RAZVOJ PENOLOGIJE KAO SAMOSTALNE NAUCNE DISCIPLINE
Rijec penologija potice od latinske rijeci
poena
– kazna, i grcke rijeci
logos
– nauka. Doslovno prevedeno znaci nauka o kazni. Pojam
penologija prvi put je upotrebljen u 19. vijeku, 1845. u jednom radu
njemackog teoreticara Franca Libera. On je penologiju oznacio kao
disciplinu koja se bavi naucnim proucavanjem kazni, njihovom
primjenom i dejstvom. Kao samostalna autonomna naucna disciplina
pojavljuje se tek prvih decenija 20. vijeka.
Prva faza
Najprije se penoloska materija proucavala u okviru krivicnog prava.
Osnovna predpostavka za ovo proucavanje je bila pojava kazni
lisavaja slobode, koje tek poslije Francuske burzoaske revolucije
postaju dominantne kazne. Glavni problemi su se pojavili oko
organizacije ztvora i nacina izvrsenja ove kazne. Zato se penologija u
to vrijeme svodila na tzv. Nauku o zatvorima. Franc Libera je prvi
spomenuo izraz penologija i insistirao da se ona proucava na naucan
nacin. Holcendorf je istakao da je nauka o zatvorima penologija u
uzem smislu, dok sama penologija predstavlja nauku o kaznama
uopste.
Druga faza
Krajem 19.vijeka sa razvojem prirodnih nauka i drugih naucnih
disciplina nastaje mogucnost sireg naucnog pristupa problemima
kriminaliteta.
Tako se medju mnogim naucnim disciplinama pojavljuje
kriminologija, kao nauka o uzrocima tj.etiologiji kriminaliteta. Bavi se
i fenomenologijom koja izucava oblike u kojima se ispoljava
kriminalitet, kao i strukturu i dinamiku kriminaliteta. Pocela se
interesovati i za probleme izvrsenja kazne,orecuci pogled nauke
prema covijeku-delikventu.
Treca faza
Je savremena faza osamostaljenja penologije kao autonomne naucne
discipline. Od kad je u prvi plan izbila licnost delikventa , moderno
zaknodavstvo pocinje se sve vise baviti regulisanjem izvrsenja kazne.
Pojavljuje se
samostalni zakon o izvrsenju krivicnih sankcija
.
Posebna incijativa data je na Trecem medjunarodnom kongresu za
krivicno pravo koji je odrzan u Palermu 1933., gdje je istaknuta
opravdanost i nuznost izdvajanja propisa o izvrsenju krivicnih
sankcija u posebnom zakonu.
POJAM, PREDMET I METOD PENOLOGIJE
DEFINISANJE POJMA PENOLOGIJE
Penologija je moderna naucna disciplina koja se koristi metodama
drugih nauka.
Definicija penologije:
Penologija je nauka o postupanju sa delikventima koja svojim
proucavanjem nastoji da u skladu sa svojim normama i principima
koje nalazu pravo i pravna nauka, kao i u skaldu sa dostignucima
drugih drustvenih prirodnih nauka iznadje najbolja sredstva I nacine
tog postupanja radi sto uspjesnije resocijalizaciije delikventa I
sprecvanja delikventnog ponasanja uopste.
PREDMET PENOLOGIJE
Prema
klasicnom, tradicionalnom misljenju
predmet penologije
obuhvata samo kazne i njihovo izvrsenje. Sa razvojem krivicnog
prava, razvija se i ucenje o dualitetu krivicnih sankcija. Prema
ucinocima krivicnih dijela koji su ispoljili tzv.opasno stanje terba
primjeniti mjere bezbjednosti,a u novije vrijeme se javljaju poseben
mjere prema maloljetnim uciniocima-vaspitne mjere. Sire shvatanje
perdmeta penologije zastupa Pinatel, Grasberg, Kornil,.. Pinatel
smatra da se penologija bavi “proucavajem sredstava i metoda svih
krivicnih sankcija kojima jedno drustvo reaguje na izvrsenje krivicnih
djela i njihove ucinioce”.
