1
Nastanak i razvoj pisma
U našem jeziku glagol pisati najvjerovatnije je nastao od staroslavenske riječi
psati
(urezivati znakove u kamen ili drvo). Pismo je najvažniji znakovni sistem koji je čovjek
izumio, jer na njemu počivaju i mnogi drugi sistemi znakova, kao i ljudska civilizacija u
cjelini. Neki kažu da je najstarije pismo bilo računanje (popis, podjela) imovine.
Čovjek je oduvijek imao potrebu da za sobom ostavi nekakav trag ili da zabilježi neki
važan događaj. Opšta nauka o pismu –
gramatologija
(bavi se nastankom, vrstama, razvojem
pisma, dešifrovanjem starih pisama). Istorija pisma, zavisno od materijala na kojem se pisalo,
dijeli se na:
epigrafiku (pismo na tvrdim materijalima - kamenu, metalu, keramici)
paleografiju (pismo na mekim materijalima - papirusu, pergamentu, tkanini,
papiru)
Pismovne forme možemo podeliti na nekoliko razvojnih oblika:
slikovno pismo
pojmovno pismo
fonetsko pismo
Prvo, najstarije pismo je
slikovno pismo
. Ovo pismo, kao i razni drugi postupci
zapisivanja koji su prethodili razvoju prvih pisama kakve danas koristimo, nisu mogli da
zabilježe širi niz pojmova. Slikovna pisma dijelimo na starija, piktografska (lat. pictus =
naslikan) i mlađa i jednostavnija, ideografska (grč. idea = misao + graphein = pisati).
Osnovna jedinica piktografije je piktogram, grafička cjelovita slika koja je označavala
događaj. Prve crteže, slikovne forme pisma, napravio je čovjek paleolita. To su bili crteži
ljudi, životinja i biljaka, a predstavljali su scene iz svakodnevnog života. Piktograme i
ideograme koristimo i danas, na primjer, to su saobraćajni znaci.
Pojednostavljivanjem i odabirom znakova došlo se do
pojmovnih pisama
. Piktogram
je zamijenjen ideogramom, jednostavnim crtežom koji je označavao apstraktni pojam i
misao. Ideogrami su šematizovani oblici pojedinih slika koji postaju nosioci riječi i pojmova,
a koji se mogu dovoditi u odnose i stvarati asocijacije na apstraktne pojmove. Tako se, na
2
primjer, kod kineskog pisma ideogram koji označava »dobro« i »ljubav«, gradi spajanjem
slike majke i djeteta, a ideogram koji označava svađu, spajanjem slika dvije žene. Slogovno
pismo se razvilo tako što se znak za pojam počeo koristiti za prvi slog te riječi, ili se više
ideograma kratkih riječi slagalo zajedno da bi se dobio približni fonetski sastav neke duže
riječi.
Za najstarije sistemsko pismo smatra se
sumersko klinasto pismo
, koje je nastalo na
području južne Mesopotamije (današnji Irak). Koristilo se od 3400. godine p.n.e. pa sve do
prvog vijeka nove ere, ali se vremenom mijenjalo – postupno je napustilo slikovni oblik oko
3100. godine p.n.e. Pripadalo je visokorazvijenoj sumerskoj civilizaciji nepoznatog porijekla.
Pismo je predstavljeno u potezima klinastog, trouglastog oblika, a potezi su grupisani i
ukršteni, simbolički predstavljaju slogove ili riječi. Pisalo se na tablicama od vlažne gline,
koje su zatim sušene i pečene. Prvo je pisano odozgo nadole, da bi se kasnije pisalo slijeva
nadesno. Ako bi se zapisi prostirali na nekoliko pločica one bi bile numerisane, pa možemo
reći da preteče današnje paginacije i knjige potiču sa sumerskog tla. Smatra se da je egipatsko
pismo mlađe od klinastog pisma – najstariji pisani spomenik potiče otprilike iz 3300. godine
prije Hrista.Ovo pismo dijelimo na
hijeroglifsko, hijeratsko i demotsko
.
Hijeroglifsko pismo
je najstariji oblik egipatskog pisma. Koristili su slike poznatih
predmeta i bića, kao što su sova, ruka, vo, pojedinačno ili u kombinacijama. Pismo je u
početku bilo piktografsko, da bi se vremenom razvio sistem pojmovnog i slogovnog pisma.
Slika čamca mogla je označavati riječ »čamac«, ali i »ploviti«. Hijeroglif koji je predstavljao
sovu i trsku znači »ovde«, a ne »sova i trska«, jer kada se pročitaju, ove dvije slike zvuče
kao egipatska riječ »ovde«. Pisalo se i horizontalno i vertikalno, ponekad u oba smjera na
istoj strani. S obzirom da se oko 2000. godine p.n.e. koristilo oko 700 hijeroglifa, jasno je da
su bile potrebne godine da se nauči pisanje, pa se njihova upotreba ograničila na uzak krug
ljudi kao što su sveštenici i pisari. Hijeroglifi su tokom nekoliko vijekova pojednostavljivani,
što je dovelo do pojave
hijeratskog
(svešteničkog) oblika pisma, znatno jednostavnijeg i
pogodnijeg za brže pisanje. Nastalo je tokom trećeg milenijuma. Komplikovane figure
hijeroglifskog znaka zamijenjene su stilizovanim oblikom i kraćim potezima, slično kurzivu.
Iz hijeratskog pisma se otprilike u 8. vijeku p.n.e. razvija još jednostavnije,
demotsko
(narodno) pismo. Egipćani su sve ove oblike pisanja koristili uporedo, pa sva tri oblika pisma
ostaju u upotrebi do prvog vijeka nove ere, kada ih potiskuje savremenije koptsko pismo.
