Piter Stompka:
THE SOCIOLOGY OF SOCIAL CHANGE
(1993), Wiley-Blackwell, str. 49-53
.
Definisanje progresa
Sama ideja progresa logički se uklapa u model uslovljene transformacije kao i u neke verzije teorije
razvoja, dok se ne uklapa u strukturalni funkcionalizam i ciklične teorije. U stvari, besmisleno je govoriti o tome
da se društvo nalazi u stanju progresa, tj. da postaje sve bolje i bolje, ukoliko ono ostaje stabilno. Klasični
strukturalni funkcionalizam zasnovan je na ideji ravnoteže socijalnih sistema, dok je osnova cikličnih teorija
zatvoren krug i povratak posle nekog vremena na određenu početnu tačku. Koncepcija progresa dobija neki
smisao samo ako se uzme u obzir ideja transformacije - promjene cjelokupnog društva, a ne njegovih unutrašnjih
elemenata. Prema mišljenju Roberta Nisbeta, progres možemo definisati kao ideju koja podrazumijeva postepeni i
dugotrajni izlazak iz prvobitnih uslova straha, odsustva kulture i uspona ka sve višim nivoima civilizacije. Takvo
kretanje će se odvijati u sadašnjosti i budućnosti bez obzira na slučajna odstupanja.
Razmotrićemo ovakvo određenje detaljnije. Kako bi koncepcija progresa sačuvala svoju analitičku tačnost
neophodno je izdvojiti nekoliko glavnih komponenti:
1)
Pojam nepovratnog vremena, koje teče pravolinijski i obezbjeđuje neprekidnost prošlosti, sadašnjosti i
budućnosti. Progres je po pojedinim procjenama pozitivna razlika između prošlosti i sadašnjosti (koja je
dostignuta zahvaljujući progresu) ili između sadašnjosti i budućnosti (gdje je ta razlika pretpostavka progresa).
2)
Pojam nepravilnog kretanja u kojem se ni jedan stadijum ne ponavlja a svaki kasniji je bliži ka
pretpostavljenom, konačnom stanju.
3)
Ideja kumulativnog procesa, koji se odvija ili evolucionim putem, korak po korak, ili revolucionim
posredstvom periodičnih “skokova”.
4)
Razlike između tipičnih “neophodnih” perioda (faza, epoha), kroz koje proces prolazi;
5)
Posebno izdvajanje “androgenih” (unutrašnjih, imanentnih) uzroka procesa, koji se manifestuju kao
svojstvo samopokretljivosti (autodimaničnosti) tj. otkrivajući unutrašnje skrivene mogućnosti društva, u kojem se
odvijaju promjene;
6)
priznavanje neizbježnog, neophodnog, prirodnog karaktera procesa koji ne može biti zaustavljen ili
odbačen;
7)
pojam poboljšanja, kretanja naprijed, usavršavanja, koji odražava činjenicu da je svaka sledeća faza
razvoja bolja nego prethodna.
Pritom se očekuje da u završnoj etapi dođe do kulminacije, odnosno pune realizacije vrijednosti kao sto su
sreća, izobilje, sloboda, pravednost i jednakost. Prema poslednjoj tvrdnji možemo da konstatujemo da je progres
uvijek u uzajamnom odnosu sa vrijednostima tj. da to nije čisto opisna, radna, objektivna koncepcija, već da se
radi prije svega o vrijednosnoj orijentaciji. Jedan te isti proces se može različito kvalifikovati u zavisnosti od
vrijednosti koje su različite kod raznih individua, grupa, klasa i nacija. Stoga stalno treba da postavljamo sebi
pitanje: za koga je progres i u kakvom odnosu? Kako apsolutni progres ne postoji, tu je uvek neophodna skala
vrijednosti koji će nam poslužiti kao kriterijum za mjerenje progresa.
Ne znači li ovo da je izbor takvih vrijednosti u potpunosti subjektivan? Nije potrebno upadati u klopku
apsolutnog relativizma. Stepen relativnosti vrijednosti može biti različit. Na jednom polju ćemo pronaći takve
parametre sa kojima je saglasna većina ljudi i koji se mogu razmatrati kao oni koji su se najviše približili
apsolutnom kriterijumu progresa. Odličan primjer za takav parametar jeste tvrdnja da je čovjekov život najviša
vrijednost. Skepticima i relativistima koji odriču ideju progresa ja postavljam sledeće pitanje - zar nije dovoljan
dokaz činjenica da je životni vijek čovjeka u XX vijeku postao dva puta duži u odnosu na srednji vijek? Može li
se to objasniti nečim drugim nego napretkom medicine? Isto tako, zar uništavanje mnogih opasnih epidemija nije
1
dovoljan pokazatelj progresa?. Zar nije smanjenje utroška vremena neosporna vrijednost? Nije valjda loše
prevaliti okean umjesto za tri mjeseca, za samo šest časova, što je postalo moguće zahvaljujući tehničkom
progresu? Zar nije zgodnije poslati neki dokument faksom nego čekati nedjeljama da bude isporučen? Treći
kandidat za univerzalnu vrijednost jeste znanje. Zar nije bolje znati više o mehanizmima koji djeluju u prirodi i
društvu nego što smo ranije znali? Kako je pisao Robert Merton, danas astronomi zaista posjeduju dublja, naučno
potvrđena i samim tim tačnija znanja o Suncu, Mjesecu, planetama i zvijezdama nego što je u svoje vrijeme imao
Aristarh Samoski ili čak Ptolomej. Savremeni demografi su bolje upoznati sa promjenama dinamike stanovništva
nego recimo Viliam Pegi u XVII vijeku ili čak Tomas Maltus u XIX (290; 337; 292-294).
