1.
Naziv, značaj, predmet i zadatak Pedologije
Nauka, koja se bavi proucavanjem zemljista naziva se pedologija. Naziv potice od
grcke reci Pedon-zemljiste i Logos-nauka. Predmet pedologije je izucavanje zemljista, koji
predstavlja tanak povrsinski omotac cvrste zemljine kore (litosfere), koji je uzajamnim
delovanjem vode, vazduha i organizama vise ili manje izmenjen.
Značaj Pedologije je veliki, bilo da se ono izučava kao prirodno telo , bilo kao
osnovno sredstvo biljne proizvodnje ili kao objekat rada.
Pedološka ispitivanja mogu biti naučnog i primenjenog karaktera. Zadatak
Pedologije je da izučava postanak, evoluciju i svojstva zemljišta, uzroke varijabilnosti i
zakone geografskog rasprostranjenja zemljišnog pokrivača, kao i da se bavi svrstavanjem
zemljišta u prirodne sisteme klasifikacija.
2.
Istorijski razvoj Pedologije
Pedologija je kao samostalna nauka izdvojena tek krajem XIX veka.
Prva naučna
ispitivanja zemljišta vršena su u okvirima geologije, fizike i hemije.Tek kasnije
povezivanjem u celinu svih dotadašnjih saznanja o zemljištu ruski naučnik V.V. Dokučajev,
je svojim delom »Ruski černozem« (1883), udario temelje pedologiji kao samostalnoj
nauci. On je istakao da je zemlja proizvod pedogenetskih faktora (klime, vegetacije, reljefa,
vremena) i to ne prost proizvod, nego slozena dinamicka tvorevina.
3.
Podela pedologije
Pedologija istovremeno spada u opšte i primenjene prirodne nauke. S obzirom da
je zadatak pedologije da izučava zemljište kao prirodnu tvorevinu, bez obzira za koju se
svrhu koristi, pedologija ima karakter opšte prirodne nauke (slično botanici ili mineralogiji).
- Opšta pedologija se deli na niz posebnih disciplina kao što su
morfologija, fizika, hemija, mineralogija, biologija, plodnost,
sistematika i geografija zemljišta.
- Primenjena pedologija proucava zemljiste sa aspekta njegove primene u
razlicitim podrucjima ljudske aktivnosti.
- Agropedologija se bavi proucavanjem zemljista sa stanovnistva
koriscenja zemljista u poljoprivrednoj proizvdnji.
- Slivopedologija se bavi proucavanjem zemljista sa stanovnistva
koriscenja zemljista u sumarstvu.
- Meliorativna pedologija se bavi proucavanjem zemljista sa stanovnistva
koriscenja zemljista sa aspekta pravca i vrste meliorativnih zahvata.
- Hidropedologija izucava vodni rezim zemljista i nacine njegovog
regulisanja.
4.
Definicija i osnovne karakteristike zemljišta
V.V. Dokučajev, pod zemljištem podrazumeva: posebno prirodno-istorijsko telo,
odnosno površinski sloj zemljine kore, izmenjen u rezultatu zajedničkog uticaja na geološki
supstrat elemenata klime, živih i mrtvih organizama, vremena i lokalnog reljefa.1.Zemljište
je posebna sfera 2.Zemljište je složen dinamičan sistem.3. Zemljište je univerzalno
rasprostranjeno u prirodi. 4. Zemljište je trodimezionalno telo.5.Zemljište je trofazni
porozni sistem , 6. Zemljište je disperzni sistem, 7. Zemljište je proizvod destruktivnih i
sintetskih promena
5. Procesi raspadanja i transformacije stena i minerala
Postoje 3 vrste raspadanja. Moze biti mahanicko, hemijsko i biolosko . Sve stene u
procesu raspadanja izvrgnute su gubicima i dobitcima i neraspadaju sve jednako.
6. Postanak zemljišta (pedogenetski faktori i opšti pedogenetski procesi)
Zemljište je proizvod pedogenetskih faktora (klime, vegetacije, matičnog supstrata,
reljefa, vremena), i to ne prost proizvod, nego složena dinamička tvorevina. Ta tvorevina
se ne može izjednačiti ni sa jednom do tada poznatom prirodnom pojavom, i zato ima
rang samostalne prirodne tvorevine.
Pedogenetski faktori određuju pravac i intenzitet pedogenetskih procesa koji se odvijaju
u zemljištu, a kao rezultat njihovog delovanja obrazuju se više ili manje plodna
zemljišta.
