PENOLOGIJA – MATERIJAL ZA ZAVRSNI ISPIT

Prvo poglavlje

1. PRITVOR KAO MJERA OBEZBJEĐENJA PRISUTNOSTI OKRIVLJENOG U

KRIVIČNOM POSTUPKU

Definicije pojmova

"Osumnjičeni" je osoba za koju postoje osnovi sumnje da je počinila krivično djelo;
"Pritvorenik" je lice koje pravo snažnom odlukom nije proglašeno krivično
odgovomim za određeno krivično djelo, a koje se nalazi u pritvoru u Zavodu u skladu s

odredbama ZKP, nakon odluke suda kojom se nalaže pritvor prije, u toku ili nakon glavnog pretresa;

"Optuženi" je osoba protiv koje je jedna ili više tačaka u optužnici potvrđena;
"Sudija za prethodni postupak" je sudija koji u toku istrage postupa u slučaje-
vima kada jeto propisano ovim zakonom";
"Sudija za prethodno saslušanje" je sudija koji nakon podizanja optužnice po-
stupa u slučajevima kada je to propisano ovim zakonom i koji ima ovlašćenja koja pripadaju

sudiji za prethodni postupak;

"Stranke" su tužitelj i osumnjičeni, odnosno optuženi;
"Osnovana sumnja" je viši stepen sumnje zasnovan na prikupljenim dokazima
koji upućuju na zaključak daje izvršeno krivično djelo;
"Osuđeni" je lice koje je pravosnažnom odlukom utvrđeno da je krivično od-
govomo za određeno krivično djelo;
"Zatvorenik" je lice koje je pravo snažnom odlukom proglašeno krivično od-
govomim za određeno krivično djelo i koje u Zavodu služi zatvorsku kaznu iz pravo snažne

odluke;

"Ovlašćeni zavodski službenik" je lice zaposleno u Zavodu, koje je ovlašćeno da vrši poslove i

ovlašćenja u skladu s ZKP (kao što su upotreba sredstava prisi le, pretres prostorija itd)

"Ovlaštena službena osoba", je ona osoba koja ima odgovarajuća ovlašćcnja
unutar državne granične službe, policijskih organa, sudske policije, kao i carinskih organa,

organa finansijske policije, poreskih organa i organa vojne policije.

U krivičnom postupku pritvor je poznat od davnina, kroz različite termine: istražni zatvor,

preventivno lišavanje slobode, preventivni zatvor itd.

Pritvorom se u prvom redu obezbjeđuje prisustvo okrivljenog u krivičnom postupku i drugo,

obezbjeđuje se uspješno vođenje krivičnog postupka. Ujedno predstavlja najtežu mjeru od predviđenih
prinudnih mjera. Primjenom mjere pritvora je i mogućnost pozitivnih rezultata u prevenciji
eventualnog činjenja novog krivičnog djela ili da se ne dovrši pokušano djelo, tj. zaštita sigurnosti
građana i imovine.

Ustav propisuje formalne ili procesnopravne pretpostavke za pritvor, dok je zakonodavcu

prepušteno da odredi slučajeve u kojima će se odrediti pritvor odnosno svrhe pritvora.

Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i temeljnih sloboda iz 1950.
Godine je najznačajniji pravni izvor uređenja pritvorskog prava u Evropi."
Članom 5 Evropske konvencije se garantuje pojedincu pravo na ličnu slobodu od arbitrarnih

hapšenja, pritvaranja, zatvaranja i drugih mjera državne vlasti kojima se oduzima sloboda. U slučaju
primjene pritvora, tj. oduzimanja slobode od strane državnih organa zbog počinjenog krivičnog djela,
za svrhe krivičnog postupka, sasvim sigurno da pritvorena osoba irna konvencijska jamstva iz čl.5

Konvencije. Konvencija propisuje us love pod kojim država može pojedincu oduzeti slobodu.

Oni se mogu podijeliti u četiri grupe:

Prvo, u čl.5 Konvencije su nabroj ani slučajevi kao što su izvršenje kazne zatvora, hapšenje ili

pritvaranje radi izvršenja sudskog naloga ili u krivičnom postupku, sprečavanje zaraznih bolesti,
oduzimanje slobode osoba s duševnim smetnjama, alkoholičara, ovisnika o drogama ili skitnica, zbog
nezakonitog ulaska u zemlju, protjerivanja ili izručenja.

