposobnost, uredno zastupanje,
procesna legitimacija (ovlaštenje)

Procesne pretpostavke koje se tiču suda:

Međunarodna nadležnost suda (Republike Srpske), sudska nadležnost, stvarna nadležnost,
mjesna nadležnost, objektivnost suda (da nema razloga za isključenje ili izuzeća sudije)

Procesne pretpostavke u pogledu sporne stvari:

Dopuštenost redovnog pravnog puta (da je parnični a ne neki drugi postupak),
litispendencija (tok parnice), res iudicata (pravosnažno presuđena stvar), sudsko
poravnanje, formalna urednost podeska, pravni interes, blagovremenost, prethodno vođenje
nekog postupka (npr obavezan pokušaj mirenja supružnika).

O procesnim pretpostavkama sud po pravilu odlučuje u toku pripremnog roćišta, o nekima može da
odluči u toku čitavog postupka, izuzetno po vanrednim pravnim lijekovima. Većinu saznaje od
stranaka (uglavnom od tuženog). O procesnim smetnjama sud odlučuje rješenjem. Sve procesne
pretostavke nemaju jednak značaj, o nekima sud vodi računa po sl. Dužnosti (apsolutne) a o
nekima po prigovoru stranke (relativne). Sud poduzima sve mjere da se smetnje otklone pa tek
onda rješenjem odbacuje tužbu. Svaki postupak je valjan dok se ne proglasi nevaljanim, a ako se
više ne može vršiti kontrola zakonitosti odluke, bivaju validirani svi eventualni nedostaci postupka.

Ti uslovi od kojih zavisi punovažnost procesnopravnog odnosa jesu procesne pretpotavke.
Uobičanjena definicija: ''procesne pretpostavke – uslovi koji treba da postoje da bi procesni odnos
bio punovažno zasnovan, da bi se punovažno razvijao i punovažno okončao.'' Koji su to uslovi –
odredio je zakonodavac. Teoretičari su samo ''izmislili'' genusni naziv za različite uslove od kojih
zavisi dopuštenost pružanja pravne zaštite. Šta procesne pretpotavke nisu? Nisu uslovi od kojih
zavisi zasnivanje procesnog odnosa. Ako procesne pretpostavke nisu ispunjene, zasnovani procesni
odnos nije punovažan i zato nije dopušteno da sud odlučuje o predmetu parnice. Prije nego što

iznese sankciju zbog nedostatka procesnih pretpostavki, sud preduzima mjere da se procesne
smetnje otklone. Sankcija se ogleda u odbacivanju tužbe.

Da li se procesne pretpostavke mogu rangirati? Ako se u istoj parnici postavi pitalje da li su
ispunjene dvije ili više procesnih pretpostavki, postoji li redoslijed po kome će se o njima
odlučivati? NE.

Procesne pretpotavke i tužbene pretpostavke – dva različita pojma. Procesne pretpostavke:
predviđene procesnim pravom, a tužbene pretpostavke predviđene materijalnim pravom. Procesne
pretpotavke – uslov za dopuštenost tužbe, a tužbene pretpostavke uslov za osnovanost tužbengo
zahtjeva.

Subjekti procesnog prava

Subjekti procesng prava su učesnici u postupku pružanja pravne hzaštite. Pravilima procesnog
prava je određeno ko može biti učesnik, kakvu ulogu ima, koje radnje može da poduzima, u kojim
oblicima...

To je

trostrani pravni odnos

koji se zasniva između suda i parničnih stranaka.

Učesnici u užem smislu:

sud i parnične stranke (tužilac, tuženi) – glavni primarni učesnici

Sud

je državni organ koji vrši sudsku funkciju (nepristrasan je i ima glavnu ulogu – rukovodi

postupkom i meritorno odlučuje). Sud je određen zakonom, rasporedom sudija određuje se i
konkretni sudija.

Parnične stranke

su učesnici spornog odnosa koji je povod parnici i koji se rješava u parnici.

Najčešće su sami subjekti materijalnopravnog odnosa, a nekad i nisu (pravobranilac, tućilac, organ
starateljstva...).

Učesnici u širem smilsu

: zastupnici, umješači, svjedoci, vještaci, prevodiocu, procjenitelji,

zapisničar, pomoćni organ suda (neki štite svoj lični interes u tuđoj parnici, neki doprinose da sud
upoznaju sa stanjem stvari i boljem razumjevanju, stručna i tehnička pomoć).

Parnični sud

je subjekat procesnog odnosa koji rješava spor po pravilima parnične procedure.

