SEMINARSKI RAD
Predmet: Javne finansije
Tema: Platni bilans
1
transakcije samo delom iskazane ( kapitalne transakcije se skoro uopšte ne iskazuju ),
odnosno agregirane su svega 16 stavki.
1. POJAM I DEFINICIJA PLATNOG BILANSA
Prikazivanje platnog bilansa u različitim oblicima menjalo se tokom istorije, u zavisnosti od
toga kako se menjala robna i finansijska struktura međunarodnih ekonomskih odnosa.
Tako na primer, u doba merakantilizma, potreba za razlikovnje platnog od trgovinskog
bilansa nije se osećala, zato što su se trgovinske trnasakcije obavljale uglavnom uz
istovremeno plaćanje zlatnim svetskim novcem.
Praktično je izvoz i uvoz bio jednak prilivu i odlivu zlata, odnosno poklapao se sa obimom
međunarodnih plaćanja zemlje. U razvoju kapitalizma i međunarodnih kreditnih odnosa,
kretanje robe i novca u ekonomskim odnosima zemlje sa inostranstvom, više se ne poklapa.
Javila se potreba da se statistički registruju i robne i finansijske transakcije sa inostranstvom,
nezavisno od načina finansijske likvidacije, a na drugoj strani bi se iskazivali svi oblici
međunarodnih plaćanja jedne zemlje u određenom vremenskom periodu. Takvi dvostrani
pregledi ekonomskih transakcija sa inostranstvom, dobili su naziv platnog bilansa, prvi put u
Velikoj Britaniji – sredinom 19 veka.
Pojam platnog bilansa, je, međutim, još dugo ostao nedovoljno precizno definisan. Osnovna
dilema je bila: da li platni bilans treba da registruje samo efektivno izvršeno plaćanja i naplate
u platnom prometu zemlje sa inostranstvom ( u određenom periodu ) ili treba da prikazuje sve
ekonomske transakcije obavljene u istom razdoblju, bez obzira na vreme njihove finansijske
likvidacije.
U
užem smislu,
građanski teoretičari poznavali su bilans plaćanja kao izraz izvršenih
efektivnih plaćanja
.
Širi koncept
platnog bilansa obuhvata sve ekonomske transakcije obavljene u određenom
vremenu, bez obzira na trenutak efektivnog plaćanja.
Definicija platnog bilansa izvedena je iz osnovne definicije koju je Međunarodni monetarni
fond utvrdio u Priručniku bilansa plaćanja 1950 godine ( IMF, 1950 god. ). Po njoj
platni
bilans jeste sistematski pregled ( u obliku dvostranog bilansa ) svih ekonomskih
transakcija, obavljenih u određenom periodu između rezidenata neke zemlje i stalnih
stanovnika ( rezidenata ) drugih zemalja.
4
Ova definicija je tokom vremena pretrpela određene promene koje su bile uslovljene
promenama robne, finansijske, i institucionalne strukture međunarodnih ekonomskih odnosa.
Kada su, posle 1958 godine, mnoge nacionalne valute ponovo postale konvertibilne, oživeli
su i međunarodni tokovi privatnog kapitala. Definicija platnog bilansa doživela je izmene u
Priručniku Međunarodnog monetarnog fonda 1961 godine ( IMF, 1961 godina ) i u dodatku
Priručniku 1973 godine ( IMF 1973 godina ). Ove poslednje izmene bile su najvećim delom
posledica raspada Bretonvudskog međunarodnog monetarnog sistem i masovnog prelaska
deviznih kurseva nacionalnih valuta i sistema fiksnih u režim fluktuirajućih ( plivajućih
kurseva ).
1977. godine je objavljeno novo, četvrto izdanje Priručnika platnog bilansa ( IMF 1977
godina ) čiji se najvažniji delovi takođe publikuju u uvodnim napomenana Godišnjaka
platnog bilansa ( IMF, 1978. godina ). Ova poslednja najnovija zvanična definicija platnog
bilansa glasi :
Platni bilans je statistički pregled za određeni period koji iskazuje
(a)
transakcije robom, uslugama i dohotkom između jedne privrede i ostalog sveta
(b)
promene vlasništva i druge promene u monetarnom zlatu i Specijalnim pravima
vučenja koje data privreda poseduje, promene u potraživanjima i obavezama prema
ostalom svetu
(c)
jednostrane transfere i protivstavke koje su potrebne za uravnoteženje, u
računovodstvenom smislu, svih stavki po onim pomenutim transakcijama koje se
međusobno ne potiru
.
(1)
U platno bilansnom smislu nacionalna, privreda sastoji se od ekonomskih subjekata čiji je
centar ekonomske aktivnosti i ekonomskih interesa na njenoj teritoriji. Rezidentima se
smatraju fizička lica koja imaju stalno prebivalište u zemlji za koju se platni bilans sastavlja.
Osoblje diplomatskih misija i građani na lečenju ili studijama u inostanstvu smatraju se
nerezidentima ( u platnom bilansu ). Iseljenici koji su konačno promenili sovje prebivalište
(najčešće i državljanstvo ) takođe su nerezidenti. Zato se njihove doznake smatraju
jednostranim transferima. Migranti na privremenom radu u inostranstvu smatraju se
rezidentima privrede koju su privremeno napustili, a njihove uštede ( doznake) se uračunavaju
u društveni proizvod njihove matične zemlje. U platnom bilansu te zemlje njihove doznake se
tretiraju kao prihodi faktora proizvodnje iz inostranstva i registruju se u bilansu robe i usluga.
Pravna lica čija je privredna aktivnost registrovana prema propisima zemlje na njenoj
teritoriji, smatraju se rezidentima. Rezidenti su i svi organi države, odnosno društveno
političkih zajednica. Agencije države u inostranstvu smatraju se njenim rezidentima. Poslovne
5