Drugo, Konvencija je propisala tri materijalnopravne pretpostavke za pritvaranje (osnovana

sumnja daje počinio krivično djelo, radi sprečavanja izvršenja krivičnog djela ili bijega nakon njegova
počinjenja).

Treće, Konvencija upućuje na obavezu domaćeg zakonodavca da reguliše ovu problematiku i

upućuje na nju).

Četvrto, čl. 2, 3, 4 i 5 Konvencije, propisana su prava uhapšenih, pritvorenih ili zadržanih lica.
Mjere za obezbjeđenje prisustva okrivljenog u krivičnom postupku imaju dvojak cilj:
- poziv, koji sadrži naziv organa, podaci optuženog, naziv krivičnog djela koje mu se stavlja na

teret, tačno vrijeme, mjesto gdje treba da se javi, svojstvo u koje se poziva, upozorenje u slučaju ne
odazivanja, kao i promjene podataka, adrese (maloljetne lice se obavještava preko roditelja ili
zakonskog zastupnika).

- dovođenje okrivljenog, je lišavanje slobode bez zatvaranja (za razliku od pritvora), odlukom

suda (izuzetno tužitelja), predstavlja sankciju za neuspjelo uredno pozivanje optuženog, svjedoka i
vještaka

- zabrana napuštanja boravišta, je oduzimanje slobode bez zatvaranja, koja se određuje kada

nema uslova za određivanje pritvora, optuženi se ne krije (da bi bio određen pritvor), ali postoji
bojazan da bi mogao pobjeći ili kada optuženi se ne može više držati u pri tvom,

- jemstvo, predstavlja zamjenu za pritvor koja služi kao garancija prisustva osumnjičenog,

odnosno optuženog do kraja krivičnog postupka, a to znači do njegovog pravosnažnog okončanja.
Jemstvo služi sprečavanju opasnosti od bekstva lica, predstavlja djelimično ograničenje slobode.
Određivanje jemstva predhodi ispunjavanje uslova

- pritvor, je institut krivično procesnog prava, mjera procesne prisile, koja se sastoji u

ograničavanju slobode kretanja lica, mjeru obezbjeđenja optuženog u krivičnom postupku, a njihov
redoslijed odgovara stepenu njihove težine.

Ustav svake zemlje sadrži odredbe kojima se određuje pritvor; odredbe kojima se štiti pravo na

slobodu, as druge strane ustavnim odredbama se uređuje pritvor. Ustav propisuje formalne ili
procesnopravne pretpostavke za pritvor, a zakonodavac određuje svrhu, razloge i slučajeve u kojima
će se odrediti pritvor.

Pri određivanju pritvora uz poštivanje ustava, moraju se poštovati i međunarodni instrumenti i

postulati koji se tiču pritvora.

Konvencijske obaveze domaćeg zakonodavca pri određivanju pritvora su:
- pretpostavka nedužnosti (ima brojne funkcije u krivičnom postupku koje osiguravaju pravično

suđenje kao što su stavljanje tereta dokazivanja na tužioca, i štiti građane protiv kojih se vodi postupak
od neopravdanih ograničenja njihovih prava; okrivljenu osobu treba tretirati kao nedužnu, što znači da
joj se ne smije oduzimati sloboda zbog postojanja osnovane sumnje da je učinila krivično djelo),

- načelo zakonitosti (Konvencijom se garantira ovo načelo, ~. da će se brzo donijeti odluka o

zakonitosti, ili nezakonitosti u ovom postupku, i odlučiti o puštanju na slobodu),

- načelo razmjemosti (načelo razmjemost je usko vezano za načelo nedužnosti, što znači da se

pritvor može odrediti samo kada je apsolutno nužno kao krajnja mjera),

U literaturi srećemo mišljenja po kojima je pritvor preventivno lišavanje slobode, dok drugi

autori pritvor smatraju kaznom. Smatramo da ova mišljenja nisu potpuna, jer pritvor ne može biti
preventivno lišavanje slobode s obzirom na fakultativnost pritvora, niti može biti kazna, jer time bi se
prejudicirala krivica pritvorenog lica i grubo kršilo načelo nevinosti. U nedostatku boljih pravnih
rješenja pritvor egzistira kao najteže ograničenje prava na slobodu i najdrastičnija mjera krivičnog po-
stupka za obezbjeđenje prisustva okrivljenog u krivičnom postupku.

