Staništa pčela:
-šuplje drveće, pećine, pukotine u zemlji
Pronalaženje pčela u starim vremenima:
-praćenje sa paše i sa izvorišta za vodu
-upućivanje rojeva u šuplja stabla, najrazvijenije šumsko pčelarenje u Rusiji
-šupljine u drveću premazivane sa zapaljenim saćem
-krčenjem šuma pčele se prenose i drže u izdubljenim panjevima
-kasnije dolaze košnice pletene od pruća i omazivane blatom ili balegom
-Hvar, Brač -"kamenice" -Sudan, Egipat, Palestina i dr. -u izdubljenoj zemlji,
košnice izrađivanje od pečene ilovače
Otkrića o pčelama:
Anton Janša1771 g. u Beču objavljuje raspravu o rojevima(Prvi utvrdio da se
matica sparuje sa trutom u vazduhu samo jednom u životu i kao znak oplodnje vire
beli konci iz zatka. Prvi je uočio partenogenezu. Teškoće pčelarenja?
Uspeh zavisi od mnogo faktora:
−potrebno znanje,
−volja da se posao obavina vreme,
−produktivnost,
−savremen način pčelarenja
–briga o pčelinjem društvu i
–uslovina tržištu.
Značaj medonosne pčele za privredu i čoveka
Korist od meda, voska, matične mleči, polena, propolisa i otrova.
Oprašivanje. -Amerika, Nemačka plaćanje pčelarima za oprašivanje. U našim
ispitivanjima dobijeno je 30% više jabuka po hektaru.
Sistematika je sve životinje svrstala u grupe koje se zovu kolena. Kolena se dele u
niže grupe, redove, redovi u razrede, razredi u porodice, porodice u rodove, rodovi
u vrste, vrste u varijetete.
Pčela medarica (Apis mellifica) svrstana je u člankonošce (Arthropoda) . Koleno
člankonošci (Arthropoda) red insekti (Insecta) razred opnokrilci (Hymenoptera)
porodica pčele (Apidae) rod pčele (Apis)
Nas interesuje samo jedan rod: pčele (Apis) koje žive u društvima.
Rod (Genus) Apis deli se na četiri vrste koje se među sobom razlikuju.
•
Apis mellifera
je prvobitno naseljavala područje Evrope, Afrike i srednji deo
Azije (bez istočnog i južnog dela Azije) ali je vremenom introdukovana u Severnu
Ameriku (u XVII veku), zatim u Južnu Ameriku, Australiju i Novi Zeland (krajem
XVIII i početkom XIX veka).
•
A.mellifera
je poslednjih decenija potisnula druge vrste roda Apis tako da danas
preovladava i u pčelarstvu zemalja kao što su Tajland,Kina i Japan.
•
A. cerana
,
A. floreai A. Dorsata
rasprostranjene su u tropskim predelima Azije,
pri čemu se
A. Cerana
prostire i van tropskih predela, u Indiji, Kini i Japanu.
Domestifikovane, ekonomski značajne vrste medonosnih pčela su A.melliferai
A.cerana, dok se vrste A.floreai A.dorsatane mogu gajiti u košnicama jer grade
samo jednu veliku satnu ploču i to na drveću u slobodnoj prirodi, na otvorenom,
nikad u šupljinama.
Na osnovu tipa gnezda sve medonosne pčele dele se u dve grupe:
1.pčele koje formiraju društva na otvorenom(”open-nesting honey bees”),kao što je
slučaj kod vrsta
Apis florae
i
A. dorsata
,
2. pčele koje se gnezde u šupljinama(”cavity-nesting honey bees”) I tu spadaju
vrste
Apis mellifera
I
Apis cerana
).
Apis mellifera mellifera
–ova pčela je opšte poznata kao tamna pčela severne
Evrope ili kao nemačka crna pčela. Njen originalni areal pruža se od Britanskih
ostrva i Skandinavije istočno do planine Urala u Rusiji i južno do Alpa i Pirineja.
karakteristike koje se često pripisuju A.m.melliferasu:spora prolećna izgradnja
legla,rani prekid zaleganja jaja u jesen,”nervoza” ili sklonost da trče po saću,I
odlična sposobnost prezimljavan ja hladnih klimatskih uslova. Pčele ove podvrste
prati reputacija da su veoma sklone da ubadaju.