Opšti pedogenetski procesi odvijaju se u svim zemljištima i tu spadaju:
1. raspadanje ( na pr. fizičko, hemijsko i biološko raspadanje stena i minerala)
2. transformacija (sinteza gline,mineralizacija, humifikacija)
3. migracija (premeštanje materija po dubini profila)
4. retencija (zadržavanje materija u odredjenom sloju zemjišta)
7. Terensko ispitivanje zemljista
- Priprema
- Rekognosciranje
- Sondiranje
- Otvaranje pedoloskih profila
- Uzimanje uzoraka
8. Morfoloska sojstva zemljista
Spoljasnja obuhvata opis spojlasnjih - ektomorfoloskih obelezja terena u neposrednom
okruzenju profila (reljef, pokrivac, erozija itd...)
Pri opisu unutrasnje morfologije – endotermoloskih svojstava zemljista, evidentira se:
sklop profila, horizonti, dubina zemljista, strukura zemljista, poroznost i konzistentnost
zemljista, karbonatnost i hemijska reakcija zemljista, specificne pedoloske tvorevine.
9. Sklop profila
Pod skolopom profila se podrazumeva broj, moćnost i prelaz između slojeva koji se
nazivaju genetskim horizontima. Svaki tip zemljišta karakteriše se određenim brojem i
redosledom horizonata. Svi horizonti do matičnog supstrata čine solum zemljišta. Moćnost
svakog horizonta se meri metarskom trakom i izražava u cm. Prelaz između dva susedna
horizonta se obeležava pedološkim nožem i može biti : jako oštar ispod 2 cm, oštar 2-5 cm,
postepen 5-10 cm i neizražen preko 10cm.
10.Obelezavanje horizonata
1. O – organski horizont
Specifična masa zemljišta predstavlja odnos mase odredjene zapremine suvog zemljišta
prema masi iste zapremine vode. Kod zemljišta ralikujemo dve vrste specifičnih masa i
to: 1.Pravu specifičnu masu – gustina čvrste faze
2. Zapreminsku ili volumnu specifičnu masu
14.Minerali gline (definicija i osnovna svojstva mineral gline)
Gline su disperzni sistemi koloidnih produkata raspadanja u kojima dominiraju
sekundarne mineralne čestice dimenzija manjih od 0,002 mm.
Vrste glina: - Ilit
- Kaolinit
- Montmorilonit
Osnovna svojstva: Po hemijskom sastavu minerali gline su hidratisani sekundarni
alumosilikati zasićeni pretežno alkalnim i zemno-alkalnim bazama i gvožđem. Zbog
malih dimenzija, i specijalne građe, imaju veliku specifičnu površinu (aktivnu površinu)
na kojoj se vrše procesi adsorpcije i supstitucije jona i molekula iz zemljišnog rastvora.
Imaju kristalnu građu i izgrađeni su u vidu listića (lamela). Svaka lamela izgrađena je od
tetraedarske i oktaedarske mrežice.
15. Specificna povrsina
Zbog malih dimenzija, i specijalne građe, imaju veliku specifičnu površinu (aktivnu
površinu) na kojoj se vrše procesi adsorpcije i supstitucije jona i molekula iz zemljišnog
rastvora.
16.Koloidna micela – gradja, vrste koloida u zemljistu, ponasanje koloida prema vodi
Koloidne čestice u dispergentu grade koloidnu
micelu (od microcell, što znači mala ćelija).
Prema Gorbunovu koloidna micela sastoji se iz
jezgra (nucleus), unutrašnjeg i spoljašnjeg sloja.
S obzirom na znak električnog naboja granule u
zemljištu razlikujemo tri vrste koloida:
1. negativno naelektrisane koloide (acidoidi),
2. pozitivno naelektrisane koloide (bazoidi)
3. amfotermne koloide koji imaju promenljivo
maelektrisanje (amfolitoidi).
Prema ponašanju koloida u vodi oni se dele na hidrofilne i hidrofobne. Hidrofilni
koloidi imaju izraženu moć privlačenja molekula vode na svojoj površini (hidrtacija), što
ima za posledicu formiranje vodene opne – omotača oko svake čestice, pri čemu dolazi
do pojave bubrenja. Hidrofobni koloidi mnogo manje privlače molekule vode te zbog
toga imaju tanji vodeni omotač i manje bubre. U ovu grupu koloida spadaju hidroksidi
Fe i Al i minerali gline kaolinitnig tipa.
17. Struktura zemljista – definicija, procesi koji uticu na formiranje strukturnih
agregata