Pritvaranje predstavlja najznačajniji akt dehumanizacije čovjekove ličnosti, njegovog ugleda i

dostojanstva.

Težina ove mjere je čini izuzetnom kako s aspekta nadležnosti za određivanje pritvora (samo

Sud određuje pritvor, a na prijedlog Tužitelja), us lova za određivanje pritvora, dužine trajanja (mora
biti svedena na najkraće nužno vrijeme, uz postavljanje vremenskog okvira za pojedine faze
postupka), brzine postupanja svih organa koji učestvuju u krivičnom postupku i organa koji pružaju
pravnu pomoć (posebna hitnost), kao i obaveznog sudskog nadzora nad trajanjem ove mjere, kontrole
zakonitosti i opravdanosti pritvora, te izdržavanjem ove mjere."

Pritvor se koristi na tri nivoa:
- prvi, tokom istrage, prije podnošenja optužnice,
- drugi, nakon podnošenja optužnice, tj. u bilo kojoj fazi krivičnog postupka, čak i u

predkrivičnom postupku,

- treći, nakon izricanja presude kojom se optuženi proglašava krivim, ili prije što neka osoba,

zaista, počne sa služenjem izrečene kazne, kao rezultat osuđujuće presude tj. prije nego što presuda
postane pravo snažna.

Priroda optužnoraspravnog postupka, sa principima usmenosti i neposrednosti, izkazuje potrebu

da u toku čitavog postupka u njemu aktivno učestvuje i sam okrivljeni. To je i logično jer je njegov
primarni cilj da dokaže da je nevin, odnosno u slučaju utvrđivanja krivice da dobije što blažu kaznu ili
što blažu pravnu kvalifikaciju učinjenog djela. Uz učešće svih krivičnoprocesnih subjekata i sama
krivična stvar može biti rasvijetljena na najbolji i najefikasniji način.

Događaju se u praksi, odgode postupka na stvarnu dužinu pritvora, određenog osobama za koje

nije donesena konačna presuda. Postojanje velikog broja osoba koje se nalaze u pritvoru, za koje nije
donesena konačna presuda, od kojih ima slučajeva da se i po nekoliko godina nalaze u pritvoru,
mogu se posmatrati kao nesposobnost sudskog sistema da u prioritete uzima slučajeve na vrijeme,
složenost slučajeva, nedostatak sudskih vještaka - neuropsihijatara, reformama sudova, problem
mijenjanja teritorijalne nadležnosti sudova i dr.

Određivanje pritvora ne bi trebalo da prejudicira kasniji tok krivičnog postupka.
Prilikom razmatranja pitanja o pravnoj prirodi pritvora i njegovog odnosa prema kazni (u

prvom redu kazni zatvora) treba ukazati da i pored niza sličnosti, ove dvije mjere imaju i niz
razlika.

1.1. Uhapšena ili pritvorena lica
Okrivljeni

je svako

lice uhapšeno ili okrivljene zbog neke povrede krivičnog zakona koje je

zadržano u policijskom pritvoru ili zatvoru, ali koje još nije osuđeno.

Pritvor je:

krivičnoprocesna

mjera

, dokje kazna uvijek mjera krivičnopravnog karak

tera

(predviđena u

materijalnom krivičnom zakonu),

-primjenjuje se prema okrivljenom, dakle prema licu za koje samo postoji osnovana sumnja da je

učinilo određeno krivično djelo. Kazna se može izreći samo prema onom okrivljenom licu za koje je
dokazano da je učinilo krivično djelo,

koje je

uračunljivo

krivično odgovorno,

- odluka o

pritvoru

sc može donijeti u bilo kojoj fazi krivičnog postupka

, pa čak i u

pretkrivičnorn postupku, dok se kazna izriče tek poslije izvođenja dokaznog postupka kada je krivična
stvar u dovoljnoj mjeri rasvijetljena i razriješena tako da je utvrđeno da je izvršeno određeno krivično
djelo, da postoje dokazi da je određeno lice učinilo to djelo i da je to lice krivično odgovorno. Kazna
se uvijek izriče po okončanju krivičnog postupka u fazi donošenja presude,

cilj

pritvora se razlikuje od cilja kazne zatvora,

pritvo

r se određuje u cilju obezbjeđenja

prisustva okrivljenog u krivičnom postupku i radi obezbjeđe

nja efikasnijeg okončanja krivičnog

postupka.