Milutinovic definise penologiju kao
“nauku koja proucava evoluciju
krivicnih sankcija, evoluciju shavtanja o ciljvima krivicnih
sankcija ,tretman osudjenih delikvenata, organizaciju, sredstva i
metode pervaspitanja I postpenalane mjere”.
Unosenjem postpenalne faze ona prestaje biti samo nauka o izvrsenju
kazne,vec kako kaze Pinetal nauka koja proucava odnose osudjenog u
drustvu.
METOD PENOLOGIIJE
Pravni metod je jedan od metoda kojim se koristi penologija.
Medjutim,ozbiljne sudije penoloskim problemima prilaze i sa
socioloskog aspekta,gdje se prvi rad iz sociologije ztvora pojavio 1940.
2
putem ugovora, obicaja ili borbom,a drzava je uzimala jedan dio za
sebe. Vremenom je pocela drzava da predvidja kolika ce biti otkupnina
za pojedine delikte, tako da je iz kompozicije nastala novcana kazna.
JAVNA REAKCIJA
Osnovna razlika izmedju ekcesa prvobitne zajednice I kriminaliteta u
klasnom drustvu lezi u tome sto su:
delikti prvobitne zajednice
bili upereni protiv cijelog
drustva,zajednice,roda,plemena,dok su
delikti klasnog drustva
upereni protiv interesa vladajuce klase. Kazne
su bile veoma surove (smrtna I tjelesna kazna). U starom Rimu
primjenjivane su razne metode pogubljenja(sahranjivanje
zivih,pogubljenja,..), a od tjelesnih kazni (odsjecanje jezika,vadjenje
ociju).
U starom germanskom pravu primjenjivane su:
samozapaljivanje,rastezanje konjima,sakacenje. U srednjem vijeku
odmazda i zastrasivanje su osnovni ciljevi kazne. To je period
samovolje sudova,koji su bili “predvorije za mucenje”. Tome je
doprinjela katolicka crkva i njen inkvizitorski postupak koji je trajao
do kraja 18.vijeka.Inkvizitorki postupak je polazio od predpostavke da
je okrivljeni kriv i da se mora iznuditi njegovo priznanje, putem
torture koja je uvedena papskom deklaracijom. Vec od 14.vijeka javlja
se ideja o humanizaciji krivicnog pravosudja i taj period do 18.vijeka
oznacava se humani period(Tomas
Mor,Hobs,Didro,Monteskje,Volter,Ruso,Lok..). Do prve reforme kazne i
kaznjavanja dolazi tek sa pojavom burzoazije
TEORIJE O OSNOVU PRAVA NA KAZNJAVANJE
IDEALISTICKE TEORIJE
Prema ovoj teoriji osnov prava na kaznjavanje lezi u pravdi koja se
mora kaznjavanjem zadovoljiti. Prema ovim teorijama izvrsenjem
krivicnog djela se narusava apsolutan pravda.
Postavlja se pitanje odakle potice apsolutna pravda:
1.
prema teoriji bozanske pravde
porijeklo apsolutne pravde lezi u
bozanstvu.Osnov prava na kaznu je bozanska zapovijest koju
drzava mora da izvrsi.
2.
po teoriji moralne pravde
osnov prava na kaznjavanje je u
imperative koji nalazu moralne norme. Ovo shvatanje je poteklo
od Platona,a detaljno ga je razradio Emanuel Kant.
4
3.
teorija zakonske pravde
potice od Hegela. Po njemu apsolutna
pravda ne lezi u moralu vec u samom zakonu.Svaka povreda
zakona se mora neutralisati drugom povredom da bi se ponovo
uspostavio zakon.Tu dolazi do izrazaja Hegelovo ucenje o
negaciji negacije.
