PLANIRANJE U SAOBRAĆAJU
(Tulić Sadbera)
Pitanja:
1. Koje aktivnosti treba sprovoditi ukoliko se želi rast i razvoj urbanog ili ruralnog
područja?
Ako određeno područje, urbano ili ruralno, želi rasti i prosperirati, biće potrebno:
-
planirati,
-
studirati,
-
projektovati,
-
konstruirati,
-
operirati,
-
održavati i
-
administrirati
nove sisteme dovoljno široke, kako za javni transport tako za privatni. Ovi sistemi treba da
zadovolje potrebe za duži period. Ovi sistemi treba da su tako dimenzionisani da omoguće
max.slobodni tok saobraćaja.
2. Čemu treba voditi računa pri planiranju saobraćaja i prevoza posmatrano sa
šireg aspekta?
Planiranje je potrebno sprovesti tako da se efikasno iskoristi teren id a se doprinese estetskom
izgledu prostora. Ovako definisani ciljevi trebaju biti prihvaćeni od saobraćajne inženjerije i
transporta i trebaju biti obaveza za savremeno društvo. Kriza energetskih resursa i ekološka
kriza uvodi u energetski i društveni kontekst problema i prevoz. Veoma aktuelan je postulat
boljeg iskorištenja goriva i energije kao i sniženje veoma visokih društvenih troškova
transporta u gradu. U sadašnjem stvarnom trenutku veoma je jak društveno ekonomski
pritisak na traženje efektivnih rješenja tih problema.
Pitanja:
1. U kom periodu i gdje je otkriven točak?
U Mezopotamiji, prije nekih 5000 godina pojavila se potreba da se konstruišu kolovozi koji
dozvoljavaju cirkulaciju tadašnjeg početnog prometa. Navedeno se pretpostavlja zahvaljujući
tome što je, u “Kraljičinoj grobnici”, u rudnicima grada Ura, Mezopotamija, nađena kola sa
četiri točka koja datiraju 3000 godina p.n.e
2. Ko je sagradio najstarije kamene puteve i kada?
Dva velika naroda – Asirski i Egipatski – počinju sa razvojem puteva. Znaci prvih puteva
ukazuju na postojanje jedne rute između Azije i Egipta. Grčki historičar Herodot (484 – 425
p.n.e.) spominje da je najstarije kamene puteve sagradio kralj Keops u Egiptu, da bi pripremio
kolovoz za transport ogromnih stijena namijenjenih za gradnju piramide.
3. Gdje i kada su sagrađeni prvi putevi uz naučni pristup gradnj?
Prvi putevi naučno sagrađeni javljaju se dolaskom Rimskog Carstva. Dovoljno je spomenuti
svjetski poznatu VIA APPIA, od Rima do Hidruntuma, čiju je gradnju počeo Appius Claudius
312. godine p.n.e.
To opravdava činjenicu da Rimljanima pripada slava da su počeli sa naučnim metodom
gradnje puteva. Tragove napredne tehnike ostavile su Antičke kulture Amerike, kao što su
culture Asteka, Maja i Tolteka i Inka u Peruu.
Od tih puteva posebno se ističu putevi Maja zvani “Bijeli putevi”. Njih čine nasipi od
jednog i dva metra visine, a bili su pokriveni površinom od krečnjaka, čiji tragovi postoje
danas u Jukatanu, Meksiko.
4. Zbog čega su bili važni putevi za Carstvo Asteka?
Carstvo Asteka u Meksiku moglo se proširiti od obala Meksičkog zaliva do obalne zone
Pacifika zahvaljujući rutama trasiranim od strane urođenika. Neki izvori spominju da je
glavni grad Asteka bio smješten na ostrvu u sred jezera i da su ga velike ceste vezivale sa
kopnom. Ove ceste uključuju pokretne mostove koji su činili veliki broj čamaca koji su
krstarili s jednog kraja na drugi.