Postoje državni i nedržavni sudovi:

Državni sudovi

su državni organi nezavisni od zakonodavne i izvršne vlasti. Osnivaju se i

ukidaju zakonom.

Nedržavni sudovi

su nedržavni organi koji vrše sudsku funkciju, a njihova odluka ima isto

dejstvo kao odluka državnog suda – to su izabrani ili arbitražni sudovi (stalna i privremena-
ad hoc arbitraža), sud časti (pri privrednim komorama), mirovna vijeća (predviđen
Zakonom o radu) i drugi nedržavni sudovi.

Organizacija državnih sudova

– zakon o sudovima

1. Subjekti opšte nadležnosti – nadležni da rješavaju sve građanskopravne sporove, ako zakonom
nije predviđena nadležnost nekog drugog suda (osnovni, okružni i Vrhovni sud Republike Srpske)

Forum legale – određena neposredno zakonom. Forum iudicale – određena od strane suda na
osnovu ovlašćenja iz zakona. Forim convencionale – kad zakon dopušta sporazumom stranaka o
nadležnosti suda.

Sud pazi po službenoj dužnosti na svoju nadležnost tokom itavo parničnog postupka. Sud donosi
rješenje kojim se oglašava nenadležnim. Sukob jurisdikcija postoji između sudova i drugih organa
(uglavnom upravnih). O sukobu odlučuje Ustavni sud Republike Srpske.

Sukob nadlećnosti: pozitivan i negativan:

Pozitivan: sukob nadležnosti kada dva suda smatraju da su nadležna

Negativan: kada se dva suda oglase nenadležna

Sukob rješava zajednički neposredni viši sud (između Vrhovnog, okružnog ili osnovnog suda). Sud
dnosi rješenje o nadležnosti, i ima značaj procesne povrede koja je bitna po samom zakonu.

Stvarna nadležnost:

Pravo i dužnost suda da rješava spor određene vrste. Procesna pretpostavka i

na nju sud pazi po službenoj dužnosti u toku cijelog postupka.

Mjesna nadležnost

: Određuje se prema vezi koja postoji između parnične tranke, predmeta sora s

jedne strane i suda s druge strane. Može biti određena prema samom zakonu, na osnovu saglasne
volje stranaka i na osnovu odluke višeg suda. Mjesna nadležnost se dijeli na opštu i posebnu
nadležnost (iskljuivu, izberivu i supsidijarnu).

Opšta mjesna nadležnost

(forim generale) – nadležan sud na kojem tuženi ima svoje

prebivalište, odnosno boravište, a za pravna lica sjedište pravnog lica

Posebna mjesna nadležnost

dolazi u obzir kada se ne mogu primjeniti pravila o opštoj

mjesnoj nadležnosti. Ona se dijeli na izberivu, isključivu i supsidijarnu nadležnost

Izberiva mjesna nadležnost da izvrši izbor (spor za naknadu štete, jemstvo proizvođača,
zakonsko izdrđavanje, itd)

Isključiva mjesna nadležnost: isključuju se pravila o opštoj mjesnoj nadležnosti i utvrđuje
posebno mjesno nadležan sud s obzirom na vezu između tog suda i predmeta spora. Npr
kada je riječ o sporovima o nekretninama, nadležan je sud na čijem se području nekretnina
nalazi.

Supsidijarna (pomoćna) mjesna nadležnost: za 1. Materijalne suparničare, 2. Za lica koja
nemaju opštu mjesnu nadležnost u Republici Srpskoj, i 3. Za strana pravna lica koja
nemaju zastupništvo u Republici Srpskoj.

Atrakcija nadležnosti (

privlačenja)

Zasniva se nadležnost nekog drugog suda a ne onog koji bi bio po opštim pravilima o nadležnosti
nadležan za konkretan slučaj. Razlozi su pravna sigurnost i procesne efikasnosti. Kada se vodi
ostavinski postupak pa dođe do spora, rješavaće ostavinski sud kod protivtužbe.

Određivanje mjesne nadležnosti od strane višeg suda (

samo za prvostepene sudove)

Delegacija –

kad jedan mjesno nadležan sud u konkretnom slučaju ne može da sudi (nužna

delegacija zbog sudske nepristrasnosti, svrsishodna delegacija zbog procesne ekonomije i
efikasnosti i onjoj odlučuje okružni odnosno Vrhovni sud Republike Srpske)

Ordinacija

– Usljed zakonske praznine ili kad se ne mogu utvrditi okolnosti. Nadležan je Vrhovni

sud Republike Srpske.