Međutim, postoji oblast u kojoj izbor kriterijuma progresa u značajnom stepenu zavisi od konteksta. U
XIX vijeku i velikom djelu XX vijeka industrijalizacija, urbanizacija, modernizacija su se smatrali sinonimima za
progres i tek je nedavno ustanovljeno da oni mogu imati dalekosežnije posledice (prenaseljenost gradova,
napušteni aerodromi, gužve u saobraćaju, prevelika proizvodnja roba široke potrošnje itd.) I da stvari za koje
mislimo da su pozitivnog karaktera, u stvari pokazuju i svoje negativne efekte (zagađenje i uništavanje prirodne
sredine, borba za energetske resurse i druge bolesti civilizacije). Osim toga postalo je očigledno da progres u
jednoj oblasti dovodi do regresa u drugoj. Dešavanja u postkomunističkim državama Istočne i Centralne Evrope
procesi demokratizacije, razvoja preduzetništva i slobodnog tržišta su praćeni porastom broja nezaposlenih i
siromašnih, slabljenjem socijalne discipline, povećanjem stepena kriminaliteta i narušavanja ljudskih prava,
lokalnim konfliktima i širokom rasprostranjenošću masovne kulture. Kako izbalansirati dobitke i gubitke koji se
ostvaruju, funkcije i disfunkcije?
U veoma dugom periodu intelektualne istorije mnogi mislioci, od Tomasa Mora do Mao Cetunga, od
Platona do Marksa, vjerovali su da je progres moguće sačuvati na svim nivoima društva i za sve njene članove
istovremeno i na kraju dostići puni i sveopšti procvat. Oni su težili ka stvaranju savršenog društva, socijalne
utopije. Progres je označavao približavanje ka savršenstvu, utopiji bez obzira da li se radi o Novoj Harmoniji,
hiljadugodišnjem carstvu, gradu Sunca ili komunizmu. Uporedo sa tim među naučnicima nije bilo malo onih koji
su govorili o ambivalentnosti i nepostojanju kriterijuma za mjerenje progresa, predlažući druge kriterijume. Oni
biraju aspekte društvenog života koji su po njima važni i za koje smatraju da su podjednako važni za određivanje
progresa. Kod jednih kao dominirajuća oblast se javlja religija, i zbog toga se duhovni i moralni progres koji vodi
ka spasenju razmatra kao najvažniji. Drugima je važnija sekularizacija pa se stoga ističe progres znanja koji vodi
ka “pozitivnoj” nauci. Treći fokusiraju svoju paznu na sferu svakodnevnog života i ističu značaj socijalnih veza,
solidarnosti, odnosno međusobne povezanosti koja podrazumijeva prisustvo društvenosti kao najvažniji aspekt
progresa. Četvrti kao centralnu sferu vide politiku pa stoga i ističu kreiterijume slobobode; pritom i negativne tj.
slobode od ograničenja, barijera, kako bi postojala mogućnost za individualno samoizražavanje i samorealizaciju,
i pozitivne, tj. slobode da se utiče na sopstveno društvo i njegovo formiranje. Još jedna od verzija ovog
kriterijuma postala je emancipacija – proširivanje polja djelatnosti za one koji su punovrijedni članovi, pravni
subjekti, građani društva. Drugim riječima progres se u ovom slučaju mjeri konstantnim rastom uvučenosti ljudi u
društveni život i nestankom neravnopravnosti, što je našlo odraz u paroli Francuske revolucije (1789) i u
debatama o egalitarizmu koje su uslijedile.
Neki teoretičari pridaju veliki značaj tehničkom razvoju, te stoga vide vladavinu nad prirodom kao
konačnu mjeru progresa. Tehnika za njih predstavlja unikalnu moć ljudskog roda u njegovom suprostavljanji
svijetu. Drugi kao pretspostavku progresa vide humanu organizaciju proizvodnje i ravnomjernu raspodjelu dobara
a njeni osnovni kriterijumi su pravednost i ravnopravnost. Najzad, neki pažnju usmjeravaju na realizaciju ljudskih
mogućnosti i dostupnost tim mogućnostima u izboru zanimanja, obrazovanja, odmora i slobodnog vremena itd.
(89). U užem smislu to su mogućnosti izbora za potrošača iz rastućeg izobilja roba i usluga koje su dostupne na
tržištu. Kriterijumi mogućnosti često se primjenjuju sa pojmom jednakosti, pri čemu dominira jednakost
mogućnosti za široke slojeve društva. Kao mjerač progresa javlja se ne postojanje mogućnosti i njihov izbor, već
jednake i opšte mogućnosti kao fenomen. Na taj način među kriterijumima progresa mi nalazimo sledeće:
spasenje, znanje, društvenost, individualnost, slobode (negativne i pozitivne), emancipaciju, vladavinu nad
prirodom, pravednost, ravnopravnost, izobilje, sposobnost izbora i jednake životne šanse itd.
2