Kazna

se izriče radi zaštite društva od kriminaliteta, izriče se kao: resocijalizacija učinioca

krivičnog djela, sprečavanje da ponovo izvrši krivično djelo

njegovo popravljanje

preodgoj,

odgojni uticaj na druge da ne vrše krivična djela

uticaj na razvi

janje društvene discipline i

odgovornosti građana,

pritvor

mogu da odrede

različiti

zakonom predviđeni

organi

, dok

kaznu

uvijek izriče

sud

strogo poštujući načelo zakonitosti ili legaliteta,

- pritvor se može, ali

ne mora uvijek izreći čak

i kada postoje zakonom predviđeni razlozi za

njegovo određivanje. Zakon samo u određenim slučaje

vima određuje obligatornost u određivanju

pritvora, Kazna se

mora

izreći u skladu sa zakonom u postupku odmjeravanja kazne

od strane

nadležnog suda."

Maloljetni pritvorenici

treba da budu smješteni odvojeno od punoljetnih, po

pravilu u posebne zavode .

Okrivljeni

treba da budu

odvojeni

od osuđenika

. Okrivljeni treba da budu smješteni u posebne

sobe.

Okrivljeni, ako žele, mogu da se hrane o svome trošku dobav1jajući hranu spolja.
Okrivljenom treba da bude dozvoljeno da nosi svoje lično odijelo, ako je ono čisto i pristojno.
Okrivljenom treba omogućiti da radi, da bude nagrađen, ali ne može biti obavezan da radi.
Okrivljenom treba dati dozvolu da o svome trošku nabavlja knjige, pribor za pisanje i sl.
Okrivljenom treba dozvoliti posjete ličnog ljekara i zubara, ako takav zahtjev ima smisla i ako su

u stanju da pokriju troškove.

Okrivljeni, koji je u momentu lišenja slobode teško povrijeđen ili teško bolestan, smješta se u

bolnicu na osnovu rješenja o pritvoru; pritvor od kada teče, od tada se računa najduži rok trajanja
pritvora, vrijeme se uračunava u kasnije izrečenu kaznu.

Okrivljenom treba dozvoliti mogućnost da obavijesti porodicu o lišenju slobode, da prima

posjete porodice i prijatelja, pod jednom ogradom koja se odnosi na ograničenja i nadzor koji su
potrebni u interesu sudske ograde, bezbjednosti i dobrog rada u ustanovi.

Okrivljenom treba dozvoliti da zahtijeva branioca po službenoj dužnosti, kada je predviđeno, i da

prima posjete advokata u vezi sa svojom odbranom, a sastanci sa advokatom mogu biti na domaku
vida službenika policije ili zavoda ali ne i na domaku njegovog sluha.

Ukoliko sud, po okončanju postupka, izrekne određenu kaznu, obaveza je suda da u tako

odmjerenu kaznu uračuna

vrijeme koje je okrivljeni proveo u pri

tvoru

Lišavanje slobode i s njom spojene opasnosti po čovekova prava i dostojanstvo najčešće je

povezano s krivičnim postupkom. Zabrana samovoljnog i nezakonitog ponašanja vlasti se odnosi i na
ostale oblike ograničavanja fizičke slobode, kakve se na primjer primenjuju radi liječenja,
spriječavanja zaraza, kontrole useljevanja itd.

