Planska i normativna zaštita životne sredine Opštine Vrnjačka Banja
2
1. Geografski položaj i klima
Vrnjačka Banja se nalazi u centralnom delu Republike Srbije na 43˚ 23´ severne
geografske širine i 20˚ 54´ istočne geografske dužine, na oko 200km južno od Beograda. Reljef je
mešovitog ravničarskog i brdsko-planinskog karaktera, stoga su naselja u opštini visoka, srednja
ili niska, sva na nadmorskoj visini između 200 i 1100 m. Prosečna nadmorska visina Vrnjačke
Banje je 230 mnv. Visoka sela su Stanišinci i Goč i prostiru se na visini 450–1150m. Sela su
razbijenog tipa, prostrana i podeljena na zaseoke. Stanišinci i Goč su jedina naselja u opštini koja
zahvataju južne, prisojne planinske strane, koje se spuštaju uz uzane doline reke Rasine i
Zagraže. 2 Boško Ruđinčanin, Ognjan Topalović „Vrnjačka Banja na početku 21.veka”, Narodna
biblioteka „DR. Dušan Radić”, Kulturni centar Vrnjačke Banje, Vrnjačka Banja 2008. str. 60.
Sela srednje visine između 250 i 450m nadmorske visine su Vukušica, Lipova, Rsovci i Otroci i
prostiru se na severnim padinama Goča. Većina naselja u opštini su niska, na visinama ispod
350m; pored Vrnjačke Banje tu su Vraneši, Vrnjci, Gračac, Novo Selo,Podunavci, Ruđinci i
Štulac. Sami topli izvori Banje leže na 255 mnv. Banja leži na krajnjim severnim ograncima
Goča, sa koga se ka severu pružaju mnogobrojne kose, koje se spuštaju prema moravskoj dolini.
Između dve ovakve kose, a skoro prema najvišem vrhu, locirana je Banja. U orografskom
pogledu najinteresantniji je Borjak šumski kompleks, sa izraženim svim ekspozicijama,
zaravnjenim grebenima i strmim padinama prema vodotocima. Geološki sklop je raznovrstan.
Najviši delovi planine Goč su serpentinski, dok se u nižim delovima, u slivu Vrnjačke
reke sve do naselja, pruža zona kristalnih škriljaca i filita. Potez od ušća Lipovačke reke u
Vrnjačku reku, sve do Zapadne Morave, sadrži aluvijalni nanos pokriven ilovačom i humusom.
Mestimično između prvobitnih stena utisnule su se i stene magmatskog porekla. Zbog
specifične konfiguracije terena i bujne vegetacije područje opštine Vrnjačke Banje ima umereno-
kontinentalnu klimu (temperaturne amplitude nisu velike, kratak sušni period, prosečno
dugotrajan kišni period), nizijsku, šumskog tipa sa elementima subalpske klime. Zbog ovakve
klime, zime su suvlje, a maksimaklna količina padavina je u rana leta. Lokacija Vrnjačke Banje
je razlog zašto se njena klima razlikuje od klime klasičnih gradskih naselja, jer se Banja odlikuje i
svojom mi- LEAP Vrnjačka Banja 19 kroklimom koju uslovljavaju bujne šume, obilje vegetacije,
znatna nadmorska visina, hladni i topli izvori, kao i otvorenost ka severu.
1
1
Boško Ruđinčanin, Ognjan Topalović „Vrnjačka Banja na početku 21.veka”, Narodna biblioteka „DR. Dušan
Radić”, Kulturni centar Vrnjačke Banje, Vrnjačka Banja 2008. str. 60.
Planska i normativna zaštita životne sredine Opštine Vrnjačka Banja
4
Zapadne Morave, pogoduju kvalitetnoj poljoprivrednoj proizvodnji. Jedini limitirajući faktori su
godišnje oscilacije temperature i količine padavina.
2 Hidrologija
Područje Vrnjačke Banje bogato je vodnim resursima. Mreža je razgranata, njena gustina
se kreće u granicama G–1.05– 2.2.01km/km²; obuhvata veliki broj izvora i izdani (preko 60
izvorišta sa prosečnom godišnjom izdanošću od 0.2 do 2.32 lit/sek.). Hidrografsku mrežu
opštine Vrnjačka Banja karakterišu površinske i podzemne vode. Od površinskih
najznačajnija je Zapadna Morava u koju se ulivaju Gračačka, Novoselska, Vrnjačka,
Lipovačka i Popinska reka, a od podzemnih voda to su izdani i izvori (koji služe za
vodosnabdevanje). Vodotoci (Gračačka, Novoselska, Vrnjačka, Lipovačka i Popinska reka)
pripadaju slivu Zapadne Morave, Ibra i Rasine. Svi tokovi imaju bujični karakter. Posle
otapanja snega i povećanog priliva padavina dolazi do višestrukog povećanja proticaja u
njima. To je veoma nepovoljno sa aspekta rezervi vode za piće i zbog posledica poplava, ali
su pozitivni efekti u pogledu obnavljanja voda i ispiranja eventualnih zagađenja. Sama Banja
poseduje tri vrste vode: toplu i hladnu mineralnu vodu i planinsku pijaću vodu, dovedenu sa
više izvora planine Goč. Do sada je istraženo šest izvora mineralnih voda Vrnjačke Banje, od
kojih su četiri izvora poznata širom Evrope: topli izvor i tri hladna izvora (Snežnik, Jezero,
Slatina). Svi ovi izvori su istog vulkanskog porekla i imaju skoro iste mineralne sastojke, ali u
različitim odnosima. Kompleksne analize vode (čija kvalitativna i kvantitativna istraživanja
datiraju iz XIX veka), danas ukazuju na njena lekovita svojstva i korišćenje. Lekovite
mineralne vode prema Slika 2.9. – Reka u proleće LEAP Vrnjačka Banja 21 međunarodnoj
klasifikaciji, pripadaju sledećim grupama lekovitih voda:
■ topla mineralna voda (36,5˚S)– alkalna ugljeno-kisela homeoterma i mineralne vode
■ mineralne vode: Snežnik (17˚S), Jezero (27˚S) i Slatina (14˚S)- zemno-alkalne, ugljeno
kisele akrotopege.