−Morfološki,reč je o krupnoj,tamno pigmentisanoj medonosnoj pčeli,sa relativno
dugim abdominalnim dlakama.
−Ova podvrsta je značajna za istoriju američkog pčelarstva zato što je bila prva
koja je uvezena u Severnu Ameriku. Tamna pčela se rapidno širila po celom
kontinentu sa evropskim kolonistima i domorocima je bila poznata kao ”pčela
belog čoveka”.
je manji nego kod kranjskih pčela. Trutovi kavkaske pčele imaju crno obojene
dlake na toraksu, što se smatra jedinstvenom osobinom.
Porodica pčela vuče zajedničko poreklo sa osama.
Prelaskom na drugu ishranu (nektar, polen) dolazi do postepenog izgrađivanja
pčela, menjajući i usavršavajući one delove tela koji su služili za dobijanje nove
hrane. U tom svom razvoju pčele su prestale živeti usamljenim životom kakvim još
i sad žive tzv. solitarne pčele. Solitarne pčele nemaju radilica nego samo mužjake i
ženke. Razvojem socijalnog ponašanja dolazi i do stvaranje pčela radilica.
PČELINJE GNJEZDO
Sastoji se od manjeg ili većeg broja saća. Broj saća nije stalan i zavisi od veličine
ili jačine društva, starosti društva (matice) i o veličini i obliku prostora. Saće je
izgrađeno od voska, koji pčele same proizvode.
Saće je skup šestostranih ćelija pravilno poređanih sa zajedničkim pregradama.
Svako saće ima ćelije sa obe strane. Ćelije služe za odgoj legla i za spremanje
meda i polena. Svaka ćelija leži blago ukošeno prema otvoru od dna ćelije. Sva dna
zajednički sačinjavaju pregradu koja deli saće po sredini.
UREĐENJE KUĆE
Unutrašnjost pčelinje kuće vezana je sa spoljnjim svetom otvorom većim ili
manjim. Taj otvor zove se leto. Pčelari razlikuju donje, srednje i gornje leto.
Šupljine i pukotine zamazuju se propolisom, koji koriste za balzamiranje ubijenih
puževa, miševa, zmija i sl.
Vosak luče voskovne žljezde. Ne izlučuje se stalno već po potrebi. Izlučuje se u
obliku veoma tankih, bezbojnih finih ljuščica. Vosak u košnici posle požuti,
naročito u saću koje služi za leglo. Kasnije postaje smeđ, pa i crn. Vosak je
ugodnog mirisa i bez ukusa.
Kako pčele proizvode vosak? Vešaju se sa satonoša (gornji deo rama) prihvativši
se jedna za drugu u lance i čitave zastore. Mogu tako da vise u toploj košnici i do
38 sati, čekajući da počne lučenje voska. On izlazi tečan iz četiri para žljezda koje
se nalaze na ventralnoj strani zatka i to na četiri zadnja kolutića.
Gradnjom voska, dobija se manje meda, od 4 kg voska sagradi se toliko saća da u
njega stane 100 kg meda.
VRSTE ĆELIJA I KONSTRUKCIJA SAĆA
Pčela gradi 3 vrste ćelija:
radiličke, trutovske i matičnjake
. Pored legla radiličke i
trutovske ćelije služe za deponovanje hrane. U radiličkim se stavlja med i polen, a
u trutovskim prenstveno med. Matičnjake pčele razaraju pošto se mlade matice
izlegu. Svaka ćelija je šestostrana okružena sa šest istih takvih ćelija. Svaka strana
ćelije čini ujedno jedan zid svake od 6 ćelija koje je okružuju.
Dno ćelije se sastoji od tri četvorougaone površine koje imaju oblik romba. Ta tri
romba sastaju se u trostranu, tzv. Maraldijevu piramidu.
Takav način gradnje posledica je zahteva za štednjom materijala, kvalitetom i
jačinom. Teško da postoji bolji, štedljiviji i jači od toga.
ANATOMIJA I FIZIOLOGIJA PČELE
KOŽNI SKELET
Kod pčela koža predstavlja neku vrstu oklopa. Spoljni tvrdi sloj sastoji se od hitina,
ispod se nalazi mišićni sloj koji služi za pomicanje pojedinih delova oklopa.