Pitanja:
1. Po čemu je karakterističan period IV, V i VI vijeka za prevoz?
U IV, V i VI stoljeću vidi se opadanje Carstva, nestanak mreže puteva i povratak na tovarne
životinje.
2. Po čemu jekarakteristićan XII vijek i kakav tlocrt imaju ulične mreže u
gradovima?
U XII stoljeću gradovi ubrzano rastu, i u tijesnoj su vezi sa trgovinom. Njihov tlocrt bitno
čine uske ulice grupisane poput geometrijskih kvadrata. Navedeni tlocrt, koji neki pripisuju
Hipodamu iz Mileta, datira više vijekova p.n.e. i još se primjećuje u ruševinama nekih
gradova p.n.e. Grčki gradovi u Aziji su planirani kao šahovska tabla, koju je uveo prvi put
Hipodam u Miletu prilikom rekonstrukcije nakon poraza Perzijanaca, 479. godine p.n.e.
3. Kada se pojavila prva kočija i gdje?
Kočiju je uveo u Ameriku Španjolac Sebastijan de Aparicio tokom XVI stoljeća.
4. Kada i gdje je konstruisana prva cesta u novom svijetu?
Španjolac Sebastijan de Aparicio je konstruisao prvu cestu Novoga svijeta, između Meksika i
Verakruza, približno između 1540–1550.
5. Kada je uvedena naplata putarine, gdje i u koje svrhe?
Osamnaesto (XVIII) stoljeće označava početak moderne ere. Promet se povećava velikim
naporom zbog slabog stanja puteva. Njegovom razvoju znatno doprinosi uvođenje naplate
putarine što dozvoljava izgradnju i održavanje ovih puteva Ova praksa se uvodi kako u Evropi
tako i u američkim kolonijama. U Sjedinjenim Američkim Državama razvoj ovih puteva
uveliko utiče na proširenje teritorija i, istovremeno, ekonomsko jačanje. U ovom stoljeću
diližanse dominiraju prometom znatno proširujući zone uticaja industrije i trgovine.
6. Čime je obilježeno XIX sa aspekta prevoza?
Devetnaesto (XIX) stoljeće počinje neobičnim porastom stanovništva i “Zlatnom epohom”
diližansi (1800–1830). Takođe od početka stoljeća počinje eksperimentiranje sa vozilima na
vlastiti pogon upotrebljavajući snagu vodene pare.
7. Kada se pojavio prvi metro i u koja slijedeća dva grada?
Podzemni voz (metro) pojavio se prije više od jednog stoljeća u Londonu (Engleska), 10
januara 1863. godine, koji je tada bio najnaseljeniji grad na svijetu. Kao odraz te integracije
tržišta, koja su proizvela brz napredak produktivnosti, nove tehnologije proizvodnje i razvoj
lokalne industrije, gradovi kao Njujork i Čikago, sagradili su podzemni voz (metro) u 1867. i
1882. godine.
7. Od čega se sastoje kvantitativne metode u sektorskom planiranju saobraćaja?
Poslije se razvijaju kvantitativni metodi u sektorskom planiranju saobraćaja, a sastoje se od:
- projekcije saobraćaja na bazi regresionog modela
- projekcije saobraćaja pomoću kapitalnog modela privrednog razvoja
- projekcija saobraćaja primjenom tranzitnih matrica.
8. Na čemu se temelji donošenje investicionih odluka u projektnom planiranju?
Kod projektnog planiranja prisutno je nastojanje da se investicione odluke temelje na
profinjenim metodama vrednovanja.
Pitanja:
1. Uzroci nastanka problema u saobraćaju?
Dobar dio puteva i ulica “motorizovane ere”,
projektovani su za vozila prije 50 ili 60 godina
, i
u ovom razdoblju motorna vozila su toliko napredovala da su te ceste i ulice postale
zastarjele. Prije 60 godina projektovala se cesta za vozila brzine od 60 km/h i smatrala se
naprednom, sada se smatra zastarjelom
brzina od 100 km/h,
nasuprot razvijenim visokim
brzinama.