Kroz samo mesto Vrnjačka Banja protiču: Vrnjačka i Lipovačka reka i Petrašinovićki i
Lipovački potok, dok sa zapada dolazi Duboki ili Lisičiji potok. Izvori su izvorišta ovih reka i
njihovih pritoka i većina izvora je kaptirana za potrebe vodosnabdevanja. Najveća vrnjačka
reka je Zapadna Morava, koja je duga 295km i koja kroz Vrnjačku opštinu protiče u dužini od
oko 20 km. Najvećom količinom vode, Zapadna Morava raspolaže u martu, aprilu i maju, a
najmanjom u avgustu i septembru. Slivu Zapadne Morave pripadaju: Vrnjačka reka,
Novoselska i Gračačka reka sa svojim pritokama. Vrnjačka reka nastaje od: Šljivarskog,
Đavoljeg, Mejdanskog i Badnjevačkog potoka, Negovana, Beljine reke i Male reke. U reku se
ulivaju Janićijevski, Mikićki i Miljkovićki potok; kod Snežnika se ulivaju Brđovski i Piperski
potok, a u Banji – Lipovačka reka. Na prostoru od oko 50ha, na 15km od Vrnjačke Banje,
kod sela Podunavci, nalaze se Podunavačke bare. One su nastale ekploatacijom šljunka iz
Planska i normativna zaštita životne sredine Opštine Vrnjačka Banja
5
Morave, pri čemu su se majdani šljunka ispunili vodom. Ukupna površina registrovane 22
bare je 22,55ha. Hidrografskoj mreži pripada i veštačko akumulaciono jezero Selište,
izgrađeno u periodu 2000–2006.godine, na reci Zagrža, koja zahvata prostor od oko 8ha. Od
vodoprivrednih objekata najznačajnije su akumulacije i brana «Selište» na Goču, sistem
odvodnih kanala za sprečavanje plavljenja poljoprivrednih površina u naseljima duž Zapadne
Morave i Popinske reke, delimična regulacija (u centralnoj zoni Banje) korita Vrnjačke i
Lipovačke reke. Vrnjačka Banja se snabdeva vodom iz četiri izvorišta: Goča, Stanišinaca,
Vitojevačkog polja i iz dva bunara u Ugljarevu. Sela opštine snabdevaju se vodom iz lokalnih
vodovoda.
2.1 Nalazišta mineralnih voda
Vrnjačka Banja danas ima šest izvora mineralnih voda koje su relevantne za lečenje i
primenu balneološ- kih procedura: Toplu vodu, Snežnik, Slatinu, Jezero, Beli izvor i Borjak.
Topla voda je „kiselo-vruća”, temperature 36,5˚S, a ostale su hladne različitih temperatura;
Topla voda je ujedno i najstariji izvor, upotrebljavan još u vreme Rimskog carstva. Pojava
termomineralnih voda Vrnjačke Banje otkrivena je bušenjem pet dubinskih sondi u periodu
1932–34 u zoni Rimskog izvora.Pre istražnih bušenja u ovoj zoni je postojalo pet izvora, od
kojih je najpoznatiji Rimski izvor. Svi termalni izvori su kaptirani i kao takvi korišćeni su u
banjske svrhe. Snežnik i Slatina, dva hladna mineralna izvora, u vreme otkrivanja 1896.,
nalazila su se van granice ta- 22 LEAP Vrnjačka Banja dašnjeg banjskog reona. Jedan je
temperature 14,2˚S i nalazi se na nekoliko stotina metara od Kupatila uz Vrnjačku reku, a
drugi temperature 12,5˚S, otkriven u potoku Slatina. Izvor Snežnik nalazi se 800m uzvodno
od Tople vode i prvi put se upotrbljava za lečenje 1917.godine, dok se voda sa izvora Slatina
koristi u banjske svrhe tek od 1937.godine. Godine 1978. otkrivena je mineralna voda na
lokalitetu Jezero, u parku između Slatine i Snežnika. Udaljen 350m od Jezera, na ušću
Lipovačkog potoka u Lipovačku reku, 1992. godine je otkriven Beli izvor. Na mestu gde je
uz reku iznad Snežnika već izvirala voda, godine 1993. otkriven je izvor Borjak. Krajem XX i
početkom XXI veka, izbušena su još tri izvora mineralnih voda: Vrnjačko vrelo u Novom
Selu, Fontana i Zvezda u Vrnjačkoj Banji.