TEORIJA DRUSTVENOG UGOVORA
Ova teorija potice iz Grocijusove teorije prirodnog prava,a dalje ju je
razradio Zan Zak Ruso.
Po Grocijusu svaki covijek se radja sa prirodnim pravom koja mu
nikakva vlast ne moze oduzeti.
Po Zan Zak Rusou drzava je nastala na osnovu drustvenog ugovora
izmedju pojedinaca koji su se dobrovoljno podvrgavali zakonima u
cilju zastite svojih prava. Teoriji drustvenog ugovora se moze staviti
zmjerka prenebregava klasnu sustinu rzave i prava I da polazi od
istorijski neutvrdjene hipoteze da su ljudi medjusobom zakljucivali
ugovor o zajednickom zivotu u drustvu .
PRAVNA TEORIJA
Osnov prava na kaznu prema ovoj teoriji je u samom vazecem
zakoodavstvu, odnosno pravo drzave na poslusnost gradjana. Prema
njemackom teoreticaru Bindingu,samim tim sto postoji drzava I ravo,
postoji I pravo drzave da kazni.
SOCIOLOSKA TEORIJA
Je izgradjena na koncepciji engleskog teoreticara Bentama koji je
poznat po svojoj teoriji utilitarizma(korisnosti).Prema kojoj se kazna
pravda njenom korisnoscu za zastitu drustva od kriminaliteta.
Predstavnik socioloske skole Franc fon List kaznu tertira kao nuznu za
odrzavanje bezbjednosti drustva I pravnog poretka.
TEORIJE O SVRSI KAZNJAVANJA
APSOLUTNE TEORIJE
Po ovim teorijama svrha kaznjavanja je odmazda(osveta) za onog
koji kaznjava, odosno ispastanje za onog ko je kaznjen. Kaznjava se
5
opservirati licnost osudjenog i njegove osobenosti prouciti kao
bioloske i kao socijalne. Treba odrediti tretman koji ce najbolje
odgovarati.U vezi s tim se istice i princip individualizacije. Ideja
prevaspitanja se bazira na povjerenju prema delikventu koji se
vise ne smatra objektom, vec subjektom nad kojim se vrsi
tretman.
Teorija generalne prevencije
-svrha kazne je da se djeluje na sve ljude da ne cine krivicna djela.
Teorija opsteg zastrasenja predvidjanjem kazne –
potice od
njemackog teoreticara Anselma Fojerbaha , prema kojoj treba
svakom predociti zlo koje ga ceka ako izvrsi krivicno djelo,da bi
se otklonili motivi koji ga vode ka kriminalnom ponasanju.
Motivi su culne prirode.
Teorija opsteg zastrasivanja izvrsenjem kazne-
zastrasivanje
potencijalnih ucinilaca krivicnog djela treba vrsiti javnim I
svirepim izvrsenjem kazni. Ljudi terb da vide sta ih ceka ako
izvrse krivicno dijelo I da ih odvrati od tog izvrsenja.
Teorija opomene-
po kojoj se samim predvidjanjem kazne
postize svrha kaznjavanja .
SPOLJNE ILI EKLEKTICKE TEORIJE
Predstavnici ove teorije su autora koji smatraju da je cilj kazne
odmazda I koji pokusavaju da izmire apsolutne I relativne teorije .
Kazna po svojoj unutrasnjoj prirodi predstavlja odmazdu ali to nije
njen cilj, vec su njeni ciljevi drugi(npr.odrzavanje pravnog
poretka). Pravo kazjavanja proistice iz drugih ciljeva.
UTICAJ UCENJA POJEDINIH SKOLA U KRIVICNOM PRAVU
NA REFORMU KAZNENOG SISTEMA-NEMA U KNJIZI-ne
treba uciti
VRSTE KAZNI DO POJAVE KAZNE LISENJA SLOBODE
*KAZNA ELIMINACIJE
7