Nastanak problema u saobraćaju može biti uzrokovan gradskom mrežom, zastarijelim ulicama
(cestama). Uske ulice postaju sve tjesnije za postojeći saobraćaj.
“Moderno vozilo je zastarijelo – ne uklapa se”. Razvoj motornih vozila je uzrokovao
probleme u saobraćaju.
2. Koji su osnovni faktori uticajni na probleme u saobraćaju i prevozu?
Uprkos što je u posljednje vrijeme tehnološki napredak uspio projektovati i izgraditi sistem puteva
više prilagođenih vozilima koja ih koriste, kao i moderni urbanizam, problemi saobraćaja u mnogo
gradova još postoje. U nastavku se navodi pet faktora koji mogu povećati ove probleme na koje
trebamo računati pri svakom pokušaju da ih rješimo:
1. Različiti tipovi vozila na istim saobraćajnicama
- različite dimenzije, brzine i vučno-brzinske karakteristike
- različita vozila
- kamioni i autobusi velike brzine
- teški kamioni male brzine, uključujući prikolice
- zaprežna vozila, koja još uvijek postoje u nekim zemljama
- motocikli, bicikli, itd.
2. Superponiranje motorizovanog saobraćaja na neadekvatnim saobraćajnicama
- relativno male promjene u planu gradova
- tijesne ulice sa velikim brojem krivina i izrazitim nagibima
- nedovoljni trotoari
- ceste koje nisu poboljšavane
3. Nedostatak planiranja u saobraćaju
3. ulice, ceste i mostovi koji se nastavljaju graditi prema starim specifikacijama
4. raskrsnice projektovane bez tehničkog osnova
5. skoro nikakvo predviđanje parkinga
6. neprihvatljivo lokaliziranje stambenih zona u odnosu na industrijske i komercijalne
zone
4. Automobil nesmatran kao javna potreba
-
nedostatak procjene vlasti o potrebi vozila unutar ekonomije prevoza
- nedostatak javne procjene općenito spram važnosti motornog vozila
5. Nedostatak saradnje između vlasti i korisnika
- zastarjelo zakonodavstvo i regulisanje saobraćaja koji nastoje više forsirati korisnika
nego adaptirati se potrebama korisnika
- nedostatak saobraćajnog obrazovanja vozača i pješaka.
3. Koja rješenja u mreži gradskih saobraćajnica se mogu ponuditi?
Mogu se ponuditi tri tipa rješenja problema u saobraćaju:
a. Integralno rješenje
b. Parcijalno rješenje sa višim troškovima (skupo)
c. Parcijalno rješenje sa nižim troškovima (jeftino).
4.
Opisati integralno rješenje u saobraćaju?
Ako je problem prouzrokovan modernim vozilom na starim cestama i ulicama, integralno
rješenje sastoji se u izgradnji novog tipa saobraćajnica koje će služiti takvom vozilu, u okviru
mogućih predviđanja. Postoji potreba kreiranja gradova sa novim trasama, sa ulicama
određenim za prihvatanje modernog vozila sa svim karakteristikama inherntnim njemu
samom.
5. Opisati skupo parcijalno rješenje u saobraćaju?
Ovo rješenje je karakteristično po tome što obuhvata uvažavanje trenutno najbolje moguće
koristi sa određenim potrebnim promjenama koje iziskuju velika ulaganja.
Kritični slučajevi, kao uske ulice, opasna raskrsnice, prirodna zakrčenja, ograničeni kapaciteti,
nedostatak kontrole u saobraćajnom toku, itd., mogu se rješavati putem potrebnih ulaganja
koja su, gotovo po pravilu, vrlo visoka.
Među mjerama koje se mogu poduzeti su: proširivanje ulica, modifikacija kružnih raskrsnica,
kreiranje kanaliziranih raskrsnica, uvođenje sistema automatskog regulisanja saobraćaja
pomoću semafora, javnih i privatnih parkinga, itd.