Telo pčele sastoji se od: glave, grudi i zatka. Kožni skelet sastoji se od 13 hitinskih
kolutića, a svaki kolutić od leđne i trbušne ljuščice. Pčele na grudima imaju 4 slabo
pomična kolutića, a ostalih 9 čini zadak. Hitinski kolutići spojeni su mekom
kožicom i međusobno su pomični, što omogućuje produživanje i proširivanje
zatka.
NOGE
Pčela ima 3 para nogu koje se nalaze na grudima. Svaka noga učvršćena je na
grudi pomoću kuka (prvog članka) zatim sledi bedreni valjak, bedro, goljenica i 5
članaka stopala. Stopalo se završava člankom na kojemu se nalaze 2 zavinuta
čaporka, a među njima jastučić za prijanjanje, sa čime je osposobljena za hodanje
po hrapavim i glatkim površinama. Izuzev za hodanje, noge služe i za čišćenje tela,
pored toga, važnu funkciju imaju pri sakupljanju polena. Za tu svrhu, goljenica je u
svom donjem delu spoljnje strane nešto udubljena a oko te udubine nalazi se venac
dlačica, tu se tovari polen pa se i zove korpa. Na gornjem delu prvog članka
stopala nalazi se produžetak, tzv. ostruga, kojom pčela gura sakupljeni polenu u
korpu.
KRILA
Pčela ima 2 para prozirnih krila. Prilikom leta spoje se u jednu površinu. To se
dobije tako da se posebni zubići na gornjoj prednjoj strani zadnjih krila zakače u
Probavni kanal deli se na tri dela:
1.Prednje crevo 2.Srednje crevo 3.Zadnje crevo
PREDNJE CREVO
Sastoji se od:
1.ždrela,
2.jednjaka i
3.medne voljke.
Ždrelo je kanal koji povezuje usta sa jednjakom. Jednjak na početku zatka prelazi
u mednu voljku. Medna voljka služi kao privremeno spremište slatke tekuće hrane,
ne izlučuje probavne sokove. Potrebnu količinu hrane propušta kroz mišićni ventil
u srednje crevo. Ostatak u košnici povrate i predaju kućnim pčelama, koje je
deponuju u ćelije. U prednju voljku stane 50-70mm3tečnosti
SREDNJE CREVO
Nastavlja se na prednje crevo i u njemu se vrši probava. Zid srednjeg creva sastoji
se od podužnog i poprečnog mišićnog sloja, prema unutrašnjosti creva nalaze se
ćelije epitela. Od sekreta tih ćelija stvara se peritrofna membrana koja obavija
hranu i tako štiti same ćelije epitela.
ZADNJE CREVO
Ima uglavnom odvodnu funkciju i sastoji se od tankog creva i
rektuma. Na samom početku tankog creva nalaze se Malpigijevi sudovi. Ima ih
između 100-150 i na jednom kraju slepo završavaju, a na drugom ulaze u tanko
crevo. Imaju izlučivačku ulogu, odnosno ulogu bubrega kod viših životinja.
U rektumu je sadržaj tečan i smeđe boje. Pčela izbacuje feces za vreme leta van
košnice. U toku zime izlaze na pročisne izlete kad je temperatura 10-120C. U toku
dužeg hladnog perioda defeciraju po ramovima i zidovima košnice.
HRANA PČELA
Sastoji se od osnovnih materija, kao i hrana drugih životinja:
voda, ugljenihidrati, proteini, masti, minerali i vitamini.
Sve to nalaze u vodi, medu i polenu. Delimično se potrebe za vodom podmiruju iz
nektara i meda, a preostale potrebe obezbeđuju pčele vodonoše. Voda je naročito
potrebna kad je intenzivna proizvodnja legla. Tada se mlade pčele obilno hrane
polenom zbog proizvodnje mleči, potrebne za ishranu larvi. Iz meda se obezbeđuju
ugljenohidrati. Pri tom važnu ulogu imaju enzimi invertaza i amilaza.
U polenu su: proteini, ugljenohidrati, masti, minerali i vitamini, enzim proteaza.
RESPIRATORNI SISTEM
Sastoji se od spleta traheja razgranatih po čitavom telu. Sa spoljnjim svetom
respiratorni sistem je vezan pomoću 10 pari odušaka, koji se nalaze po stranama
tela pčele. Prva tri su na grudima, a sedam na zadtku. Odušci su maleni otvori na