Lišavanje slobode nije zakonito, ako zakonom nisu propisani razlozi za nje

i postupak po

kome se sprovodi. Pogrešno je stanovište da ništa što je zakonito ne može biti samovoljno, Zakoni
mogu biti nečovječni i u suprotnosti s minimalnim zahtjevima međunarodnog prava. U važnoj i
osjetljivoj oblasti, kakva su ljudska prava, zakon može da omogući samovolju i time što dopušta

- Osoblje KPZ-a je obavezno razlikovati pritvorena od kažnjenih lica i u skladu s tim se

ponašati. Oni moraju poštivati njihov neosuđenički status, - Pritvorenicii jesu lišeni slobode, ali ni u
jednom slučaju ne smiju dobiti bilo koju dodatnu kaznu,

- Neki od ovih slučajeva će se tokom suđenja proglasiti nevinim,
- Obzirom da sudski proces dugo traje, oni koji budu proglašeni krivi, često
provedu više vremena u pritvoru, nego što je dužina kazne na koju su osu

đeni

. Ne tako rijetko, u

ovakvim slučajevima, čak i u krugovima predstavnika pravosudnog sistema, se čuju komentari da se
vrijeme provedeno u pritvoru može zloupotrijebiti, na način sugestivnog djelovanja na presudu, tj.
visinu zatvorske kazne ukoliko je presudom izrečena kazna zatvora,

- Ovo je, uglavnom, više karakteristika u siromašnijim zemljama, jer u bo

gatij im zemljama se

više koristi mogućnost

jemstva

. Sjedne strane ono što je pozitivno, je što nam pritvoreno lice može

pomoći u našim poslovima, ali uz uslov da se ne smiju koristiti nikakvi oblici pritisaka na njih,

- S druge strane ova mogućnost koj aje data istražnim organima se ne tako rijetko

zloupotrebljava, krše se građanska prava.

- Međunarodno pravo priznaje pravo na život, i zabranu mučenja, zlostavlja

nja, kada su u pitanju

pritvorenici, naročito lica koja su prvi put pritvore

na,

potrebni su dodatni napori, da se ispoštuju gore

navedeni instrumenti. Ovo je posebno bitno ne samo kroz kategoriju poštivanja zakona i prava
pritvorenika, već je i za penologe bitan segment prevencije, povrata u kriminal teških krivičnih djela,
čak i ubojstava. Povratnici mogu biti lica koja se nalaze u KPZ-a, ali se može desiti da lica koja se
nalaze u KPZ-a kao pritvorenici postanu i žrtva i učine krivična djela.

Ono što je bitno da uposlenici KPZ-a, i pritvorenici, osuđenici i dr., imaju na umuje da vladavina

zakona nije zaključana ispred KPZ-a, već se ona mora poštiva

ti i nalazi se i unutar KPZ-a.

Zavodska uprava

je obavezna da izvrši, kada su u pitanju pritvorena lica, slijedeće:

- provjeru valjanosti naloga za pritvaranje,
- pružiti pravovremene informacije porodici ili odgovarajućim osobama, po izboru

pritvorenog lica, o eventualnom premiještaju, mjestu i KPZ-u,

objezbjeđenje ljekarskog pregleda,
- obezbjeđivanje prava na odmor
- obezbjediti higijenske us love,
- uslove za fizičke aktivnosti,
- dovoljno životnog prostora, pravo na rad,
- nošenja svoje (ako je čista i pri stoj na) ili različite garderobe od zatvorenika,
- pristup hrani, knjigama i drugim materijalima,
- pravo na privatnost, npr. razgovori između pritvorenika i advokata, se trebaju odvijati u

vidokrugu odgovorne osobe, ali dovoljno daleko da se ne može čuti taj razgovor; i druge oblike
komunikacije sa vanjskim svijetom uz ograničenja propisana Zakonom te ostala prava pritvorenika po
Konvenciji za zaštitu ljudskih prava i temeljnih sloboda.

Pritvorenici koji su optuženi za isto krivično djelo, se ne smještaju u istu sobu, osim u slučaju

kada zbog nedostatka prostora to sud ne odobri.

Pritvorenici, koji su povratnici u vršenju krivičnih djela, smještaju se odvojeno od pritvorenika

ili zatvorenika lica koji ranije nisu bili na izdržavanju kazne zatvora.

Pritvorenici ili zatvorenici mogu se držati odvojeno od ostalih pod sljedećim okolnostima.
- Kada to nužno zahtijeva zdravstveno stanje tog lica i drugih,
- U okolnostima kada je propisano nekim drugim zakonom,
- Kada to pritvorenik ili zatvorenik zahtijeva radi vlastite zaštite i po odobrenju upravnika

zatvora,