6.
Opisati jeftino parcijalno rješenje u saobraćaju?
Parcijalno rješenje sa nižim troškovima se sastoje u maksimalnom iskorištavanju
postojećih mogućnosti, sa minimalnim materijalnim radom i maksimalnim regulisanjem
funkcioniranja saobraćaja, putem tehnike „čiščenja“ kao što je disciplina i edukacija
korisnika.
Ovakva rješenja, između ostalog, uključujuju:
- zakone i propise prilagođene potrebama saobraćaja,
- potrebne mjere saobraćajne edukacije
- sistem ulica sa jednosmjernim saobraćajem
- prkinge i stajališta sa ograničenim vremenom
- projekat usklađivanja saobraćaj saobraćajnim znakovima i semaforima
- usmjeravanje saobraćaja uz niske troškove
- pogodnosti za gradnju terminala i stajališta, itd.
7.
Opisati osnove za realizaciju predloženih rješenja problema u saobraćaju?
Iskustvo pokazuje da u određenom tipu rješenja moraju postojati tri osnove na koje se
ono naslanja. Ti elementa koji, djelujući istovremeno, daju ono što se želi: siguran i efikasan
saobraćaj.
Ti elementi su:
1. Saobraćajna inženjerija
2. Saobraćajna edukacija
3. Propisi i policijski nadzor.
Rješenja u kojima nedostaju neki od ova tri elementa, nazvani i stubovi Hrama sigurnosti, ne
ostvaruje saobraćaj pošteđen od nesreća i šteta.
Pitanja:
1.Na šta treba da se oslanja analiza transportnog sistema i šta pri tome treba posebno
posmatrati?
Analiza transportnog sistema treba se oslanjati na dvije slijedeće osnovne premise:
1.
Globalni sistem transporta jedne regije treba posmatrati kao multimodalan sistem
2.
Analiza prevoznog-transportnog sistema ne može se odvojiti od analize socijalnog,
ekonomskog i političkog sistema regije.
Prema tome, u analizi globalnog prevoznog sistema, trebaju se posmatrati:
1. Svi vidovi transporta
2. Svi elementi transportnog sistema:
osobe i robe koje će se transportovati
vozila kojima će se trnsportovati
mreža infrastrukture preko koje se kreću vozila
putnici i teret
terminali i presjedačke-transferene tačke.
1. Sva kretanja preko sistema, uključujući pješačke i robne tokove bilo kojeg porijekla do
bilo kojeg odredišta
2. Ukupno putovanje, od tačke nastanka-izvora do odredišta-cilja, na sve načine i svim
sredstvima, za svaki tok posebno.
2.Opisati šemu povezanosti transportnog sistema regije sa sa drugim uticajnim
sistemima?
Na Sl. , prikazn je odnos sa bazom u tri osnovne varijable:
Sistem transporta T
Sistem aktivnosti A, to je, uzroak socijalnih i ekonomskih aktivnosti koje se razvijaju
u regiji.
Struktura kretanja K, tj., porijeklo, odredište, pravci i obimi osoba i tereta koji se kreću
putem sistema.
Sl.
Relacija između transportnog sistema, aktivnosti i kretanja
Na dijagramu se mogu idenficirati tri klase odnosa između tri varijable:
relacija 1
ukazuje da kretanja K koja se prikazuju u sistemu su rezultat interakcije između transportnog
sistema
T
i sistema aktivnost
A.
Relacija 2
pokazuje da tokovi
K
prouzrokuju promjene u
sistemu aktivnosti
A
na dugu stazu, preko uzorka ponuđenih servisa i utrošenih sredstava u
njihovom opskrbljivanju. I
relacija 3
opominje da kretanja K posmatrana u vremenu
generiraju promjene transportnog sistema
T,
obavezujući operatore i vlast da razvija nove
transportne servise ili modificira postojeće.
